શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 2.3.1

સૂર્યો હ વા અગ્નિહોત્રમ્ । તદ્યદેતસ્યા અગ્ર આહુતેરુદૈત્તસ્માત્સૂર્યોઽગ્નિહોત્રમ્ -

સ યત્સાયમસ્તમિતે જુહોતિ । ય ઇદં તસ્મિન્નિહ સતિ જુહવાનીત્યથ યત્પ્રાતરનુદિતે જુહોતિ ય ઇદં તસ્મિન્નિહ સતિ જુહવાનીતિ તસ્માદ્વૈ સૂર્યોઽગ્નિહોત્રમિત્યાહુઃ -

અથ યદસ્તમેતિ । તદગ્નાવેવ યોનૌ ગર્ભો ભૂત્વા પ્રવિશતિ તં ગર્ભમ્ભવન્તમિમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અનુ ગર્ભા ભવન્તીલિતા હિ શેરે સંજાનાના અથ યદ્રાત્રિસ્તિર એવૈતત્કરોતિ તિર ઇવ હિ ગર્ભાઃ -

સ યત્સાયમસ્તમિતે જુહોતિ । ગર્ભમેવૈતત્સન્તમભિજુહોતિ ગર્ભં સન્તમભિકરોતિ સ યદ્ગર્ભં સન્તમભિજુહોતિ તસ્માદિમે ગર્ભા અનશ્નન્તો જીવન્તિ -

અથ યત્પ્રાતરનુદિતે જુહોતિ । પ્રજનયત્યેવૈનમેતત્સોઽયં તેજો ભૂત્વા વિભ્રાજમાન ઉદેતિ શશ્વદ્ધ વૈ નોદિયાદ્યદસ્મિન્નેતામાહુતિં ન જુહુયાત્તસ્માદ્વા એતામાહુતિં જુહોતિ -

સ યથાહિસ્ત્વચો નિર્મુચ્યેત । એવં રાત્રેઃ પાપ્મના નિર્મુચ્યતે યથા હ વા અહિસ્ત્વચો નિર્મુચ્યેતૈવં સર્વસ્માત્પાપ્મનો નિર્મુચ્યતે ય એવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ તદેતસ્યૈવાનુ પ્રજાતિમિમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અનુ પ્રજાયન્તે વિ હિ સૃજ્યન્તે યથાર્થમ્ -

સ યઃ પુરાદિત્યસ્યાસ્તમયાત્ । આહવનીયમુદ્ધરત્યેતે વૈ વિશ્વે દેવા રશ્મયોઽથ યત્પરં ભાઃ પ્રજાપતિર્વા સ ઇન્દ્રો વૈ તદુ હ વૈ વિશ્વે દેવા અગ્નિહોત્રં જુહ્વતો ગૃહાનાગચ્છન્તિ સ યસ્યાનુદ્ધૃતમાગચ્છન્તિ તસ્માદ્દેવા અપપ્રયન્તિ તદ્વા અસ્મૈ તદ્વ્યૃધ્યતે યસ્માદ્દેવા અપપ્રયન્તિ તસ્યાનુ વ્યૃદ્ધિં યશ્ચ વેદ યશ્ચ નાનુદ્ધૃતમભ્યસ્તમગાદિત્યાહુઃ -

અથ યઃ પુરાદિત્યસ્યાસ્તમયાત્ । આહવનીયમુદ્ધરતિ યથા શ્રેયસ્યાગમિષ્યત્યાવસથેનોપકૢપ્તેનોપાસીતૈવં તત્સ યસ્યોદ્ધૃતમાગચ્છન્તિ તસ્યાહવનીયં પ્રવિશન્તિ તસ્યાહવનીયે નિવિશન્તે -

