શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 2.3.4

૨.૩.૪ બૃહદુપસ્થાનમ્
અગ્નૌ હ વૈ દેવાઃ । સર્વાન્પશૂન્નિદધિરે યે ચ ગ્રામ્યા યે ચારણ્યા વિજયં વોપપ્રૈષ્યન્તઃ કામચારસ્ય વા કામાયાયં નો ગોપિષ્ઠો ગોપાયદિતિ વા -

તાનુ હાગ્નિર્નિચકમે । તૈઃ સમ્ગૃહ્ય રાત્રિં પ્રવિવેશ પુનરેમ ઇતિ દેવા એદગ્નિં તિરોભૂતં તે હ વિદાંચક્રુરિહ વૈ પ્રાવિક્ષદ્રાત્રિં વૈ પ્રાવિક્ષદિતિ તમેતત્પ્રત્યાયત્યાં રાત્રૌ સાયમુપાતિષ્ઠન્ત દેહિ નઃ પશૂન્પુનર્નઃ પશૂન્દેહીતિ તેભ્યોઽગ્નિઃ પશૂન્પુનરદદાત્ -

તસ્મૈ કમગ્ની ઉપતિષ્ઠેત । અગ્ની વૈ દાતારૌ તાવેવૈતદ્યાચતે સાયમુપતિષ્ઠેત સાયં હિ દેવા ઉપાતિષ્ઠન્ત દત્તો હૈવાસ્મા એતૌ પશૂન્ય એવં વિદ્વાનુપતિષ્ઠતે -

અથ યસ્માન્નોપતિષ્ઠેત । ઉભયે હ વા ઇદમગ્રે સહાસુર્દેવાશ્ચ મનુષ્યાશ્ચ તદ્યદ્ધ સ્મ મનુષ્યાણાં ન ભવતિ તદ્ધ સ્મ દેવાન્યાચન્ત ઇદં વૈ નો નાસ્તીદં નોઽસ્ત્વિતિ તે તસ્યા એવ યાઞ્ચ્યાયૈ દ્વેષેણ દેવાસ્તિરોભૂતા નેદ્ધિનસાનિ નેદ્દ્વેષ્યોઽસાનીતિ તસ્માન્નોપતિષ્ઠેત-

અથ યસ્માદુપૈવ તિષ્ઠેત । યજ્ઞો વૈ દેવાનામાશીર્યજમાનસ્ય તદ્વા એષ એવ યજ્ઞો યદાહુતિરાશીરેવ યજમાનસ્ય તદ્યદેવાસ્યાત્ર તદેવૈતદુપતિષ્ઠમાનઃ કુરુતે તસ્માદુપૈવ તિષ્ઠેત -

અથ યસ્માન્નોપતિષ્ઠેત । યો વૈ બ્રાહ્મણં વા શંસમાનોઽનુચરતિ ક્ષત્રિયં વા યં મે દાસ્યત્યયં મે ગૃહાન્ કરિષ્યતીતિ યો વૈ તં વાદ્યેન વા કર્મણા વાભિરિરાધયિષતિ તસ્મૈ વૈ સ દેયં મન્યતેઽથ ય આહ કિં નુ ત્વં મમાસિ યો મે ન દદાસીતીશ્વર એનં દ્વેષ્ટોરીશ્વરો નિર્વેદં ગન્તોસ્તસ્માન્નોપતિષ્ઠેતૈતદિત્ત્વેવૈષ એત યાચતે યદિન્દ્ધે યજ્જુહોતિ તસ્માન્નોપતિષ્ઠેત -

અથ યસ્માદુપૈવ તિષ્ઠેત । ઉત વૈ યાચ્છન્દાતારં લભત એવોતો ભર્તા ભાર્યં નાનુબુધ્યતે સ યદૈવાહ ભાર્યો વૈ તેઽસ્મિ બિભૃહિ મેત્યથૈનં વેદાથૈનમ્ભાર્યં મન્યતે તસ્માદુપૈવ તિષ્ઠેતેદમિત્તુ સમસ્તં યસ્માદુપતિષ્ઠેત -

પ્રજાપતિર્વા એષ ભૂત્વા । યાવત ઈષ્ટે યાવદેનમનુ તસ્ય રેતઃ સિઞ્ચતિ યદગ્નિહોત્રં જુહોતીદમેવૈતત્સર્વમુપતિષ્ઠમાનોઽનુવિકરોતીદં સર્વમનુપ્રજનયતિ -

