શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.7.2

શારીરકબ્રાહ્મણમ્
સ યત્રાયં શારીર આત્મા। અબલ્યં નીત્ય સમ્મોહમિવ ન્યેત્યથૈનમેતે પ્રાણા અભિસમાયન્તિ સ એતાસ્તેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનો હૃદયમેવાન્વવક્રામતિ - ૧૪.૭.૨.
સ યત્રૈષ ચાક્ષુષઃ પુરુષઃ। પરાઙ્પર્યાવર્તતેઽથારૂપજ્ઞો ભવત્યેકીભવતિ ન પશ્યતીત્યાહુરેકીભવતિ ન રસયતીત્યાહુરેકી ભવતિ ન વદતીત્યાહુરેકીભવતિ ન શૃણોતીત્યાહુરેકીભવતિ ન મનુત ઇત્યાહુરેકીભવતિ ન સ્પૃશતીત્યાહુરેકીભવતિ ન વિજાનાતીત્યાહુઃ - ૧૪.૭.૨.
તસ્ય હૈતસ્ય હૃદયસ્યાગ્રં પ્રદ્યોતતે। તેન પ્રદ્યોતેનૈષ આત્મા નિષ્ક્રામતિ ચક્ષુષ્ટો વા મૂર્ધ્નો વાન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યસ્તમુત્ક્રામન્તમ્પ્રાણોઽનૂત્ક્રામતિ પ્રાણમનૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તિ સંજ્ઞાનમેવાન્વવક્રામતિ સ એષ જ્ઞઃ સવિજ્ઞાનો ભવતિ તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે પૂર્વપ્રજ્ઞા ચ - ૧૪.૭.૨.
તદ્યથા તૃણજલાયુકા। તૃણસ્યાન્તં ગત્વાઽઽત્માનમુપસંહરત્યેવમેવાયં પુરુષ ઇદં શરીરં નિહત્યાવિદ્યાં ગમયિત્વાત્માનમુપસંહરતિ - ૧૪.૭.૨.
તદ્યથા પેશસ્કારી। પેશસો માત્રામપાદાયાન્યન્નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં તનુત એવમેવાયં પુરુષ ઇદં શરીરં નિહત્યાવિદ્યાં ગમયિત્વાન્યન્નવતરં રૂપં તનુતે પિત્ર્યં વા ગાન્ધર્વં વા બ્રાહ્મં વા પ્રાજાપત્યં વા દૈવં વા માનુષં વાન્યેભ્યો વા ભૂતેભ્યઃ - ૧૪.૭.૨.
સ વા અયમાત્મા બ્રહ્મ। વિજ્ઞાનમયો મનોમયો વાઙ્મયઃ પ્રાણમયશ્ચક્ષુર્મયઃ શ્રોત્રમય આકાશમયો વાયુમયસ્તેજોમય આપોમયઃ પૃથિવીમયઃ ક્રોધમયોઽક્રોધમયો હર્ષમયોઽહર્ષમયો ધર્મમયોઽધર્મમયઃ સર્વમયસ્તદ્યદેદમ્મયોઽદોમય ઇતિ યથાકારી યથાચારી તથા ભવતિ સાધુકારી સાધુર્ભવતિ પાપકારી પાપો ભવતિ પુણ્યઃ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેનેતિ - ૧૪.૭.૨.
અથો ખલ્વાહુઃ। કામમય એવાયં પુરુષ ઇતિ સ યથાકામો ભવતિ તથાક્રતુર્ભવતિ યથાક્રતુર્ભવતિ તત્કર્મ કુરુતે યત્કર્મ કુરુતે તદભિસમ્પદ્યત ઇતિ - ૧૪.૭.૨.
તદેષ શ્લોકો ભવતિ। તદેવ સત્તત્સહ કર્મણૈતિ લિઙ્ગં મનો યત્ર નિષક્તમસ્ય। પ્રાપ્યાન્તં કર્મણસ્તસ્ય યત્કિં ચેહ કરોત્યયમ્। તસ્માલ્લોકાત્પુનરૈત્યસ્મૈ લોકાય કર્મણ ઇતિ નુ કામયમાનોઽથાકામયમાનો યોઽકામો નિષ્કામ આત્મકામ આપ્તકામો
ભવતિ ન તસ્માત્પ્રાણા ઉત્ક્રામન્ત્યત્રૈવ સમવનીયન્તે બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિ - ૧૪.૭.૨.