સ યત્સાયમસ્તમિતે જુહોતિ । અગ્નાવેવૈભ્ય એતત્પ્રવિષ્ટેભ્યો જુહોત્યથ યત્પ્રાતરનુદિતે જુહોત્યપ્રેતેભ્ય એવૈભ્ય એતજ્જુહોતિ તસ્માદુદિતહોમિનાં વિચ્છિન્નમગ્નિહોત્રં મન્યામહ ઇતિ હ સ્માહાસુરિર્યથા શૂન્યમાવસથમાહરેદેવં તદિતિ -

દ્વયં વા ઇદં જીવનમ્ । મૂલિ ચૈવામૂલં ચ તદુભયં દેવાનાં સન્મનુષ્યા ઉપજીવન્તિ પશવો મૂલા ઓષધયો મૂલિન્યસ્તે પશવો મૂલા ઓષધીર્મૂલિનીર્જગ્ધ્વાપઃ પીત્વા તત એષ રસઃ સમ્ભવતિ -

સ યત્સાયમસ્તમિતે જુહોતિ । અસ્ય રસસ્ય જીવનસ્ય દેવેભ્યો જુહવાનિ યદેષામિદં સદુપજીવામ ઇતિ સ યત્તતો રાત્ર્યાશ્નાતિ હુતોચ્છિષ્ઠમેવ તન્નિરવત્તબલ્યશ્નાતિ હુતોચ્છિષ્ટસ્ય હ્યેવાગ્નિહોત્રં જુહ્વદશિતા -

અથ યત્પ્રાતરનુદિતે જુહોતિ । અસ્ય રસસ્ય જીવનસ્ય દેવેભ્યો જુહવાનિ યદેષામિદં સદુપજીવામ ઇતિ સ યત્તતોઽહ્નાશ્નાતિ હુતોચ્છિષ્ટમેવ તન્નિરવત્તબલ્યશ્નાતિ હુતોચ્છિષ્ટસ્ય હ્યેવાગ્નિહોત્રં જુહ્વદશિતા -

તદાહુઃ । સમેવાન્યે યજ્ઞાસ્તિષ્ઠન્તેઽગ્નિહોત્રમેવ ન સંતિષ્ઠતેઽપિ દ્વાદશસંવત્સરમન્તવદેવાથૈતદેવાનન્તં સાયં હિ હુત્વા વેદ પ્રાતર્હોષ્યામીતિ પ્રાતર્હુત્વા વેદ પુનઃ સાયં હોષ્યામીતિ તદેતદનુપસ્થિતમગ્નિહોત્રં તસ્યાનુપસ્થિતિમન્વનુપસ્થિતા ઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તેઽનુપસ્થિતો હ વૈ શ્રિયા પ્રજયા પ્રજાયતે ય એવમેતદનુપસ્થિતમગ્નિહોત્રં વેદ -

તદ્દુગ્ધ્વાધિશ્રયતિ । શૃતમસદિતિ તદાહુર્યર્હ્યુદન્તં તર્હિ જુહુયાદિતિ તદ્વૈનોદન્તં કુર્યાદુપ હ દહેદ્યદુદન્તં કુર્યાદપ્રજજ્ઞિ વૈ રેત ઉપદગ્ધં તસ્માન્નોદન્તં કુર્યાત્ -

અધિશ્રિત્યૈવ જુહુયાત્ । યન્ન્વેવૈતદગ્ને રેતસ્તેન ન્વેવ શૃતં યદ્વેનદગ્નાવધિશ્રયન્તિ તેનો એવ શૃતં તસ્માદધિશ્રિત્યૈવ જુહુયાત્ -

તદવજ્યોતયતિ । શૃતં વેદાનીત્યથાપઃ પ્રત્યાનયતિ શાન્ત્યૈ ન્વેવ રસસ્યો ચૈવ સર્વત્વાયેદં હિ યદા વર્ષત્યથૌષધયો જાયન્તઽથોષધીર્જગ્ધ્વાપઃ પીત્વા તત એષ રસઃ સમ્ભવતિ તસ્માદુ રસસ્યો ચૈવ સર્વત્વાય તસ્માદ્યદ્યેનં ક્ષીરં કેવલં પાનેઽભ્યાભવેદુદસ્તોકમાશ્ચોતયિતવૈ બ્રૂયાચ્છાન્ત્યૈ ન્વેવ રસસ્યો ચૈવ સર્વત્વાય -

