શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 2.3

બ્રાહ્મણ ૧ અગ્નિહોત્રવિધિઃ
૧ અગ્નિહોત્રસ્ય સૂર્યાત્મકતાં પ્રશસ્ય સાયંપ્રાતર્હોમયોઃ કાલવિશેષવિધાનમ્, રાત્રૌ સૂર્યસ્યાગ્ન્યવસ્થાનપ્રતિ- પાદનમ્, સાયમ્પ્રાતર્હોમયોર્ગર્ભવૃદ્ધિતજ્જનનહેતુત્વસ્ય ઉપપાદનમ્ ઉદ્યતઃ સૂર્યસ્ય તેજઃપ્રાપ્તેર્દૃષ્ટાન્તેનોપપાદનમ્, સાયંપ્રાતરગ્નિહોત્રયોઃ ક્રમાદસ્તમયાદુદયાચ્ચ પ્રાગેવાહવનીયસ્ય વિહરણં કર્તવ્યમિતિ વિધાનમ્ અસ્તમિતાનુદિતહોમયોઃ પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનમ્, અગ્નિહોત્રહોમસ્યેતરયજ્ઞવૈલક્ષણ્યેન અસંસ્થિતત્વપ્રતિપાદનમ્, હોમસાધનસ્ય પયસો દોહનાધિશ્રયણયોર્વિધાનમ્ તદવજ્યોતન- વિધાનં ચ, સાયમ્પ્રાતરગ્નિહોત્રાહુતીનાં ચતુરુન્નયનાદિધર્મવિધાનમ્ હોમોપમાર્જનપ્રાશનોન્નયનાનાં સંખ્યાં સમુચ્ચિત્ય પ્રશંસનં, તેષામુપયોગકથનં ચ, અગ્નિહોત્રસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યાભિમતપાકયજ્ઞત્વવિધાનમ્, અગ્નિહોત્રે પૂર્વાહુતેઃ પ્રધાન- દેવતાપ્રીત્યાધાયકત્વં, દ્વિતીયાહુતેઃ સ્વિષ્ટકૃત્સ્થાનીયત્વં ચેતિ કથનમ્, તયોરાહુત્યોર્ભૂતભવિષ્યદાદિદ્વન્દ્વસ્યાત્મપ્રજારૂપત્વાદ્ધાનદ્ધારૂપત્વપ્રદર્શનં સમન્ત્રકામન્ત્રકત્વધર્મવિધાનં ચ, સાયમ્પ્રાતર્હોમયોર્બ્રહ્મવર્ચસકામનયા મંત્રવિશેષયોર્વિધાનમ્, અગ્નિર્જ્યોતિઃ સૂર્યો જ્યોતિરિત્યનયોર્હોમમંત્રયોઃ પ્રજ- નનરૂપસદ્ભાવાત્તામ્યાં હોમે પ્રજાસમ્પત્તિકથનમ્, તથોદિતહોમપક્ષે સંભવતીતિ ઉદિતહોમપક્ષાશ્રયણીયત્વમાશંક્ય દોષાન્તરમુદ્ભાવ્ય ચ પક્ષાન્તરાશ્રયેણ સજૂર્દેવેનેત્યનયોર્મંત્રયોર્વિધાનમ્, હુતશિષ્ટસ્થાલીસ્થપયસો બ્રાહ્મણાનાં પાનં વિધાતુમગ્નિહોત્રહોમસ્યાધ્વર્યોસ્તદન્યત્વવિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૨ ઉપસ્થાનમ્
૨ તત્રાગ્નીનાં દૈવતરૂપતાં પ્રતિપાદ્ય સ્વરૂપપ્રતિપાદનમ્, એતદ્વેદિતુઃ ફલકથનં ચ, તેષામગ્નીનામુપસ્થાનકથ- નમ્, અન્વાહાર્યપચનસ્યાહરહર્દક્ષિણત આહરણમ્, ઉપવસથ એવાહરણં વા નવાવસથે વાઽઽહરણમિતિ પક્ષત્રયવિધાનં, તત્રોત્તરપક્ષયો ફલકથનં ચ, આહ- વનીયાગ્નેરવસ્થાવિશેષેણ રુદ્રવરુણે ન્દ્રાદિદેવતારૂપતામભિધાય તત્ફલાય કામ્યાનાં હોમકાલાનામભિધાનમ્, એતેષાં રુદ્રાદ્યવસ્થાવિશેષાણાં મધ્યે પ્રત્યવસ્થાવિશેષં નૈરન્તર્યેણ સંવત્સરપર્યન્તાનુષ્ઠાનનિયમવિધાનમન્યથા સદૃષ્ટાન્તં દોષોદ્ભાવનમ્, સંવત્સરપર્યન્તં નૈરન્તર્યેણૈકપક્ષં કુર્વતો યષ્ટુરુદ્દિષ્ટફલપ્રાપ્તિકથનમ્, સાર્થવાદં પૂર્વોત્તરાહુતિદ્રવ્યયોરવશિષ્ટસ્ય ચોત્તરોત્તરં ભૂયસ્ત્વં વિધાય તદુપપાદનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૩