સ વા ઉપવત્યા પ્રતિપદ્યતે । ઇયં વા ઉપ દ્વયેનેયમુપ યદ્ધીદં કિં ચ જાયતેઽસ્યાં તદુપજાયતેઽથ યન્ન્યૃચ્છત્યસ્યામેવ તદુપોપ્યતે તદહ્ના રાત્ર્યા ભૂયોભૂય એવાક્ષય્યં ભવતિ તદક્ષય્યેણૈવૈતદ્ભૂમ્ના પ્રતિપદ્યતે -

સ આહ । ઉપપ્રયન્તો અધ્વરમિત્યધ્વરો વૈ યજ્ઞ ઉપપ્રયન્તો યજ્ઞમિત્યેવૈતદાહ મન્ત્રં વોચેમાગ્નય ઇતિ મન્ત્રમુ હ્યસ્મા એતદ્વક્ષ્યન્ભવત્યારે અસ્મે ચ શૃણ્વત ઇતિ યદ્યપ્યસ્મદારકાદસ્યથ ન એતચ્છૃણ્વેવૈવમેવૈતન્મન્યસ્વેત્યેવૈતદાહ -

અગ્નિર્મૂર્ધા દિવઃ । કકુત્પતિઃ પૃથિવ્યા અયમપાં રેતાંસિ જિન્વતીત્યન્વેવ ધાવતિ તદ્યથા યાચન્ કલ્યાણં વદેદામુષ્યાયણો વૈ ત્વમસ્યલં વૈ ત્વમેતસ્મા અસીત્યેવમેષા -

અથૈન્દ્રાગ્ની । ઉભા વામિન્દ્રાગ્ની આહુવધ્યા ઉભા રાધસઃ સહ માદયધ્યૈ ઉભા દાતારાવિષાં રયીણામુભા વાજસ્ય સાતયે હુવે વામિત્યેષ વા ઇન્દ્રો ય એષ તપતિ સ યદસ્તમેતિ તદાહવનીયં પ્રવિશતિ તદુભાવેવૈતત્સહ સન્તા ઉપતિષ્ઠત ઉભૌ મે સહ સન્તૌ દત્તામિતિ તસ્માદૈન્દ્રાગ્ની -

અયં તે યોનિરૃત્વિયઃ । યતો જાતો અરોચથાઃ તં જાનન્નગ્ન આરોહાથા નો વર્ધયા રયિમિતિ પુષ્ટં વૈ રયિર્ભૂયો ભૂય એવ ન ઇદં પુષ્ટં કુર્વિત્યેવૈતદાહ -

અયમિહ પ્રથમઃ । ધાયિ ધાતૃભિર્હોતા યજિષ્ઠો અધ્વરેષ્વીડ્યઃ યમપ્નવાનો ભૃગવો વિરુરુચુર્વનેષુ ચિત્રં વિભ્વં વિશે વિશ ઇત્યન્વેવ ધાવતિ તદ્યથા યાચન્કલ્યાણં વદેદામુષ્યાયણો વૈ ત્વમસ્યલં વૈ ત્વમેતસ્મા અસીત્યેવમેષા યથો એવૈષ તથો એવૈનમેતદાહ યદાહ વિભ્વં વિશે વિશ ઇતિ વિભૂર્હ્યેષ વિશે વિશે -

અસ્ય પ્રત્નામ્ । અનુ દ્યુતં શુક્રં દુદુહ્રે અહ્રયઃ પયઃ સહસ્રસામૃષિમિતિ પરમા વા એષા સનીનાં યત્સહસ્રસનિસ્તદેતસ્યૈવાવરુદ્ધૈ તસ્માદાહ પયઃ સહસ્રસામૃષિમિતિ -

તદેતત્સમાહાર્યં ષડૃચમ્ । તસ્યોપવતી પ્રથમા પ્રત્નવત્યુત્તમાવોચામ તદ્યસ્માદુપવત્યથાદ એવ પ્રત્નં યાવન્તો હ્યેવ સનાગ્રે દેવાસ્તાવન્ત એવ દેવાસ્તસ્માદદઃ પ્રત્નં તદિમે એવાન્તરેણ સર્વે કામાસ્તે અસ્મા ઇમે સંજાનાને સર્વાન્ કામાન્ત્સંનમતઃ -

