શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 2.2.4

૨.૨.૪.
પ્રજાપતિર્હ વા ઇદમગ્ર એક એવાસ । સ ઐક્ષત કથં નુ પ્રજાયેયેતિ સોઽશ્રામ્યત્સ તપોઽતપ્યત સોઽગ્નિમેવ મુખાજ્જનયાંચક્રે તદ્યદેનં મુખાદજનયત તસ્માદન્નાદોઽગ્નિઃ સ યો હૈવમેતમગ્નિમન્નાદં વેદાન્નાદો હૈવ ભવતિ -

તદ્વા એનમેતદગ્રે દેવાનામજનયત । તસ્માદગ્નિરગ્નિર્હ વૈ નામૈતદ્યદગ્નિરિતિ સ જાતઃ પૂર્વઃ પ્રેયાય યો વૈ પૂર્વ એત્યગ્ર એતીતિ વૈ તમાહુઃ સો એવાસ્યાગ્નિતા -

સ ઐક્ષત પ્રજાપતિઃ । અન્નાદં વા ઇમમાત્મનોઽજીજને યદગ્નિં ન વા ઇહમદન્યદન્નમસ્તિ યં વા અયં નાદ્યાદિતિ કાલ્વાલીકૃતા હૈવ તર્હિ પૃથિવ્યાસ નૌષધય આસુર્ન વનસ્પતયસ્તદેવાસ્ય મનસ્યાસ -

અથૈનમગ્નિર્વ્યાત્તેનોપપર્યાવવર્ત । તસ્ય ભીતસ્ય સ્વો મહિમાપચક્રામ વાગ્વા અસ્ય સ્વો મહિમા વાગસ્યાપચક્રામ સ આત્મન્નેવાહુતિમીષે સ ઉદમૃષ્ટ તદ્યદુદમૃષ્ટ તસ્માદિદં ચાલોમકમિદં ચ તત્ર વિવેદ ઘૃતાહુતિ વૈવ પય આહુતિં વોભયં હ ત્વેવ તત્પય એવ -

સા હૈનં નાભિરાધયાં ચકાર । કેશમિશ્રેવ હાસ તાં વ્યૌક્ષદોષં ધયેતિ તત ઓષધયઃ સમભવંસ્તસ્માદોષધયો નામ સ દ્વિતીયમુદમૃષ્ટ તત્રાપરામાહુતિં વિવેદ ઘૃતાહુતિં વૈવ પયઆહુતિં વોભયં હ ત્વેવ તત્પય એવ -

સા હૈનમભિરાધયાં ચકાર । સ વ્યચિકિત્સજ્જુહવાની૩ મા હૌષા૩ ઇતિ તં સ્વો મહિમાભ્યુવાદ જુહુધીતિ સ પ્રજાપતિર્વિદાં ચકાર સ્વો વૈ મા મહિમા હેતિ સ સ્વાહેત્યેવાજુહોત્તસ્માદુ સ્વાહેત્યેવ હૂયતે તત એષ ઉદિયાય ય એષ તપતિ તતોયમ્પ્રબભૂવ યોઽયં પવતે તત એવાગ્નિઃ પરાઙ્પર્યાવવર્ત -

સ હુત્વા પ્રજાપતિઃ । પ્ર ચાજાયતાત્સ્યતશ્ચાગ્નેર્મૃત્યોરાત્માનમત્રાયત સ યો હૈવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોત્યેતાં હૈવ પ્રજાતિં પ્રજાયતે યાં પ્રજાપતિઃ પ્રાજાયતૈવમુ હૈવાત્સ્યતોઽગ્નેર્મૃત્યોરાત્માનં ત્રાયતે -

સ યત્ર મ્રિયતે । યત્રૈનમગ્નાવભ્યાદધતિ તદેષોઽગ્નેરધિ જાયતેઽથાસ્ય શરીરમેવાગ્નિર્દહતિ તદ્યથા પિતુર્વા માતુર્વા જાયેતૈવમેષોઽગ્નેરધિ જાયતે શશ્વદ્ધ વા એષ ન સમ્ભવતિ યોઽગ્નિહોત્રં ન જુહોતિ તસ્માદ્વા અગ્નિહોત્રં હોતવ્યમ્ -

તદ્વા એતત્ । એવ વિચિકિત્સાયૈ જન્મ યત્પ્રજાપતિર્વ્યચિકિત્સત્સ વિચિકિત્સઞ્છ્રેયસ્યધ્રિયત યઃ પ્ર ચાજાયતાત્સ્યતશ્ચાગ્નેર્મૃત્યોરાત્માનમત્રાયત સ યો હૈવમેતદ્વિચિકિત્સાયૈ જન્મ વેદ યદ્ધ કિં ચ વિચિકિત્સતિ શ્રેયસિ હૈવ ધ્રિયતે -

સ હુત્વા ન્યમૃષ્ટ । તતો વિકઙ્કતઃ સમભવત્તસ્માદેષ યજ્ઞિયો યજ્ઞપાત્રીયો વૃક્ષસ્તત એતે દેવાનાં વીરા અજાયન્તાગ્નિર્યોઽયં પવતે સૂર્યઃ સ યો હૈવમેતાન્દેવાનાં વીરાન્વેદાહાસ્ય વીરો જાયતે -

