શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.9.1

૧૪.૯.૧ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાબ્રાહ્મણં વા શ્વેતકેતુબ્રાહ્મણમ્
શ્વેતકેતુર્હ વા આરુણેયઃ। પઞ્ચાલાનાં પરિષદમાજગામ સ આજગામ જૈવલમ્પ્રવાહણં પરિચારયમાણં તમુદીક્ષ્યાભ્યુવાદ કુમારા૩ ઇતિ સ ભો૩ ઇતિ પ્રતિશુશ્રાવાનુશિષ્ટો ન્વસિ પિત્રેત્યોમિતિ હોવાચ-

વેત્થ યથેમાઃ પ્રજાઃ। પ્રયત્યો વિપ્રતિપદ્યાન્તા૩ ઇતિ નેતિ હોવાચ વેત્થ યથેમં લોકં પુનરાપદ્યાન્તા૩ ઇતિ નેતિ હૈવોવાચ વેત્થ યથાસૌ લોક એવં બહુભિઃ પુનઃ પુનઃ પ્રયદ્ભિર્ન સમ્પૂર્યતા૩ ઇતિ નેતિ હૈવોવાચ -

વેત્થ યતિથ્યામાહુત્યાં હુતાયામ્। આપઃ પુરુષવાચો ભૂત્વા સમુત્થાય વદન્તી૩ ઇતિ નેતિ હૈવોવાચ વેત્થો દેવયાનસ્ય વા પથઃ પ્રતિપદં પિતૃયાણસ્ય વા યત્કૃત્વા દેવયાનં વા પન્થાનં પ્રતિપદ્યતે પિતૃયાણં વા -

અપિ હિ ન ઋષેર્વચઃ શ્રુતમ્। દ્વે સૃતી અશૃણવં પિતૄણામહં દેવાનામુત મર્ત્યાનાં। તાભ્યામિદં વિશ્વમેજત્સમેતિ યદન્તરા પિતરં માતરં ચેતિ નાહમત એકં ચન વેદેતિ હોવાચ -

અથ હૈનં વસત્યોપમન્ત્રયાં ચક્રે। અનાદૃત્ય વસતિં કુમારઃ પ્રદુદ્રાવ સ આજગામ પિતરં તં હોવાચેતિ વાવ કિલ નો ભવાન્પુરાનુશિષ્ટાનવોચ ઇતિ કથં સુમેધ ઇતિ પઞ્ચ મા પ્રશ્નાન્રાજન્યબન્ધુરપ્રાક્ષીત્તતો નૈકં ચન વેદેતિ હોવાચ કતમે ત ઇતીમ ઇતિ હ પ્રતીકાન્યુદાજહાર -

સ હોવાચ। તથા નસ્ત્વં તાત જાનીથા યથા યદહં કિં ચ વેદ સર્વમહં તત્તુભ્યમવોચં પ્રેહિ તુ તત્ર પ્રતીત્ય બ્રહ્મચર્યં વત્સ્યાવ ઇતિ ભવાનેવ ગચ્છત્વિતિ -

સ આજગામ ગૌતમો યત્ર પ્રવાહણસ્ય જૈવલેરાસ તસ્મા આસનમાહાર્યોદકમાહારયાંચકારાથ હાસ્મા અર્ઘં ચકાર -

સ હોવાચ। વરં ભવતે ગૌતમાય દદ્મ ઇતિ સ હોવાચ પ્રતિજ્ઞાતો મ એષ વરો યાંતુ કુમારસ્યાન્તે વાચમભાષથાસ્તાં મે બ્રૂહીતિ -

સ હોવાચ। દૈવેષુ વૈ ગૌતમ તદ્વરેષુ માનુષાણાં બ્રૂહીતિ -

સ હોવાચ। વિજ્ઞાયતે હાસ્તિ હિરણ્યસ્યાપાત્તં ગો અશ્વાનાં દાસીનાં પ્રવરાણામ્પરિધાનાનાં મા નો ભવાન્બહોરનન્તસ્યાપર્યન્તસ્યાભ્યવદાન્યો ભૂદિતિ સ વૈ ગૌતમ તીર્થેનેચ્છાસા ઇત્યુપૈમ્યહં ભવન્તમિતિ વાચા હ સ્મૈવ પૂર્વ ઉપયન્તિ -

સ હોપાયનકીર્તા ઉવાચ। તથા નસ્ત્વં ગૌતમ માપરાધાસ્તવ ચ પિતામહા યથેયં વિદ્યેતઃ પૂર્વં ન કસ્મિંશ્ચન બ્રાહ્મણ ઉવાસ તાં ત્વહં તુભ્યં વક્ષ્યામિ કો હિ ત્વૈવં બ્રુવન્તમર્હતિ પ્રત્યાખ્યાતુમિતિ -