સ વૈ ત્રિઃ પ્રથમાં જપતિ । ત્રિરુત્તમાં ત્રિવૃત્પ્રાયણા હિ યજ્ઞાસ્ત્રિવૃદુદયનાસ્તસ્માત્ત્રિઃ પ્રથમાં જપતિ ત્રિરુત્તમામ્ -

યદ્ધ વા અત્રાગ્નિહોત્રં જુહ્વત્ । વાદ્યેન વા કર્મણા વા મિથ્યા કરોત્યાત્મનસ્તદવદ્યત્યાયુષો વા વર્ચસો વા પ્રજાયૈ વા -

તદુ ખલુ તનૂપા અગ્નેઽસિ । તન્વં મે પાહ્યાયુર્દા અગ્નેઽસ્યાયુર્મે દેહિ વર્ચોદા અગ્નેઽસિ વર્ચો મે દેહિ અગ્ને યન્મે તન્વા ઊનં તન્મ આપ્રણેતિ -

યદ્ધ વા અત્રાગ્નિહોત્રં જુહ્વત્ । વાદ્યેન વા કર્મણા વા મિથ્યાકરોત્યાત્મનસ્તદવદ્યત્યાયુષો વા વર્ચસો વા પ્રજાયૈ વા તન્મે પુનરાપ્યાયયેત્યેવૈતદાહ તથો હાસ્યૈતત્પુનરાપ્યાયતે -

ઇન્ધાનાસ્ત્વા । શતં હિમા દ્યુમન્તં સમિધીમહીતિ શતં વર્ષાણિ જીવ્યાસ્મેત્યેવૈતદાહ તાવત્ત્વા મહાન્તં સમિધીમહીતિ યદાહ દ્યુમન્તં સમિધીમહીતિ વયસ્વન્તો વયસ્કૃતં સહસ્વન્તઃ સહસ્કૃતમિતિ વયસ્વન્તો વયમ્ભૂયાસ્મ વયસ્કૃત્ત્વં ભૂયા ઇત્યેવૈતદાહ સહસ્વન્તો વયં ભૂયાસ્મ સહસ્કૃત્ત્વં ભૂયા ઇત્યેવૈતદાહાગ્ને સપત્નદમ્ભનમદબ્ધાસો અદાભ્યમિતિ ત્વયા વયં સપત્નાન્પાપીયસઃ ક્રિયાસ્મેત્યેવૈતદાહ -

ચિત્રાવસો સ્વસ્તિ તે પારમશીયેતિ । ત્રિરેતજ્જપતિ રાત્રિર્વૈ ચિત્રાવસુઃ સા હીયં સંગૃહ્યેવ
ચિત્રાણિ વસતિ તસ્માન્નારકાચ્ચિત્રં દદૃશે -

એતેન હ સ્મ વા ઋષયઃ । રાત્રેઃ સ્વસ્તિ પારં સમશ્નુવત એતેનો હ સ્મૈનાન્રાત્રેર્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ ન વિન્દન્ત્યેતેનો એવૈષ એતદ્રાત્રેઃ સ્વસ્તિ પારં સમશ્નુત એતેનો એનં રાત્રેર્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ ન વિન્દન્ત્યેતાવન્નુ તિષ્ઠઞ્જપતિ -

અથાસીનઃ । સં ત્વમગ્ને સૂર્યસ્ય વર્ચસાગથા ઇતિ તદ્યદસ્તં યન્નાદિત્ય આહવનીયં પ્રવિશતિ તેનૈતદાહ સમૃષીણાં સ્તુતેનેતિ તદ્યદુપતિષ્ઠતે તેનૈતદાહ સં પ્રિયેણ ધામ્નેત્યાહુતયો વા અસ્ય પ્રિયં ધામાહુતિભિરેવ તદાહ સમહમાયુષા સં વર્ચસા સં પ્રજયા સં રાયસ્પોષેણ ગ્મિષીયેતિ યથા ત્વમેતૈઃ સમગથા એવમહમાયુષા વર્ચસા પ્રજયા રાયસ્પોષેણેતિ યદ્ભૂમ્નેતિ તદેવમહમેતૈઃ સંગચ્છા ઇત્યેવૈતદાહ -