ત ઉ હૈત ઊચુઃ । વયં વૈ પ્રજાપતિં પિતરમનુ સ્મો હન્ત વયં તત્સૃજામહૈ યદસ્માનન્વસદિતિ તે પરિશ્રિત્ય ગાયત્રેણાપહિંકારેણ તુષ્ટુવિરે તદ્યત્પર્યશ્રયન્ત્સ સમુદ્રોઽથેયમેવ પૃથિવ્યાસ્તાવઃ -

તે સ્તુત્વા પ્રાઞ્ચ ઉચ્ચક્રમુઃ । પુનરેમ ઇતિ દેવા એદ્ગાં સમ્ભૂતાં સા હૈનાનુદીક્ષ્ય હિં ચકાર તે દેવા વિદાંચક્રુરેષ સામ્નો હિંકાર ઇત્યપહિંકારં હૈવ પુરા તતઃ સામાસ સ એષ ગવિ સામ્નો હિંકારસ્તસ્માદેષોપજીવનીયોપજીવનીયો હ વૈ ભવતિ ય એવમેતં ગવિ સામ્નો હિંકારં વેદ -

તે હોચુઃ । ભદ્રં વા ઇદમજીજનામહિ યે ગામજીજનામહિ યજ્ઞો હ્યેત્વેયં નો હ્યૃતે ગોર્યજ્ઞસ્તાયતેઽન્નં હ્યેવેયં યદ્ધિ કિં ચાન્નં ગૌરેવ તદિતિ -

તદ્વા એતદેવૈતાસાં નામ । એતદ્યજ્ઞસ્ય તસ્માદેતત્પરિહરેત્સાધુ પુણ્યમિતિ બહ્વ્યો હ વા અસ્યૈતા ભવન્ત્યુપનામુક એનં યજ્ઞો ભવતિ ય એવં વિદ્વાનેતત્પરિહરતિ સાધુ પુણ્યમિતિ -

તામુ હાગ્નિરભિદધ્યૌ । મિથુન્યનયા સ્યામિતિ તાં સમ્બભૂવ તસ્યાં રેતઃ પ્રાસિઞ્ચત્તત્પયોઽભવત્તસ્માદેતદામાયાં ગવિ સત્યાં શૃતમગ્નેર્હિ રેતસ્તસ્માદ્યદિ કૃષ્ણાયાં યદિ રોહિણ્યાં શુક્લમેવ ભવત્યગ્નિસંકાશમગ્નેર્હિ રેતસ્તસ્માત્પ્રથમદુગ્ધમુષ્ણં ભવત્યગ્નેર્હિ રેતઃ -

તે હોચુઃ । હન્તેદં જુહવામહા ઇતિ કસ્મૈ ન ઇદં પ્રથમાય હોષ્યન્તીતિ મહ્યમિતિ હૈવાગ્નિરુવાચ મહ્યમિતિ યોઽયં પવતે મહ્યમિતિ સૂર્યસ્તે ન સમ્પાદયાં ચક્રુસ્તે હાસમ્પાદ્યોચુઃ પ્રજાપતિમેવ પિતરં પ્રત્યયામ સ યસ્મૈ ન ઇદં પ્રથમાય હોતવ્યં વક્ષ્યતિ તસ્મૈ ન ઇદં પ્રથમાય હોષ્યન્તીતિ તે પ્રજાપતિં પિતરં પ્રતીત્યોચુઃ કસ્મૈ ન ઇદં પ્રથમાય હોષ્યન્તીતિ -

સ હોવાચ । અગ્નયેઽગ્નિરનુષ્ઠ્યા સ્વં રેતઃ પ્રજનયિષ્યતે તથા પ્રજનિષ્યધ્વ ઇત્યથ તુભ્યમિતિ સૂર્યમથ યદેવ હૂયમાનસ્ય વ્યશ્નુતે તદેવૈતસ્ય યોઽયમ્પવત ઇતિ તદેભ્ય ઇદમપ્યેતર્હિ તથૈવ જુહ્વત્યગ્નય એવ સાયં સૂર્યાય પ્રાતરથ યદેવ હૂયમાનસ્ય વ્યશ્નુતે તદેવૈતસ્ય યોઽયં પવતે -

તે હુત્વા દેવાઃ । ઇમાં પ્રજાતિં પ્રાજાયન્ત યૈષામિયં પ્રજાતિરિમાં વિજિતિં વ્યજયન્ત યેયમેષાં વિજિતિરિમમેવ લોકમગ્નિરજયદન્તરિક્ષં વાયુર્દિવમેવ સૂર્યઃ સ યો હૈવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોત્યેતાં હૈવ પ્રજાતિં પ્રજાયતે યામેત એતત્પ્રાજાયન્તૈતાં વિજિતં વિજયતે યામેત એતદ્વ્યજયન્તૈતૈરુ હૈવ સલોકો ભવતિ ય એવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ તસ્માદ્વા અગ્નિહોત્રં હોતવ્યમ્ -

{{ટિપ્પણી।
અગ્નિહોત્રોપરિ ટિપ્પણી
અગ્નિહોત્રોપરિ પૌરાણિકસંદર્ભાઃ