શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.1.2

૩.૧.૨. દીક્ષાસંસ્કારાઃ
અપરાહ્ણે દીક્ષેત । પુરા કેશશ્મશ્રોર્વપનાદ્યત્કામયેત તદશ્નીયાદ્યદ્વાસમ્પદ્યેત વ્રતં હ્યેવાસ્યાતોઽશનં ભવતિ યદ્યુ નાશિશિષેદપિ કામં નાશ્નીયાત્ -

અથોત્તરેણ શાલાં પરિશ્રયન્તિ । તદુદકુમ્ભમુપનિદધાતિ તન્નાપિત ઉપતિષ્ઠતે તત્કેશશ્મશ્રુ ચ વપતે નખાનિ ચ નિકૃન્તતેઽસ્તિ વૈ પુરુષસ્યામેધ્યં યત્રાસ્યાપો નોપતિષ્ઠન્તે કેશશ્મશ્રૌ ચ વા અસ્ય નખેષુ ચાપો નોપતિષ્ઠન્તે તદ્યત્કેશશ્મશ્રુ ચ વપતે નખાનિ ચ નિકૃન્તતે મેધ્યો ભૂત્વા દીક્ષા ઇતિ -

તદ્ધૈકે । સર્વ એવ વપન્તે સર્વ એવ મેધ્યા ભૂત્વા દીક્ષિષ્યામહ ઇતિ તદુ તથા ન કુર્યાદ્યદ્વૈ કેશશ્મશ્રુ ચ વપતે નખાનિ ચ નિકૃન્તતે તદેવ મેધ્યો ભવતિ તસ્માદુ કેશશ્મશ્રુ ચૈવ વપેત નખાનિ ચ નિકૃન્તેત -

સ વૈ નખાન્યેવાગ્રે નિકૃન્તતે । દક્ષિણસ્યૈવાગ્રે સવ્યસ્ય વા અગ્રે માનુષેઽથૈવં દેવત્રાઙ્ગુષ્ઠયોરેવાગ્રે કનિષ્ઠિકયોર્વા અગ્રે માનુષેઽથૈવં દેવત્રા -

સ દક્ષિણમેવાગ્રે ગોદાનં વિતારયતિ । સવ્યં વા અગ્રે માનુષેઽથૈવં દેવત્રા -

સ દક્ષિણમેવાગ્રે ગોદાનમભ્યુનત્તિ । ઇમા આપઃ શમુ મે સન્તુ દેવીરિતિ સ યદાહેમા આપઃ શમુ મે સન્તુ દેવીરિતિ વજ્રો વા આપો વજ્રો હિ વા આપસ્તસ્માદ્યેનૈતા યન્તિ નિમ્નં કુર્વન્તિ યત્રોપતિષ્ઠન્તે નિર્દહન્તિ તત્તદેતમેવૈતદ્વજ્રં શમયતિ તથો હૈનમેષ વજ્રઃ શાન્તો ન હિનસ્તિ તસ્માદાહેમા આપઃ શમુ મે સન્તુ દેવીરિતિ -

અથ દર્ભતરુણકમન્તર્દધાતિ । ઓષધે ત્રાયસ્વેતિ વજ્રો વૈ ક્ષુરસ્તથો હૈનમેષ વજ્રઃ ક્ષુરો ન હિનસ્ત્યથ ક્ષુરેણાભિનિદધાતિ સ્વધિતે મૈનં હિંસીરિતિ વજ્રો વૈ ક્ષુરસ્તથો હૈનમેષ વજ્રઃ ક્ષુરો ન હિનસ્તિ -

પ્રચ્છિદ્યોદપાત્રે પ્રાસ્યતિ । તૂષ્ણીમેવોત્તરં ગોદાનમભ્યુનત્તિ તૂષ્ણીં દર્ભતરુણકમન્તર્દધાતિ તૂષ્ણીં ક્ષુરેણાભિનિધાય પ્રચ્છિદ્યોદપાત્રે પ્રાસ્યતિ -

અથ નાપિતાય ક્ષુરં પ્રયચ્છતિ । સ કેશશ્મશ્રુ વપતિ સ યદા કેશશ્મશ્રુ વપતિ-

અથ સ્નાતિ । અમેધ્યો વૈ પુરુષો યદનૃતં વદતિ તેન પૂતિરન્તરતો મેધ્યા વા આપો મેધ્યો ભૂત્વા દીક્ષા ઇતિ પવિત્રં વા આપઃ પવિત્રપૂતો દીક્ષા ઇતિ તસ્માદ્વૈ સ્નાતિ -

સ સ્નાતિ । આપો અસ્માન્માતરઃ શુન્ધયન્ત્વિતિ ઘૃતેન નો ઘૃતપ્વઃ પુનન્ત્વિતિ તદ્વૈ સુપૂતં યં ઘૃતેનાપુનંસ્તસ્માદાહ ઘૃતેન નો ઘૃતપ્વઃ પુનન્ત્વિતિ વિશ્વં હિ રિપ્રં પ્રવહન્તિ દેવીરિતિ યદ્વૈ વિશ્વં સર્વં તદ્યદમેધ્યં રિપ્રં તત્સર્વં હ્યસ્માદમેધ્યં પ્રવહન્તિ તસ્માદાહ વિશ્વં હિ રિપ્રં પ્રવહન્તિ દેવીરિતિ -

