શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 2.4.4

૨.૪.૪.
પ્રજાપતિર્હ વા એતેનાગ્રે યજ્ઞેનેજે । પ્રજાકામો બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ સ્યાં શ્રિયં ગચ્છેયં યશઃ સ્યામન્નાદઃ સ્યામિતિ -

સ વૈ દક્ષો નામ । તદ્યદેનેન સોઽગ્રેઽયજત તસ્માદ્દાક્ષાયણયજ્ઞો નામોતૈનમેકે વસિષ્ઠયજ્ઞ ઇત્યાચક્ષત એષ વૈ વસિષ્ઠ એતમેવ તદન્વાચક્ષતે સ એતેન યજ્ઞેનેજે સ એતેન યજ્ઞેનેષ્ટ્વા યેયં પ્રજાપતેઃ પ્રજાતિર્યા શ્રીરેતદ્બભૂવૈતાં હ વૈ પ્રજાતિં પ્રજાયત એતાં શ્રિયં ગચ્છતિ ય એવં વિદ્વાનેતેન યજ્ઞેન યજતે તસ્માદ્વા એતેન યજેત -

તેનો હ તત ઈજે । પ્રતીદર્શઃ શ્વેક્નઃ સ યે તં પ્રત્યાસુસ્તેષાં વિવચનમિવાસ વિવચનમિવ હ વૈ ભવતિ ય એવં વિદ્વાનેતેન યજ્ઞેન યજતે તસ્માદ્વા એતેન યજેત -

તમાજગામ । સુપ્લા સાર્ઞ્જયો બ્રહ્મચર્યં તસ્માદેતં ચ યજ્ઞમનૂચેઽન્યમુ ચ સોઽનૂચ્ય પુનઃ સૃઞ્જયાઞ્જગામ તે હ સૃઞ્જયા વિદાંચક્રુર્યજ્ઞં વૈ નોઽનૂચ્યાગન્નિતિ તે હોચુઃ સહ વૈ નસ્તદ્દેવૈરાગન્યો નો યજ્ઞમનૂચ્યાગન્નિતિ સ વૈ સહદેવઃ સાર્ઞ્જયસ્તદપ્યેતન્નિવચનમિવાસ્ત્યન્યદ્વા અરે સુપ્લા નામ દધ ઇતિ સ એતેન યજ્ઞેનેજે સ એતેન યજ્ઞેનેષ્ટ્વા યેયં સૃઞ્જયાનાં પ્રજાતિર્યા શ્રીરેતદ્બભૂવૈતાં હ વૈ પ્રજાતિં પ્રજાયત એતાં શ્રિયં ગચ્છતિ ય એવં વિદ્વાનેતેન યજ્ઞેન યજતે તસ્માદ્વા એતેન યજેત -

તેનો હ તત ઈજે । દેવભાગઃ શ્રૌતર્ષઃ સ ઉભયેષાં કુરૂણાં ચ સૃઞ્જયાનાં ચ પુરોહિત આસ પરમતા વૈ સા યો ન્વેવૈકસ્ય રાષ્ટ્રસ્ય પુરોહિતોઽસત્સાન્વેવ પરમતા કિમુ યો દ્વયોઃ પરમતામિવ હ વૈ ગચ્છતિ ય એવં વિદ્વાનેતેન યજ્ઞેન યજતે તસ્માદ્વા એતેન યજેત -

તેનો હ તત ઈજે । દક્ષઃ પાર્વતિસ્ત ઇમેઽપ્યેતર્હિ દાક્ષાયણા રાજ્યમિવૈવ પ્રાપ્તા રાજ્યમિહ વૈ પ્રાપ્નોતિ ય એવં વિદ્વાનેતેન યજતે તસ્માદ્વા એતેન યજેત સ વા એકૈક
એવાનૂચીનાહં પુરોડાશો ભવત્યેતેનો હાસ્યાસપત્નાનુપબાધા શ્રીર્ભવતિ સ વૈ દ્વે પૌર્ણમાસ્યૌ યજતે દ્વે અમાવાસ્યે દ્વે વૈ મિથુનં મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે -

અથ યત્પૂર્વેદ્યુઃ । અગ્નીષોમીયેણ યજતે પૌર્ણમાસ્યાં તે દ્વે દેવતે દ્વે વૈ મિથુનં મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે -

અથ પ્રાતઃ । આગ્નેયઃ પુરોડાશો ભવત્યૈન્દ્રં સાંનાય્યં તે દ્વે દેવતે દ્વે વૈ મિથુનં મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે -

