શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 2.6.2

૨.૬.૨ ત્ર્યમ્બકહવિર્યાગઃ
મહાહવિષા હ વૈ દેવા વૃત્રં જઘ્નુઃ । તેનો એવ વ્યજયન્ત યેયમેષાં વિજિતિસ્તામથ યાનેવૈષાં તસ્મિન્ત્સંગ્રામ ઇષવ આર્ચંસ્તાનેતૈરેવ શલ્યાન્નિરહરન્ત તાન્વ્યવૃહન્ત યત્ત્ર્યમ્બકૈરયજન્ત -

અથ યદેષ એતૈર્યજતે । તન્નાહ ન્વેવૈતસ્ય તથા કં ચ નેષુરૃચ્છતીતિ દેવા અકુર્વન્નિતિ ત્વેવૈષ એતત્કરોતિ યાશ્ચ ત્વેવાસ્ય પ્રજા જાતા યાશ્ચાજાતાસ્તા ઉભયી રુદ્રિયાત્પ્રમુઞ્ચતિ તા અસ્યાનમીવા અકિલ્વિષાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે તસ્માદ્વા એષ એતૈર્યજતે -

તે વૈ રૌદ્રા ભવન્તિ । રુદ્રસ્ય હીષુસ્તસ્માદ્રૌદ્રા ભવન્ત્યેકકપાલાભવન્ત્યેકદેવત્યા અસન્નિતિ તસ્માદેકકપાલા ભવન્તિ -

તે વૈ પ્રતિપુરુષમ્ । યાવન્તો ગૃહ્યાઃ સ્યુસ્તાવન્ત એકેનાતિરિક્તા ભવન્તિ તત્પ્રતિપુરુષમેવૈતદેકૈકેન યા અસ્ય પ્રજા જાતાસ્તા રુદ્રિયાત્પ્રમુઞ્ચત્યેકેનાતિરિક્તા ભવન્તિ તદ્યા એવાસ્ય પ્રજા અજાતાસ્તા રુદ્રિયાત્પ્રમુઞ્ચતિ તસ્માદેકેનાતિરિક્તા ભવન્તિ -

સ જઘનેન ગાર્હપત્યમ્ । યજ્ઞોપવીતી ભૂત્વોદઙ્ઙાસીન એતાન્ગૃહ્ણાતિ સ તત એવોપોત્થાયોદઙ્તિષ્ઠન્નવહન્ત્યુદીચ્યૌ દૃષદુપલે ઉપદધાત્યુત્તરાર્ધે ગાર્હપત્યસ્ય કપાલાન્યુપદધાતિ તદ્યદેવ તામુત્તરાં દિશં સચન્ત એષા હ્યેતસ્ય દેવસ્ય દિક્તસ્માદેતામુત્તરાં દિશં સચન્તે -

તે વા અક્તાઃ સ્યુઃ । અક્તં હિ હવિસ્ત ઉ વા અનક્તા એવ સ્યુરભિમાનુકો હ રુદ્રઃ પશૂન્ત્સ્યાદ્યદઞ્જ્યાત્તસ્માદનક્તા એવ સ્યુઃ -

તાન્ત્સાર્ધં પાત્ર્યાં સમુદ્વાસ્ય । અન્વાહાર્યપચનાદુલ્મુકમાદાયોદઙ્પરેત્ય જુહોત્યેષા હ્યેતસ્ય દેવસ્ય દિક્પથિ જુહોતિ પથા હિ સ દેવશ્ચરતિ ચતુષ્પથે જુહોત્યેતદ્ધ વા અસ્ય જાન્ધિતં પ્રજ્ઞાતમવસાનં યચ્ચતુષ્પથં તસ્માચ્ચતુષ્પથે જુહોતિ -

પલાશસ્ય પલાશેન મધ્યમેન જુહોતિ । બ્રહ્મ વૈ પલાશસ્ય પલાશમ્બ્રહ્મણૈવૈતજ્જુહોતિ સ સર્વેષામેવાવદ્યત્યેકસ્યૈવ નાવદ્યતિ ય એષોઽતિરિક્તો ભવતિ -

સ જુહોતિ । એષ તે રુદ્ર ભાગઃ સહ સ્વસ્રામ્બિકયા તં જુષસ્વ સ્વાહેત્યમ્બિકા હ વૈ નામાસ્ય સ્વસા તયાસ્યૈષ સહ ભાગસ્તદ્યદસ્યૈષ સ્ત્રિયા સહ ભાગસ્તસ્માત્ત્ર્યમ્બકા નામ તદ્યા અસ્ય પ્રજા જાતાસ્તા રુદ્રિયાત્પ્રમુઞ્ચતિ -

અથ ય એષ એકોઽતિરિક્તો ભવતિ । તમાખૂત્કર ઉપકિરત્યેષ તે રુદ્ર ભાગ આખુસ્તે પશુરિતિ તદસ્મા આખુમેવ પશૂનામનુદિશતિ તેનો ઇતરાન્પશૂન્ન હિનસ્તિ તદ્યદુપકિરતિ તિર ઇવ વૈ ગર્ભાસ્તિર ઇવૈતદ્યદુપકીર્ણં તસ્માદ્વા ઉપકિરતિ તદ્યા એવાસ્ય પ્રજા અજાતાસ્તા રુદ્રિયાત્પ્રમુઞ્ચતિ -