અસૌ વૈ લોકોઽગ્નિર્ગૌતમ। તસ્યાદિત્ય એવ સમિદ્રશ્મયો ધૂમોઽહરર્ચિશ્ચન્દ્રમા અઙ્ગારા નક્ષત્રાણિ વિષ્ફુલિઙ્ગાસ્તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજા સમ્ભવતિ -

પર્જન્યો વા અગ્નિર્ગૌતમ। તસ્ય સંવત્સર એવ સમિદભ્રાણિ ધૂમો વિદ્યુદર્ચિરશનિરઙ્ગારા હ્રાદુનયો વિષ્ફુલિઙ્ગાસ્તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ સોમં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેર્વૃષ્ટિઃ સમ્ભવતિ -

અયં વૈ લોકોઽગ્નિર્ગૌતમ। તસ્ય પૃથિવ્યેવ સમિદ્વાયુર્ધૂમો રાત્રિરર્ચિર્દિશોઽઙ્ગારા અવાન્તરદિશો વિષ્ફુલિઙ્ગાસ્તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા વૃષ્ટિં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેરન્નં સમ્ભવતિ -

પુરુષો વા અગ્નિર્ગૌતમ। તસ્ય વ્યાત્તમેવ સમિત્પ્રાણો ધૂમો વાગર્ચિશ્ચક્ષુરઙ્ગારાઃ શ્રોત્રં વિષ્ફુલિઙ્ગાસ્તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા અન્નં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતે રેતઃ સમ્ભવતિ -

યોષા વા અગ્નિર્ગૌતમ। તસ્યા ઉપસ્થ એવ સમિલ્લોમાનિ ધૂમો યોનિરર્ચિર્યદન્તઃ કરોતિ તેઽઙ્ગારા અભિનન્દા વિસ્ફુલિઙ્ગાસ્તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા રેતો જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેઃ પુરુષઃ સમ્ભવતિ સ જાયતે સ જીવતિ યાવજ્જીવત્યથ યદા મ્રિયતેઽથૈનમગ્નયે હરન્તિ -

તસ્યાગ્નિરેવાગ્નિર્ભવતિ। સમિત્સમિદ્ધૂમો ધૂમોઽર્ચિરર્ચિરઙ્ગારા વિષ્ફુલિઙ્ગા વિષ્ફુલિઙ્ગાસ્તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ પુરુષં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેઃ પુરુષો ભાસ્વરવર્ણઃ સમ્ભવતિ -

તે ય એવમેતદ્વિદુઃ। યે ચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યમુપાસતે તેઽર્ચિરભિસમ્ભવન્ત્યર્ચિષોઽહરહ્નઽઆપૂર્યમાણપક્ષમાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષણ્માસાનુદઙ્ઙાદિત્ય એતિ માસેભ્યો દેવલોકં દેવલોકાદાદિત્યમાદિત્યાદ્વૈદ્યુતં તાન્વૈદ્યુતાત્પુરુષો માનસ એત્ય બ્રહ્મલોકાન્ગમયતિ તે તેષુ બ્રહ્મલોકેષુ પરાઃ પરાવતો વસન્તિ તેષામિહ ન પુનરાવૃત્તિરસ્તિ -

અથ યે યજ્ઞેન દાનેન તપસા લોકં જયન્તિ તે ધૂમમભિસમ્ભવન્તિ ધૂમાદ્રાત્રિં રાત્રેરપક્ષીયમાણપક્ષમપક્ષીયમાણપક્ષાદ્યાન્ષણ્માસાન્દક્ષિણાદિત્ય એતિ માસેભ્યઃ પિતૃલોકં પિતૃલોકાચ્ચન્દ્રં તે ચન્દ્રં પ્રાપ્યાન્નં ભવન્તિ તાંસ્તત્ર દેવા યથા સોમં રાજાનમાપ્યાયસ્વાપક્ષીયસ્વેત્યેવમેનાંસ્તત્ર ભક્ષયન્તિ તેષાં યદા તત્પર્યવૈત્યથેમમેવાકાશમભિનિષ્પદ્યન્ત આકાશાદ્વાયું વાયોર્વૃષ્ટિં વૃષ્ટેઃ પૃથિવીં તે પૃથિવીં પ્રાપ્યાન્નં ભવન્તિ ત એવમેવાનુપરિવર્તન્તેઽથ ય એતૌ પન્થાનૌ ન વિદુસ્તે કીટાઃ પતઙ્ગા યદિદં દન્દશૂકમ્ -