૩ ગાર્હપત્યાઽઽહવનીયયોરગ્ન્યોરુપસ્થાનં વિધાતું પ્રાગગ્ન્યાધાનેન જનિતસ્યા- ગ્નિહોત્રાધિકરણસ્યાગ્નેઃ ભરણરૂપેણ સ્તવનં, ભરણાત્પ્રાક્તદુદ્વાસનનિષેધકથનં ચ, અગ્નિહોત્રસ્યામૃતત્વપ્રાપ્તિસાધનત્વં વક્તું સૂર્યસ્ય મૃત્યુરૂપતાપ્રતિપાદનમ્, અગ્નિહોત્રે તસ્ય મૃત્યો રતિમુક્તિમભિધાય તદ્દ્વારા ઇતરયજ્ઞેષ્વપ્યતિમુક્તિઃ સિદ્ધેતિ દર્શનમ્, મૃત્યોરતિમુક્તિરહોરાત્રાભ્યામપિ યજમાનેન જ્ઞાતવ્યેતિ સદૃષ્ટાન્તં પ્રતિપાદનમ્, હોમાર્થમન્તરાગમનં વિધાય તત્પ્રશંસનમ્ અગ્નિહોત્રસ્ય નૌરૂપેણ સ્તવનમુત્તરતઃ પ્રવેશવિધાનં ચ, અગ્નિહોત્રસ્ય ચિત્યાગ્નિસમ્પત્ત્યા સ્તવનમ્, ચિત્યાગ્નેઃ સંવત્સરરૂપત્ત્વાત્તાવત્કાલસાધ્યસ્યાગ્નિહોત્રસ્ય સંવત્સરસમ્પત્તેરુપપાદનમ્, અગ્નિહોત્રસ્ય મહદુક્થસમ્પત્ત્યા સ્તવનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણ ૪ બૃહદુપસ્થાનમ્
૪ સાખ્યાયિકં સાયઙ્કાલીનાગ્ન્યુપસ્થાનવિધાનમ્, તત્રાનુપસ્થાનોપસ્થાનપક્ષયોઃ સકારણં પૂર્વોત્તરપક્ષાભ્યાં પ્રતિપાદનમ્, ઉપસ્થાનસાધનભૂતાયાઃ પ્રથમાયા ઋચો લિંગવિશેષમુપન્યસ્ય પ્રશંસનમ્ ।
અથ બૃહદુપસ્થાનમ્ । ઉપસ્થાનસાધનભૂતાનાં ષણ્ણામૃચાં તાત્પર્યાભિધાનમ્, તત્ર પ્રથમોત્તમયોર્લિઙ્ગવિશેષમુપજીવ્ય સ્તવનં ત્રિર્જપવિધાનપૂર્વકં પ્રશંસનં ચ, દોષોદ્ભાવન- તત્પરિહારપુરઃસરં ઽ તનૂપા અગ્નેઽસિઽ ઇત્યાદિમન્ત્રૈરાહવનીયોપસ્થાનવિધાનં, સધર્મકમુક્તોપસ્થાનમંત્રતાત્પર્યાભિધાનં ચ, તત્ર ઽ ચિત્રાવસો ઽ ઇત્યાદિમંત્રસ્ય ત્રિર્જપવિધાનમ્, ઉક્તમંત્રજપપ્રયોજનાખ્યાપકપુરાવૃત્તકથનમ્, પ્રકૃતાગ્ન્યુપસ્થાનસ્યાભિપ્રાયોપવર્ણનમ્, અગ્નિહોત્રહોમધેનોઃ સમંત્રકમુપગમનમુપસ્પર્શનં ચ વિધાય તત્પ્રશંસનમ્, ગાર્હપત્યોપસ્થાનવિધાનમ્, એતદુપસ્થાનમંત્રાણાં તાત્પર્યાભિધાનમ્, આહવનીયગાર્હપત્યોપસ્થાનયોઃ પશુપુરુષયોઃ પ્રાપ્તિહેતુત્વકથનમ્, સમંત્રકસ્ય ગોસમીપગમનસ્ય તદુપસ્પર્શનસ્ય ચ વિધાનમ્, પ્રયોજનસહિતઃ સોમાનમિત્યસ્ય ત્રિચસ્ય મહિત્રીણામિત્યસ્ય ત્રિચસ્ય કદાચનેત્યૈન્દ્ર્યાસ્તત્સવિતુરિતિ સાવિત્ર્યાઃ પરિ તે દૂઢભ ઇત્યાગ્નેય્યાશ્ચર્ચો જપવિધિ- સ્તત્રાગ્નેય્યાસ્ત્રિર્જપવિધિશ્ચ, દર્શપૂર્ણ- માસવદત્રાપિ પુત્રનામાનુધ્યાનં ચેત્યાદિ.