શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 2.5.1

૨.૫.૧.
પ્રજાપતિર્હ વા ઇદમગ્ર એક એવાસ । સ ઐક્ષત કથં નુ પ્રજાયેયેતિ સોઽશ્રામ્યત્સ તપોઽતપ્યત સ પ્રજા અસૃજત તા અસ્ય પ્રજાઃ સૃષ્ટાઃ પરાબભૂવુસ્તાનીમાનિ વયાંસિ પુરુષો વૈ પ્રજાપતેર્નેદિષ્ઠં દ્વિપાદ્વા અયં પુરુષસ્તસ્માદ્દ્વિપાદો વયાંસિ -

સ ઐક્ષત પ્રજાપતિઃ । યથા ન્વેવ પુરૈકોઽભૂવમેવમુ ન્વેવાપ્યેતર્હ્યેક એવાસ્મીતિ સ દ્વિતીયાઃ સસૃજે તા અસ્ય પરૈવ બભૂવુસ્તદિદં ક્ષુદ્રં સરીસૃપં યદન્યત્સર્પેભ્યસ્તૃતીયાઃ સસૃજ ઇત્યાહુસ્તા અસ્ય પરૈવ બભૂવુસ્ત ઇમે સર્પા એતા હ ન્વેવ દ્વયીર્યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ત્રયીરુ તુ પુનરૃચા -

સોઽર્ચઞ્છ્રામ્યન્પ્રજાપતિરીક્ષાં ચક્રે । કથં નુ મે પ્રજાઃ સૃષ્ટાઃ પરાભવન્તીતિ સ હૈતદેવ દદર્શાનશનતયા વૈ મે પ્રજાઃ પરાભવન્તીતિ સ આત્મન એવાગ્રે સ્તનયોઃ પય આપ્યાયયાં ચક્રે સ પ્રજા અસૃજત તા અસ્ય પ્રજાઃ સૃષ્ટા સ્તનાવેવાભિપદ્યતાસ્તતઃ સમ્બભૂવુસ્તા ઇમા અપરાભૂતઃ -

તસ્માદેતદૃષિણાભ્યનૂક્તમ્ । પ્રજા હ તિસ્રો અત્યાયમીયુરિતિ તદ્યાઃ પરાભૂતાસ્તા એવૈતદભ્યનૂક્તં ન્યન્યા અર્કમભિતો વિવિશ્ર ઇત્યગ્નિર્વા અર્કસ્તદ્યા ઇમાઃ પ્રજા અપરાભૂતાસ્તા અગ્નિમભિતો નિવિષ્ટાસ્તા એવૈતદભ્યનૂક્તમ્ -

મહદ્ધ તસ્થૌ ભુવનેષ્વન્તરિતિ । પ્રજાપતિમેવૈતદભ્યનૂક્તં પવમાનો હરિત આવિવેશેતિ દિશો વૈ હરિતસ્તા અયં વાયુઃ પવમાન આવિષ્ટસ્તા એવૈષર્ગભ્યનૂક્તા તા ઇમાઃ પ્રજાસ્તથૈવ પ્રજાયન્તે યથૈવ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજતેદં હિ યદૈવ સ્ત્રિયૈ સ્તનાવાપ્યાયેતે ઊધઃ પશૂનામથૈવ યજ્જાયતે તજ્જાયતે તાસ્તતસ્તનાવેવાભિપદ્ય સમ્ભવન્તિ -

તદ્વૈ પય એવાન્નમ્ । એતદ્ધ્યગ્રે પ્રજાપતિરન્નમજનયત તદ્વા અન્નમેવ પ્રજા અન્નાદ્ધિ સમ્ભવન્તીદં હિ યાસાં પયો ભવતિ સ્તનાવેવાભિપદ્ય તાસ્તતઃ સમ્ભવન્ત્યથ યાસાં પયો ન ભવતિ જાતમેવ તા અપ્યાદયન્તિ તદુ તા અન્નાદેવ સમ્ભવન્તિ તસ્માદ્વન્નમેવ પ્રજાઃ -