અથ પુનરેત્ય જપન્તિ । અવ રુદ્રમદીમહ્યવ દેવં ત્ર્યમ્બકં યથા નો વસ્યસસ્કરદ્યથા નઃ શ્રેયસસ્કરદ્યથા નો વ્યવસાયયાત્ ભેષજમસિ ભેષજં ગવેઽશ્વાય પુરુષાય ભેષજં સુખં મેષાય મેષ્યા ઇત્યાશીરેવૈષૈતસ્ય કર્મણઃ -

અથાપસલવિ ત્રિઃ પરિયન્તિ । સવ્યાનૂરૂનુપાઘ્નાનાસ્ત્ર્યમ્બકં યજામહે સુગન્ધિં પુષ્ટિવર્ધનમુર્વારુકમિવ બન્ધનાન્મૃત્યોર્મુક્ષીય મામૃતાદિત્યાશીરેવૈષૈતસ્ય કર્મણ આશિષમેવૈતદાશાસતે તદુ હ્યેવ શમિવ યો મૃત્યોર્મુચ્યાતૈ નામૃતાત્તસ્માદાહ મૃત્યોર્મુક્ષીય મામૃતાદિતિ -

તદુ હ્યાપિ કુમાર્ય¬ પરીયુઃ । ભગસ્ય ભજામહા ઇતિ યા હ વૈ સા રુદ્રસ્ય સ્વસામ્બિકા નામ સા હ વૈ ભગસ્યેષ્ટે તસ્માદુ હાપિ કુમાર્ય પરીયુર્ભગસ્ય ભજામહા ઇતિ -

તાસામુતાસાં મન્ત્રોઽસ્તિ । ત્ર્યમ્બકં યજામહે સુગન્ધિં પતિવેદનમ્ ઉર્વારુકમિવ બન્ધનાદિતો મુક્ષીય મામુત ઇતિ સા યદિત ઇત્યાહ જ્ઞાતિભ્યસ્તદાહ મામુત ઇતિ પતિભ્યસ્તદાહ પતયો હ્યેવ સ્ત્રિયૈ પ્રતિષ્ઠા તસ્માદાહ મામુત ઇતિ -

અથ પુનઃ પ્રસલવિ ત્રિઃ પરિયન્તિ । દક્ષિણાનૂરૂનુપાઘ્નાના એતેનૈવ મન્ત્રેણ તદ્યત્પુનઃ પ્રસલવિ ત્રિઃ પરિયન્તિ પ્રસલવિ ન ઇદં કર્માનુસંતિષ્ઠાતા ઇતિ તસ્માત્પુનઃ પ્રસલવિ ત્રિઃ પરિયન્તિ -

અથૈતાન્યજમાનોઽઞ્જલૌ સમોપ્ય । ઊર્ધ્વાનુદસ્યતિ યથા ગૌર્નોદાપ્નુયાત્તદાત્મભ્ય એવૈતચ્છલ્યાન્નિર્મિમતે તાન્વિલિપ્સન્ત ઉપસ્પૃશન્તિ ભેષજમેવૈતત્કુર્વતે તસ્માદ્વિલિપ્સન્ત ઉપસ્પૃશન્તિ -

તાન્દ્વયોર્મૂતકયોરુપનહ્ય । વેણુયષ્ટ્યાં વા કુપે વોભયત આબધ્યોદઙ્પરેત્ય યદિ વૃક્ષં વા સ્થાણું વા વેણું વા વલ્મીકં વા વિન્દેત્તસ્મિન્નાસજત્યેતત્તે રુદ્રાવસં તેન પરો મૂજવતોઽતીહીત્યવસેન વા અધ્વાનં યન્તિ તદેનં સાવસમેવાન્વવાર્જતિ યત્ર યત્રાસ્ય ચરણં તદન્વત્ર હ વા અસ્ય પરો મૂજવદ્ભ્યશ્ચરણં તસ્માદાહ પરો મૂજવતોઽતીહીત્યવતતધન્વા પિનાકાવસ ઇત્યહિંસન્નઃ શિવોઽતીહીત્ય્ એવૈતદાહ કૃત્તિવાસા ઇતિ નિષ્વાપયત્યેવૈનમેતત્સ્વપન્નુ હિ ન કં ચન હિનસ્તિ તસ્માદાહ કૃત્તિવાસા ઇતિ -

અથ દક્ષિણાન્બાહૂનન્વાવર્તન્તે । તે પ્રતીક્ષં પુનરાયન્તિ પુનરેત્યાપ ઉપસ્પૃશન્તિ રુદ્રિયેણેવ વા એતદચારિષુઃ શાન્તિરાપસ્તદદ્ભિઃ શાન્ત્યા શમયન્તે -

અથ કેશશ્મશ્રૂપ્ત્વા । સમારોહ્યાગ્ના ઉદવસાયેવ હ્યેતેન યજતે ન હિ તદવકલ્પતે યદુત્તરવેદાવગ્નિહોત્રં જુહુયાત્તસ્માદુદવસ્યતિ ગૃહાનિત્વા નિર્મથ્યાગ્ની પૌર્ણમાસેન યજત ઉત્સન્નયજ્ઞ ઇવ વા એષ યચ્ચાતુર્માસ્યાન્યથૈષ કૢપ્તઃ પ્રતિષ્ઠિતો યજ્ઞો યત્પૌર્ણમાસં તત્કૢપ્તેનૈવૈતદ્યજ્ઞેનાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ તસ્માદુદવસ્યતિ -