અથ ચતુરુન્નયતિ । ચતુર્ધાવિહિતં હીદં પયોઽથ સમિધમાદાયોદાદ્રવતિ સમિદ્ધહોમાયૈવ સોઽનુપસાદ્ય પૂર્વામાહુતિં જુહોતિ સ યદુપસાદયેદ્યથા યસ્મા અશનમાહરિશ્યન્ત્સ્યાત્તદન્તરા નિદધ્યાદેવં તદથ યદનુપસાદ્ય યથા યસ્મા અશનમાહરેત્તસ્મા આહૃત્યૈવોપનિદધ્યાદેવં તદુપસાદ્યોત્તરાં નાનાવીર્યે એવૈને એતત્કરોતિ મનશ્ચ હ વૈ વાક્ચૈતે આહુતી તન્મનશ્ચૈવૈતદ્વાચં ચ વ્યાવર્તયતિ તસ્માદિદં મનશ્ચ વાક્ચ સમાનમેવ સન્નાનેવ -

સ વૈ દ્વિરગ્નૌ જુહોતિ । દ્વિરુપમાર્ષ્ટિ દ્વિઃ પ્રાશ્નાતિ ચતુરુન્નયતિ તદ્દશ દશાક્ષરા વૈ વિરાડ્વિરાડ્વૈ યજ્ઞસ્તદ્વિરાજમેવૈતદ્યજ્ઞમભિસમ્પાદયતિ -

સ યદગ્નૌ જુહોતિ । તદ્દેવેષુ જુહોતિ તસ્માદ્દેવાઃ સન્ત્યથ યદુપમાર્ષ્ટિ તત્પિતૃષુ ચૌષધીષુ ચ જુહોતિ તસ્માત્પિતરશ્ચૌષધયશ્ચ સન્ત્યથ યદ્ધુત્વા પ્રાશ્નાતિ તન્મનુષ્યેષુ જુહોતિ તસ્માન્મનુષ્યાઃ સન્તિ -

યા વૈ પ્રજા યજ્ઞેઽનન્વાભક્તાઃ । પરાભૂતા વૈ તા એવમેવૈતદ્યા ઇમાઃ પ્રજા અપરાભૂતાસ્તા યજ્ઞમુખ આભજતિ તેનો હ પશવોઽન્વાભક્તા યન્મનુષ્યાનનુપશવઃ -

તદુ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ । ન વૈ યજ્ઞ ઇવ મન્તવૈ પાકયજ્ઞ ઇવ વા ઇતીદં હિ યદન્યસ્મિન્યજ્ઞે સ્રુચ્યવદ્યતિ સર્વં તદગ્નૌ જુહોત્યથૈતદગ્નૌ હુત્વોત્સૃપ્યાચામતિ નિર્લેઢિ તદસ્ય પાકયજ્ઞસ્યેવેતિ તદસ્ય તત્પશવ્યં રૂપમ્ પશવ્યો હિ પાકયજ્ઞઃ -

સૈષૈકાહુતિરેવાગ્રે । યામેવામૂં પ્રજાપતિરજુહોદથ યદેત એતત્પશ્ચેવાધ્રિયન્તાગ્નિર્યોઽયં પવતે સૂર્યસ્તસ્માદેષા દ્વિતીયાહુતિર્હૂયતે -