અથ યત્પૂર્વેદ્યુઃ । ઐન્દ્રાગ્નેન યજતેઽમાવાસ્યાયાં તે દ્વે દેવતે દ્વે વૈ મિથુનમ્મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે -

અથ પ્રાતઃ । આગ્નેયઃ પુરોડાશો ભવતિ મૈત્રાવરુણી પયસ્યા નેદ્યજ્ઞાદયાનીતિ ન્વેવાગ્નેયઃ પુરોડાશોઽથૈતાવેવ મિત્રાવરુણૌ દ્વે દેવતે દ્વે વૈ મિથુનમ્મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયત એતદુ હાસ્ય તદ્રૂપં યેન બહુર્ભવતિ યેન પ્રજાયતે -

અથ યત્પૂર્વેદ્યુઃ । અગ્નીષોમીયેણ યજતે પૌર્ણમાસ્યાં યમેવામુમુપવસથેઽગ્નીષોમીયં પશુમાલભતે સ એવાસ્ય સઃ -

અથ પ્રાતઃ । આગ્નેયઃ પુરોડાશો ભવત્યૈન્દ્રં સાંનાય્યમ્પ્રાતઃસવનમેવાસ્યાગ્નેયઃ પુરોડાશો આગ્નેયં હિ પ્રાતઃસવનમથૈન્દ્રં સાંનાય્યં માધ્યન્દિનમેવાસ્ય તત્સવનમૈન્દ્રં હિ માધ્યન્દિનં સવનમ્ -

અથ યત્પૂર્વેદ્યુઃ । ઐન્દ્રાગ્નેન યજતેઽમાવાસ્યાયાં તૃતીયસવનમેવાસ્ય તદ્વૈશ્વદેવં વૈ તૃતીયસવનમિન્દ્રાગ્ની વૈ વિશ્વે દેવાઃ -

અથ પ્રાતઃ । આગ્નેયઃ પુરોડાશો ભવતિ મૈત્રાવરુણી પયસ્યા નેદ્યજ્ઞાદયાનીતિ ન્વેવાગ્નેયઃ પુરોડાશોઽથ યામેવામૂં મૈત્રાવરુણીં વશામનૂબન્ધ્યામાલભતે સૈવાસ્ય મૈત્રાવરુણી પયસ્યા સ પૌર્ણમાસેન ચામાવાસ્યેન ચેષ્ટ્વા યાવત્સૌમ્યેનાધ્વરેણેષ્ટ્વા જયતિ તાવજ્જયતિ તદુ ખલુ મહાયજ્ઞો ભવતિ -

અથ યત્પૂર્વેદ્યુઃ । અગ્નીષોમીયેણ યજતે પૌર્ણમાસ્યામેતેન વા ઇન્દ્રો વૃત્રમહન્નેતેનો એવ વ્યજયત યાસ્યેયં વિજિતિસ્તાં તથો એવૈષ એતેન પાપ્માનં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ તથો એવ વિજયતેઽથ યત્સંનયત્યામાવાસ્યં વૈ સાંનાય્યં દૂરે તદ્યદમાવાસ્યેતિ ક્ષિપ્ર એવૈતદ્વૃત્રં જઘ્નુષે તમેતેન રસેનાપ્રીણન્ ક્ષિપ્રે હ વૈ પાપ્માનમપહતે ય એવં વિદ્વાન્પૌર્ણમાસ્યાં સંનયત્યેષ વૈ સોમો રાજા દેવાનામન્નં યચ્ચન્દ્રમાસ્તમેતત્પૂર્વેદ્યુરભિષુણ્વન્તિ પ્રાતર્ભક્ષયિષ્યન્તસ્તમેતદ્ભક્ષયન્તિ યદપક્ષીયતે -

અથ યત્પૂર્વેદ્યુઃ । અગ્નીષોમીયેણ યજતે પૌર્ણમાસ્યામભિષુણોત્યેવૈનમેતત્તસ્મિન્નભિષુત એતં રસં દધાત્યેતેન રસેન તીવ્રીકરોતિ સ્વદયતિ હ વૈ દેવેભ્યો હવ્યં સ્વદતે હાસ્ય દેવેભ્યો હવ્યં ય એવં વિદ્વાન્પૌર્ણમાસ્યાં સંનયતિ -