સ યઃ પ્રજાકામઃ । એતેન હવિષા યજત આત્માનમેવૈતદ્યજ્ઞં વિધત્તે પ્રજાપતિમ્ભૂતમ્ -

સ વા આગ્નેયોઽષ્ટાકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ । અગ્નિર્વૈ દેવતાનાં મુખમ્પ્રજનયિતા સ પ્રજાપતિસ્તસ્માદાગ્નેયો ભવતિ -

અથ સૌમ્યશ્ચરુર્ભવતિ । રેતો વૈ સોમસ્તદગ્નૌ પ્રજનયિતરિ સોમં રેતઃ સિઞ્ચતિ તત્પુરસ્તાન્મિથુનં પ્રજનનમ્ -

અથ સાવિત્રઃ । દ્વાદશકપાલો વાષ્ટાકપાલો વા પુરોડાશો ભવતિ સવિતા વૈ દેવાનામ્પ્રસવિતા પ્રજાપતિર્મધ્યતઃ પ્રજનયિતા તસ્માત્સાવિત્રો ભવતિ -

અથ સારસ્વતશ્ચરુર્ભવતિ । પૌષ્ણશ્ચરુર્યોષા વૈ સરસ્વતી વૃષા પૂષા તત્પુનર્મિથુનં પ્રજનનમેતસ્માદ્વા ઉભયતો મિથુનાત્પ્રજનનાત્પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ સસૃજ ઇતશ્ચોર્ધ્વા ઇતશ્ચાવાચીસ્તથો એવૈષ એતસ્માદુભયત એવ મિથુનાત્પ્રજનનાત્પ્રજાઃ સૃજત ઇતશ્ચોર્ધ્વા ઇતશ્ચાવાચીસ્તસ્માદ્વા એતાનિ પઞ્ચ હવીંષિ ભવન્તિ -

અથાતઃ પયસ્યાયા એવાયતનમ્ । મારુતસ્તુ સપ્તકપાલો વિશો વૈ મરુતો દેવવિશસ્તા હેદમનિષેદ્ધ્રા ઇવ ચેરુસ્તાઃ પ્રજાપતિં યજમાનમુપેત્યોચુર્વિ વૈ તે મથિષ્યામહ ઇમાઃ પ્રજા યા એતેન હવિષા સ્રક્ષ્યસ ઇતિ -

સ ઐક્ષત પ્રજાપતિઃ । પરા મે પૂર્વાઃ પ્રજા અભૂવન્નિમા ઉ ચેદિમે વિમથ્નતે ન તતઃ કિં ચન પરિશેક્ષ્યત ઇતિ તેભ્ય એતં ભાગમકલ્પયદેતં મારુતં સપ્તકપાલં પુરોડાશં સ એષ મારુતઃ સપ્તકપાલસ્તદ્યત્સપ્તકપાલો ભવતિ સપ્ત સપ્ત હિ મારુતો ગણસ્તસ્માન્મારુતઃ સપ્તકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ -

તં વૈ સ્વતવોભ્ય ઇતિ કુર્યાત્ । સ્વયં હિ ત એતં ભાગમકુર્વતોતો સ્વતવોભ્યો યાજ્યાનુવાક્યે ન વિન્દન્તિ સ ઉ ખલુ મારુત એવ સ્યાત્સ વા એષ પ્રજાભ્ય એવાહિંસાયૈ ક્રિયતે તસ્માન્મારુતઃ -

અથાતઃ પયસ્યૈવ । પયસો વૈ પ્રજાઃ સમ્ભવન્તિ પયસઃ સમ્ભૂતાસ્તદ્યત એવ સમ્ભૂતા યતઃ સમ્ભવન્તિ તદેવાભ્ય એતત્કરોતિ તદ્યાઃ પૂર્વૈર્હવિર્ભિઃ પ્રજાઃ સૃજતે તા એતસ્માત્પયસ એતસ્યૈ પયસ્યાયૈ સમ્ભવન્તિ -