સા યા પૂર્વાહુતિઃ । સાગ્નિહોત્રસ્ય દેવતા તસ્માત્તસ્યૈ જુહોત્યથ યોત્તરા સ્વિષ્ટકૃદ્ભાજનમેવ સા તસ્માત્તામુત્તરાર્ધે જુહોત્યેષા હિ દિક્સ્વિષ્ટકૃતસ્તન્મિથુનાયૈવૈષા દ્વિતીયાહુતિર્હૂયતે દ્વન્દ્વં હિ મિથુનમ્ પ્રજનનમ્ -

તદ્દ્વયમેવૈતે આહુતી । ભૂતં ચૈવ ભવિષ્યચ્ચ જાતં ચ જનિષ્યમાણં ચાગતં ચાશા ચાદ્ય ચ શ્વશ્ચ તદ્દ્વયમેવાનુ -

આત્મૈવ ભૂતમ્ । અદ્ધા હિ તદ્યદ્ભૂતમદ્ધો તદ્યદાત્મા પ્રજૈવ ભવિષ્યદનદ્ધા હિ તદ્યદ્ભવિષ્યદનદ્ધો તદ્યત્પ્રજા -

આત્મૈવ જાતમ્ । અદ્ધા હિ તદ્યજ્જાતમદ્ધો તદ્યદાત્મા પ્રજૈવ જનિષ્યમાણમનદ્ધા હિ તદ્યજ્જનિષ્યમાણમનદ્ધો તદ્યત્પ્રજા -

આત્મૈવાગતમ્ । અદ્ધા હિ તદ્યદાગતમદ્ધો તદ્યદાત્મા પ્રજૈવાશાનદ્ધા હિ તદ્યદાશાનદ્ધો તદ્યત્પ્રજા -

આત્મૈવાદ્ય । અદ્ધા હિ તદ્યદદ્યાદ્ધો તદ્યદાત્મા પ્રજૈવ શ્વોઽનદ્ધા હિ તદ્યચ્છ્વોઽનદ્ધો તદ્યત્પ્રજા -

સા યા પૂર્વાહુતિઃ । સાત્માનમભિ હૂયતે તાં મન્ત્રેણ જુહોત્યદ્ધા હિ તદ્યન્મન્ત્રોઽદ્ધો તદ્યદાત્માઽથ યોત્તરા સા પ્રજામભિ હૂયતે તાં તૂષ્ણીં જુહોત્યનદ્ધા હિ તદ્યત્તૂષ્ણીમનદ્ધો તદ્યત્પ્રજા -

સ જુહોતિ । અગ્નિર્જ્યોતિર્જ્યોતિરગ્નિઃ સ્વાહેત્યથ પ્રાતઃ સૂર્યો જ્યોતિર્જ્યોતિઃ સૂર્યઃ સ્વાહેતિ તત્સત્યેનૈવ હૂયતે યદા હ્યેવ સૂર્યોઽસ્તમેત્યથાગ્નિર્જ્યોતિર્યદા સૂર્ય ઉદેત્યથ સૂર્યો જ્યોતિર્યદ્વૈ સત્યેન હૂયતે તદ્દેવાન્ ગચ્છતિ -

તદુ હૈતદેવારુણયે બ્રહ્મવર્ચસકામાય તક્ષાનૂવાચાગ્નિર્વર્ચો જ્યોતિર્વર્ચઃ સૂર્યો વર્ચો જ્યોતિર્વર્ચ ઇતિ બ્રહ્મવર્ચસી હૈવ ભવતિ ય એવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ -

તદ્વસ્ત્યેવ પ્રજનનસ્યેવ રૂપમ્ । અગ્નિર્જ્યોતિર્જ્યોતિરગ્નિઃ સ્વાહેતિ તદુભયતો જ્યોતી રેતો દેવતયા પરિગૃહ્ણાત્યુભયતઃ પરિગૃહીતં વૈ રેતઃ પ્રજાયતે તદુભયત એવૈતત્પરિગૃહ્ય પ્રજનયતિ -