અથ યત્પૂર્વેદ્યુઃ । ઐન્દ્રાગ્નેન યજતેઽમાવાસ્યાયાં દર્શપૂર્ણમાસયોર્વૈ દેવતે સ્ત ઇન્દ્રાગ્ની એવ તે એવૈતદઞ્જસા પ્રત્યક્ષં યજત્યઞ્જસા હ વા અસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટં ભવતિ ય એવમેતદ્વેદ -

અથ પ્રાતઃ । આગ્નેયઃ પુરોડાશો ભવતિ મૈત્રાવરુણી પયસ્યા નેદ્યજ્ઞાદયાનીતિ ન્વેવાગ્નેયઃ પુરોડાશોઽથૈતાવેવાર્ધમાસૌ મિત્રાવરુણૌ ય એવાપૂર્યતે સ વરુણો યોઽપક્ષીયતે સ મિત્રસ્તાવેતાં રાત્રિમુભૌ સમાગચ્છતસ્તદુભાવેવૈતત્સહ સન્તૌ પ્રીણાતિ સર્વં હ વા અસ્ય પ્રીતં ભવતિ સર્વમાપ્તં ય એવમેતદ્વેદ -

તદ્વા એતાં રાત્રિમ્ । મિત્રો વરુણે રેતઃ સિઞ્ચતિ તદેતેન રેતસા પ્રજાયતે યદાપૂર્યતે
તદ્યદેષાત્ર મૈત્રાવરુણી પયસ્યાવકૢપ્તતમા ભવતિ -

સાંનાય્યભાજના વા અમાવાસ્યા । તદદસ્તત્પૌર્ણમાસ્યાં ક્રિયતે સ યદ્ધાત્રાપિ સંનયેજ્જામિ કુર્યાત્સમદં કુર્યાત્તદેનમદ્ભ્ય ઓષધિભ્યઃ સમ્ભૃત્યાહુતિભ્યોઽધિ જનયતિ સ એષ આહુતિભ્યો જાતઃ પશ્ચાદ્દદૃશે -

મિથુનાદિદ્વા એનમેતત્પ્રજનયતિ । યોષા પયસ્યા રેતો વાજિનં તદ્વા અનુષ્ઠ્યાયન્મિથુનાજ્જાયતે તદેનમેતસ્માન્મિથુનાત્પ્રજનનાત્પ્રજનયતિ તસ્માદેષાત્ર પયસ્યા ભવતિ -

અથ વાજિભ્યો વાજિનં જુહોતિ । ઋતવો વૈ વાજિનો રેતો વાજિનં તદ્વનુષ્ઠ્યેવૈતદ્રેતઃ સિચ્યતે તદૃતવો રેતઃ સિક્તમિમાઃ પ્રજાઃ પ્રજનયન્તિ તસ્માદ્વાજિભ્યો વાજિનં જુહોતિ -

સ વૈ પશ્ચાદિવ યજ્ઞસ્ય જુહોતિ । પશ્ચાદ્વૈ પરીત્ય વૃષા યોષામધિદ્રવતિ તસ્યાં રેતઃ સિઞ્ચતિ સ વૈ પ્રાગેવાગ્રે જુહોત્યગ્ને વીહીત્યનુવષટ્કરોતિ તત્સ્વિષ્ટકૃદ્ભાજનં સ વૈ પ્રાગેવ જુહોતિ -

અથ દિશો વ્યાઘારયતિ । દિશઃ પ્રદિશ આદિશો વિદિશ ઉદ્દિશો દિગ્ભ્યઃ સ્વાહેતિ પઞ્ચદિશઃ પઞ્ચઽર્તવસ્તદૃતુભિરેવૈતદ્દિશો મિથુનીકરોતિ -

તદ્વૈ પઞ્ચૈવ ભક્ષયન્તિ । હોતા ચાધ્વર્યુશ્ચ બ્રહ્મા ચાગ્નીચ્ચ યજમાનઃ પઞ્ચ વા ઋતવસ્તદૃતૂનામેવૈતદ્રૂપં ક્રિયતે તદૃતુષ્વેવૈતદ્રેતઃ સિક્તં પ્રતિષ્ઠાપયતિ પ્રથમો યજમાનો ભક્ષયતિ પ્રથમો રેતઃ પરિગૃહ્ણાનીત્યથો અપ્યુત્તમો મય્યુત્તમે રેતઃ પ્રતિતિષ્ઠાદિત્યુપહૂત ઉપહ્વયસ્વેતિ સોમમેવૈતત્કુર્વન્તિ -