તદેષ શ્લોકો ભવતિ। યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યેઽસ્ય હૃદિ સ્થિતાઃ। અથ મર્ત્યોઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુત ઇતિ - ૧૪.૭.૨.
તદ્યથાહિનિર્લ્વયની। વલ્મીકે મૃતા પ્રત્યસ્તા શયીતૈવમેવેદં શરીરં શેતેઽથાયમનસ્થિકોઽશરીરઃ પ્રાજ્ઞ આત્મા બ્રહ્મૈવ લોક એવ સમ્રાડિતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ - ૧૪.૭.૨.
તદપ્યેતે શ્લોકાઃ। અણુઃ પન્થા વિતરઃ પુરાણો માં સ્પૃષ્ટોઽનુવિત્તો મયૈવ। તેન ધીરા
અપિયન્તિ બ્રહ્મવિદ ઉત્ક્રમ્ય સ્વર્ગં લોકમિતો વિમુક્તાઃ - ૧૪.૭.૨.
તસ્મિઞ્છુક્લમુત નીલમાહુઃ। પિઙ્ગલં હરિતં લોહિતં ચ। એષ પન્થા બ્રહ્મણા હાનુવિત્તસ્તેનૈતિ બ્રહ્મવિત્તૈજસઃ પુણ્યકૃચ્ચ - ૧૪.૭.૨.
અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ। યેઽસમ્ભૂતિમુપાસતે। તતો ભૂય ઇવ તે તમો ય ઉ સમ્ભૂત્યાં રતાઃ - ૧૪.૭.૨.
અસુર્યા નામ તે લોકાઃ। અન્ધેન તમસાવૃતાઃ। તાંસ્તે પ્રેત્યાપિગચ્છન્ત્યવિદ્વાંસોઽબુધા જનાઃ - ૧૪.૭.૨.
તદેવ સન્તસ્તદુ તદ્ભવામો ન ચેદવેદી મહતી વિનષ્ટિઃ। યે તદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્ત્યથેતરે દુઃખમેવોપયન્તિ - ૧૪.૭.૨.
આત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્મીતિ પૂરુષઃ। કિમિચ્છન્કસ્ય કામાય શરીરમનુસંચરેત્ - ૧૪.૭.૨.
યસ્યાનુવિત્તઃ પ્રતિબુદ્ધ આત્મા। અસ્મિન્ત્સંદેહે ગહને પ્રવિષ્ટઃ। સ વિશ્વકૃત્સ હ સર્વસ્ય કર્તા તસ્ય લોકઃ સ ઉ લોક એવ - ૧૪.૭.૨.
યદૈતમનુપશ્યતિ। આત્માનં દેવમઞ્જસા। ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તદા વિચિકિત્સતિ - ૧૪.૭.૨.
યસ્મિન્પઞ્ચ પઞ્ચજનાઃ। આકાશશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ। તમેવ મન્ય આત્માનં વિદ્વાન્બ્રહ્મામૃતોઽમૃતમ્ - ૧૪.૭.૨.
યસ્માદર્વાક્સંવત્સરોઽહોભિઃ પરિવર્તતે। તદ્દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિરાયુર્હ્યોપાસતેઽમૃતમ્ - ૧૪.૭.૨.
પ્રાણસ્ય પ્રાણમ્। ઉત ચક્ષુષશ્ચક્ષુરુત શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમન્નસ્યાન્નં મનસો યે મનો વિદુઃ। તે નિચિક્યુર્બ્રહ્મ પુરાણમગ્ર્યં મનસૈવાપ્તવ્યં નેહ નાનાસ્તિ કિંચન - ૧૪.૭.૨.
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ। ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ। મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમેતદપ્રમયં ધ્રુવમ્ - ૧૪.૭.૨.