અથ પ્રાઙિવોદઙ્ઙુત્ક્રામતિ । ઉદિદાભ્યઃ શુચિરા પૂત એમીત્યુદ્ધ્યાભ્યઃ શુચિઃ પૂત એતિ -

અથ વાસઃ પરિધત્તે । સર્વત્વાયૈવ સ્વામેવાસ્મિન્નેતત્ત્વચં દધાતિ યા હ વા ઇયં ગોસ્ત્વક્પુરુષે હૈષાગ્ર આસ -

તે દેવા અબ્રુવન્ । ગૌર્વા ઇદં સર્વં બિભર્તિ હન્ત યેયં પુરુષે ત્વગ્ગવ્યેતાં દધામ તયૈષા વર્ષન્તં તયા હિમં તયા ઘૃણિં તિતિક્ષિષ્યત ઇતિ -

તેઽવચ્છાય પુરુષમ્ । ગવ્યેતાં ત્વચમદધુસ્તયૈષા વર્ષન્તં તયા હિમં તયા ઘૃણિં તિતિક્ષતે -

અવચ્છિતો હિ વૈ પુરુષઃ । તસ્માદસ્ય યત્રૈવ ક્વ ચ કુશો વા યદ્વા વિકૃન્તતિ તત એવ લોહિતમુત્પતતિ તસ્મિન્નેતાં ત્વચમદધુર્વાસ એવ તસ્માન્નાન્યઃ પુરુષાદ્વાસો બિભર્ત્યેતાં હ્યસ્મિંસ્ત્વચમદધુસ્તસ્માદુ સુવાસા એવ બુભૂષેત્સ્વયા ત્વચા સમૃધ્યા ઇતિ તસ્માદપ્યશ્લીલં સુવાસસં દિદૃક્ષન્તે સ્વયા હિ ત્વચા સમૃદ્ધો ભવતિ -

નો હાન્તે ગોર્નગ્નઃ સ્યાત્ । વેદ હ ગૌરહમસ્ય ત્વચં બિભર્મીતિ સા બિભ્યતી ત્રસતિ ત્વચં મ આદાસ્યત ઇતિ તસ્માદુ ગાવઃ સુવાસસમુપૈવ નિશ્રયન્તે -

તસ્ય વા એતસ્ય વાસસઃ । અગ્નેઃ પર્યાસો ભવતિ વાયોરનુચ્છાદો નીવિઃ પિતૄણાં સર્પાણામ્પ્રઘાતો વિશ્વેષાં દેવાનાં તન્તવ આરોકા નક્ષત્રાણામેવં હિ વા એતત્સર્વે દેવા અન્વાયત્તાસ્તસ્માદ્દીક્ષિતવસનં ભવતિ -

તદ્વા અહતં સ્યાત્ । અયાતયામતાયૈ તદ્વૈ નિષ્પેષ્ટવૈ બ્રૂયાદ્યદેવાસ્યાત્રામેધ્યા કૃણત્તિ વા વયતિ વા તદસ્ય મેધ્યમસદિતિ યદ્યુ અહતં સ્યાદદ્ભિરભ્યુક્ષેન્મેધ્યમસદિત્યથો યદિદં સ્નાતવસ્યં નિહિતમપલ્યૂલનકૃતં ભવતિ તેનો હાપિ દીક્ષેત -

તત્પરિધત્તે । દીક્ષાતપસોસ્તનૂરસીત્યદીક્ષિતસ્ય વા અસ્યૈષાગ્રે તનૂર્ભવત્યથાત્ર દીક્ષાતપસોસ્તસ્માદાહ દીક્ષાતપસોસ્તનૂરસીતિ તાં ત્વા શિવાં શગ્માં પરિદધ ઇતિ તાં ત્વા શિવાં સાધ્વીં પરિદધ ઇત્યેવૈતદાહ ભદ્રં વર્ણં પુષ્યન્નિતિ પાપં વા એષોઽગ્રે વર્ણં પુષ્યતિ યમમુમદીક્ષિતોઽથાત્ર ભદ્રં તસ્માદાહ ભદ્રં વર્ણં પુષ્યન્નિતિ -

અથૈનં શાલાં પ્રપાદયતિ । સ ધેન્વૈ ચાનડુહશ્ચ નાશ્નીયાદ્ધેન્વનડુહૌ વા ઇદં સર્વં બિભૃતસ્તે દેવા અબ્રુવન્ધેન્વનડુહૌ વા ઇદં સર્વં બિભૃતો હન્ત યદન્યેષાં વયસાં વીર્યં તદ્ધેન્વનડુહયોર્દધામેતિ સ યદન્યેષાં વયસાં વીર્યમાસીત્તદ્ધેન્વનડુહયોરદધુસ્તસ્માદ્ધેનુશ્ચૈવાનડ્વાંશ્ચ ભૂયિષ્ઠમ્ભુઙ્ક્તસ્તદ્ધૈતત્સર્વાશ્યમિવ યો ધેન્વનડુહયોરશ્નીયાદન્તગતિરિવ તં હાદ્ભુતમભિજનિતોર્જાયાયૈ ગર્ભં નિરવધીદિતિ પાપમકદિતિ પાપીકીર્તિસ્તસ્માદ્ધેન્વનડુહયોર્નાશ્નીયાત્તદુ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યોઽશ્નામ્યેવાહમંસલં ચેદ્ભવતીતિ -