તસ્યાં મિથુનમસ્તિ । યોષા પયસ્યા રેતો વાજિનં તસ્માન્મિથુનાદ્વિશ્વમસમ્મિતમનુ પ્રાજાયત તદ્યદેતસ્માન્મિથુનાદ્વિશ્વમસમ્મિતમનુ પ્રાજાયત તસ્માદ્વૈશ્વદેવી ભવતિ -

અથ દ્યાવાપૃથિવ્ય એકકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ । એતૈર્વૈ હવિર્ભિઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તા દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં પર્યગૃહ્ણાત્તા ઇમા દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં પરિગૃહીતાસ્તથો એવૈષ એતદ્ય એતૈર્હવિર્ભિઃ પ્રજાઃ સૃજતે તા દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં પરિગૃહ્ણાતિ તસ્માદ્દ્યાવાપૃથિવ્ય એકકપાલઃ પુરોડાશો ભવતિ -

અથાત આવૃદેવ । નોપકિરન્ત્યુત્તરવેદિં વિસૃષ્ટમસત્સર્વમસદ્વૈશ્વદેવમસદિતિ ત્રેધા બર્હિઃ સંનદ્ધં ભવતિ તત્પુનરેકધૈતદ્ધિ પ્રજનનસ્ય રૂપમ્પ્રજનનમુ હીદં પિતા માતા યજ્જાયતે તત્તૃતીયં તસ્માત્ત્રેધા સત્પુનરેકધા પ્રસ્વ ઉપસંનદ્ધા ભવન્તિ તં પ્રસ્તરં ગૃહ્ણાતિ પ્રજનનમુ હીદમ્પ્રજનનમુ હિ પ્રસ્વસ્તસ્માત્પ્રસૂઃ પ્રસ્તરં ગૃહ્ણાતિ -

આસાદ્ય હવીંષ્યગ્નિં મન્થન્તિ । અગ્નિં હ વૈ જાયમાનમનુ પ્રજાપતેઃ પ્રજા જજ્ઞિરે તથો એવૈતસ્યાગ્નિમેવ જાયમાનમનુ પ્રજા જાયન્તે તસ્માદાસાદ્ય હવીંષ્યગ્નિં મન્થન્તિ -

નવપ્રયાજં ભવતિ । નવાનુયાજં દશાક્ષરા વૈ વિરાડથૈતામુભયતો ન્યૂનાં વિરાજં કરોતિ પ્રજનનાયૈતસ્માદ્વા ઉભયતો ન્યૂનાત્પ્રજનનાત્પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ સસૃજ ઇતશ્ચોર્ધ્વા ઇતશ્ચાવાચીસ્તથો એવૈષ એતસ્માદુભયત એવ ન્યૂનાત્પ્રજનનાત્પ્રજાઃ સૃજત ઇતશ્ચોર્ધ્વા ઇતશ્ચાવાચીસ્તસ્માન્નવપ્રયાજં ભવતિ નવાનુયાજમ્ -

ત્રીણિ સમિષ્ટયજૂંષિ ભવન્તિ । જ્યાય ઇવ હીદં હવિર્યજ્ઞાદ્યત્ર નવપ્રયાજં નવાનુયાજમથો અપ્યેકમેવ સ્યાદ્ધવિર્યજ્ઞો હિ તસ્ય પ્રથમજો ગૌર્દક્ષિણા -

એતેન વૈ પ્રજાપતિઃ યજ્ઞેનેષ્ટ્વા । યેયં પ્રજાપતેઃ પ્રજાપતિર્યા શ્રીરેતદ્બભૂવૈતાં હ વૈ પ્રજાતિં પ્રજાયત એતાં શ્રિયં ગચ્છતિ ય એવં વિદ્વાનેતેન યજ્ઞેન યજતે તસ્માદ્વા એતેન યજેત -