વિરજઃ પર આકાશાત્। અજ આત્મા મહાન્ધ્રુવઃ। તમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત
બ્રાહ્મણઃ। નાનુધ્યાયાદ્બહૂઞ્છબ્દાન્વાચો વિગ્લાપનં હિ તદિતિ - ૧૪.૭.૨.
સ વા અયમાત્મા। સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ સર્વસ્યાધિપતિઃ સર્વમિદં પ્રશાસ્તિ યદિદં કિં ચ સ ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્નોઽએવાસાધુના કનીયાનેષ ભૂતાધિપતિરેષ લોકેશ્વર એષ લોકપાલઃ સ સેતુર્વિધરણ એષાં લોકાનામસમ્ભેદાય - ૧૪.૭.૨.
તમેતં વેદાનુવચનેન વિવિદિષન્તિ। બ્રહ્મચર્યેણ તપસા શ્રદ્ધયા યજ્ઞેનાનાશકેન ચૈતમેવ વિદિત્વા મુનિર્ભવત્યેતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમીપ્સન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ - ૧૪.૭.૨.
એતદ્ધ સ્મ વૈ તત્પૂર્વે બ્રાહ્મણાઃ। અનૂચાના વિદ્વાંસઃ પ્રજાં ન કામયન્તે કિમ્પ્રજયા કરિષ્યામો યેષાં નોઽયમાત્માયં લોક ઇતિ તે હ સ્મ પુત્રૈષણાયાશ્ચ વિત્તૈષણાયાશ્ચ લોકૈષણાયાશ્ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ યા હ્યેવ પુત્રૈષણા સા વિત્તૈષણા યા વિત્તૈષણા સા લોકૈષણોભે હ્યેતે એષણે એવ ભવતઃ - ૧૪.૭.૨.
સ એષ નેતિ નેત્યાત્મા। અગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતેઽશીર્યો ન હિ શીર્યતેઽસઙ્ગોઽસિતો ન સજ્યતે ન વ્યથત ઇત્યતઃ પાપમકરવમિત્યતઃ કલ્યાણમકરવમિત્યુભે ઉભે હ્યેષ એતે
તરત્યમૃતઃ સાધ્વસાધુની નૈનં કૃતાકૃતે તપતો નાસ્ય કેન ચન કર્મણા લોકો મીયતે - ૧૪.૭.૨.
તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્। એષ નિત્યો મહિમા બ્રાહ્મણસ્ય ન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાન્। તસ્યૈવ સ્યાત્પદવિત્તં વિદિત્વા ન કર્મણા લિપ્યતે પાપકેનેતિ તસ્માદેવંવિચ્છ્રાન્તો દાન્ત ઉપરતસ્તિતિક્ષુઃ શ્રદ્ધાવિત્તો ભૂત્વાત્મન્યેવાત્માનમ્પશ્યેત્સર્વમેનં પશ્યતિ સર્વોઽસ્યાત્મા ભવતિ સર્વસ્યાત્મા ભવતિ સર્વમ્પાપ્માનં તરતિ નૈનં પાપ્મા તરતિ સર્વં પાપ્માનં તપતિ નૈનં પાપ્મા તપતિ વિપાપો વિજરો વિજિઘત્સોઽપિપાસો બ્રાહ્મણો ભવતિ ય એવં વેદ - ૧૪.૭.૨.
સ વા એષ મહાનજ આત્મા। અન્નાદો વસુદાનઃ સ યો હૈવમેતમ્મહાન્તમજમાત્માનમન્નાદં વસુદાનં વેદ વિન્દતે વસુ - ૧૪.૭.૨.
સ વા એષ મહાનજ આત્મા। અજરોઽમરોઽભયોઽમૃતો બ્રહ્માભયં વૈ જનક પ્રાપ્તોઽસીતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સોઽહં ભગવતે વિદેહાન્દદામિ માં ચાપિ સહ દાસ્યાયેતિ - ૧૪.૭.૨.
સ વા એષ મહાનજ આત્મા અજરોઽમરોઽભયોઽમૃતો બ્રહ્માભયં વૈ બ્રહ્માભયં હિ વૈ બ્રહ્મ ભવતિ ય એવં વેદ - ૧૪.૭.૨.