અથ ગામભ્યૈતિ । અન્ધ સ્થાન્ધો વો ભક્ષીય મહ સ્થ મહો વો ભક્ષીયેતિ યાનિ વો વીર્યાણિ યાનિ વો મહાંસિ તાનિ વો ભક્ષીયેત્યેવૈતદાહોર્જ સ્થોર્જં વો ભક્ષીયેતિ રસ સ્થ રસં વો ભક્ષીયેત્યેવૈતદાહ રાયસ્પોષ સ્થ રાયસ્પોષં વો ભક્ષીયેતિ ભૂમા સ્થ ભૂમાનં વો ભક્ષીયેત્યેવૈતદાહ -

રેવતી રમધ્વમિતિ રેવન્તો હિ પશવસ્તસ્માદાહ રેવતી રમધ્વમિત્યસ્મિન્યોનાવસ્મિન્ ગોષ્ઠેઽસ્મિંલોકેઽસ્મિન્ ક્ષયે । ઇહૈવ સ્તમાપગાતેત્યાત્મન એવૈતદાહ મદેવ માપગાતેતિ -

અથ ગામભિમૃશતિ । સંહિતાસિ વિશ્વરૂપીતિ વિશ્વરૂપા ઇવ હિ પશવસ્તસ્માદાહ વિશ્વરૂપીત્યૂર્જા માવિશ ગૌપત્યેનેત્યૂર્જેતિ યદાહ રસેનેતિ તદાહ ગૌપત્યેનેતિ યદાહ ભૂમ્નેતિ તદાહ -

અથ ગાર્હપત્યમભ્યૈતિ । સ ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠત ઉપ ત્વાગ્ને દિવે દિવે દોષાવસ્તર્ધિયા વયં નમો ભરન્ત એમસીતિ નમ એવાસ્મા એતત્કરોતિ યથૈનં ન હિંસ્યાત્ -

રાજન્તમધ્વરાણામ્ । ગોપામૃતસ્ય દીદિવિં વર્ધમાનં સ્વે દમ ઇતિ સ્વં વૈ ત ઇદં યન્મમ તન્નો ભૂયો ભૂય એવ કુર્વિત્યેવૈતદાહ -

સ નઃ પિતેવ સૂનવે । અગ્ને સૂપાયનો ભવ સચસ્વા નઃ સ્વસ્તય ઇતિ યથા પિતા પુત્રાય સૂપચરો નૈવૈનં કેન ચન હિનસ્ત્યેવં નઃ સૂપચર એધિ મૈવ ત્વા કેન ચન હિંસિષ્મેત્યેવૈતદાહ -

અથ દ્વિપદાઃ । અગ્ને ત્વં નો અન્તમ ઉત ત્રાતા શિવો ભવા વરૂથ્યઃ વસુરગ્નિર્વસુશ્રવા અચ્છા નક્ષિ દ્યુમત્તમં રયિં દાઃ તં ત્વા શોચિષ્ઠ દીદિવઃ સુમ્નાય નૂનમીમહે સખિભ્યઃ સ નો બોધિ શ્રુધી હવમુરુષ્યા ણો અઘાયતઃ સમસ્માદિતિ -

યદ્વા આહવનીયમુપતિષ્ઠતે । પશૂંસ્તદ્યાચતે તસ્માત્તમુચ્ચાવચૈશ્છન્દોભિરુપતિષ્ઠત ઉચ્ચાવચા ઇવ હિ પશવોઽથ યદ્ગાર્હપત્યં પુરુષાંસ્તદ્યાચતે તદ્ગાયત્રં પ્રથમં ત્રિચં ગાયત્રં વા અગ્નેશ્છન્દઃ સ્વેનૈવૈનમેતચ્છન્દસોપપરૈતિ -

અથ દ્વિપદાઃ । પુરુષચ્છન્દસં વૈ દ્વિપદા દ્વિપાદ્વા અયં પુરુષઃ પુરુષાનૈવૈતદ્યાચતે પુરુષાન્હિ યાચતે તસ્માદ્દ્વિપદાઃ પશુમાન્હ વૈ પુરુષવાન્ભવતિ ય એવં વિદ્વાનુપતિષ્ઠતે -