અથ પ્રાતઃ । સૂર્યો જ્યોતિર્જ્યોતિઃ સૂર્યઃ સ્વાહેતિ તદુભયતો જ્યોતી રેતો દેવતયા પરિગૃહ્ણાત્યુભયતઃ પરિગૃહીતં વૈ રેતઃ પ્રજાયતે તદુભયત એવૈતત્પરિગૃહ્ય પ્રજનયતિ તત્પ્રજનનસ્ય રૂપમ્ -

તદુ હોવાચ જીવલશ્ચૈલકિઃ । ગર્ભમેવારુણિઃ કરોતિ ન પ્રજનયતીતિ સ એતેનૈવ સાયં જુહુયાત્ -

અથ પ્રાતઃ । જ્યોતિઃ સૂર્યઃ સૂર્યો જ્યોતિઃ સ્વાહેતિ તદ્બહિર્ધા જ્યોતી રેતો દેવતયા કરોતિ બહિર્ધા વૈ રેતઃ પ્રજાતં ભવતિ તદેનત્પ્રજનયતિ -

તદાહુઃ । અગ્નાવેવૈતત્સાયં સૂર્યં જુહોતિ સૂર્યે પ્રાતરગ્નિમિતિ તદ્વૈતદુદિતહોમિનામેવ યદા હ્યેવ સૂર્યોઽસ્તમેત્યથાગ્નિર્જ્યોતિર્યદા સૂર્ય ઉદેત્યથ સૂર્યો જ્યોતિર્નાસ્ય સા પરિચક્ષેયમેવ પરિચક્ષા યત્તસ્યૈ નાદ્ધા દેવતાયૈ હૂયતે યાગ્નિહોત્રસ્ય દેવતાગ્નિર્જ્યોતિર્જ્યોતિરગ્નિઃ સ્વાહેતિ તત્ર નાગ્નયે સ્વાહેત્યથ પ્રાતઃ સૂર્યો જ્યોતિર્જ્યોતિઃ સૂર્યઃ સ્વાહેતિ તત્ર ન સૂર્યાય સ્વાહેતિ -

અનેનૈવ જુહુયાત્ । સજૂર્દેવેન સવિત્રેતિ તત્સવિતૃમત્પ્રસવાય સજૂ રાત્ર્યેન્દ્રવત્યેતિ તદ્રાત્ર્યા મિથુનં કરોતિ સેન્દ્રં કરોતીન્દ્રો હિ યજ્ઞસ્ય દેવતા જુષાણો અગ્નિર્વેતુ સ્વાહેતિ તદગ્નયે પ્રત્યક્ષં જુહોતિ -

અથ પ્રાતઃ । સજૂર્દેવેન સવિત્રેતિ તત્સવિતૃમત્પ્રસવાય સજૂરુષસેન્દ્રવત્યેત્યહ્નેતિ વા તદહ્નાં વોષસાં વા મિથુનં કરોતિ સેન્દ્રં કરોતીન્દ્રો હિ યજ્ઞસ્ય દેવતા જુષાણઃ સૂર્યો વેતુ સ્વાહેતિ તત્સૂર્યાય પ્રત્યક્ષં જુહોતિ તસ્માદેવમેવ જુહુયાત્ -

તે હોચુઃ । કો ન ઇદં હોષ્યતીતિ બ્રાહ્મણ એવેતિ બ્રાહ્મણેદં નો જુહુધીતિ કિં મે તતો ભવિષ્યતીત્યગ્નિહોત્રોચ્છિષ્ટમેવેતિ સ યત્સ્રુચિ પરિશિનષ્ટિ તદગ્નિહોત્રોચ્છિષ્ટમથ યત્સ્થાલ્યાં યથા પરીણહો નિર્વપેદેવં તત્તસ્માત્તદ્ય એવ કશ્ચ પિબેત્તદ્વૈ નાબ્રાહ્મણઃ પિબેદગ્નૌ હ્યધિશ્રયન્તિ તસ્માન્નાબ્રાહ્મણઃ પિબેત્ -