અથ ગામભ્યૈતિ । ઇડ એહ્યદિત એહીતીડા હિ ગૌરદિતિર્હિ ગૌસ્તામભિમૃશતિ કામ્યા એતેતિ મનુષ્યાણાં હ્યેતાસુ કામાઃ પ્રવિષ્ટાસ્તસ્માદાહ કામ્યા એતેતિ મયિ વઃ કામધરણં ભૂયાદિત્યહં વઃ પ્રિયો ભૂયાસમિત્યેવૈતદાહ -

અથાન્તરેણાહવનીયં ચ ગાર્હપત્યં ચ । પ્રાઙ્તિષ્ઠન્નગ્નિમીક્ષમાણો જપતિ સોમાનં સ્વરણં કૃણુહિ બ્રહ્મણસ્પતે કક્ષીવન્તં ય ઔશિજઃ યો રેવાન્યો અમીવહા વસુવિત્પુષ્ટિવર્ધનઃ સ નઃ સિષક્તુ યસ્તુરઃ મા નઃ શંસો અરરુષો ધૂર્તિઃ પ્રણઙ્મર્ત્યસ્ય રક્ષા ણો બ્રહ્મણસ્પત ઇતિ -

યદ્વા આહવનીયમુપતિષ્ઠતે । દિવં તદુપતિષ્ઠતેઽથ યદ્ગાર્હપત્યં પૃથિવીં તદથૈતદન્તરિક્ષમેષા હિ દિગ્બૃહસ્પતેરેતં હ્યેતદ્દિશમુપતિષ્ઠતે તસ્માદ્બાર્હસ્પત્યં જપતિ -

મહિ ત્રીણામવોઽસ્તુ । દ્યુક્ષં મિત્રસ્યાર્યમ્ણઃ દુરાધર્ષં વરુણસ્ય ન હિ તેષામમા ચન નાધ્વસુ વારણેષુ ઈશે રિપુરઘશંસઃ તે હિ પુત્રાસો અદિતેઃ પ્રજીવસે મર્ત્યાય જ્યોતિર્યચ્છન્ત્યજસ્રમિતિ તત્રાસ્તિ નાધ્વસુ વારણેષ્વિત્યેતિ હ વા અધ્વાનો વારણા ય ઇમેઽન્તરેણ દ્યાવાપૃથિવી એતાન્હ્યેતદુપતિષ્ઠતે તસ્માદાહ નાધ્વસુ વારણેષ્વિતિ -

અથૈન્દ્રી । ઇન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા સેન્દ્રમેવૈતદગ્ન્યુપસ્થાનં કુરુતે કદાચન સ્તરીરસિ નેન્દ્ર સશ્ચસિ દાશુષ ઇતિ યજમાનો વૈ દાશ્વાન્ન યજમાનાય દ્રુહ્યસીત્યેવૈતદાહોપોપેન્નુ મઘવન્ભૂય ઇન્નુ તે દાનં દેવસ્ય પૃચ્યત ઇતિ ભૂયો ભૂય એવ ન ઇદં પુષ્ટં કુર્વિત્યેવૈતદાહ -

અથ સાવિત્રી । સવિતા વૈ દેવાનાં પ્રસવિતા તથો હાસ્મા એતે સવિતૃપ્રસૂતા એવ સર્વે કામાઃ સમૃધ્યન્તે તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાદિતિ-

અથાગ્નેયી । તદગ્નય એવૈતદાત્માનમન્તતઃ પરિદદાતિ ગુપ્ત્યૈ પરિ તે દૂડભો રથોઽસ્માનશ્નોતુ વિશ્વતઃ યેન રક્ષસિ દાશુષ ઇતિ યજમાના વૈ દાશ્વાંસો યો હ વા અસ્યાનાધૃષ્યતમો રથસ્તેનૈષ યજમાનાનભિરક્ષતિ સ યસ્તેઽનાધૃષ્યતમો રથો યેન યજમાનાનભિરક્ષસિ તેન નઃ સર્વતોઽભિગોપાયેત્યેવૈતદાહ ત્રિરેતજ્જપતિ-

અથ પુત્રસ્ય નામ ગૃહ્ણાતિ । ઇદં મેઽયં વીર્યં પુત્રોઽનુસંતનવદિતિ યદિ પુત્રો ન સ્યાદપ્યાત્મન એવ નામ ગૃહ્ણીયાત્ -