શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.7.1

જ્યોતિર્બ્રાહ્મણમ્
જનકં હ વૈદેહં યાજ્ઞવલ્ક્યો જગામ। સ મેને ન વદિષ્ય ઇત્યથ હ યજ્જનકશ્ચ વૈદેહો યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચાગ્નિહોત્રે સમૂદતુસ્તસ્મૈ હ યાજ્ઞવલ્ક્યો વરં દદૌ સ હ કામપ્રશ્નમેવ વવ્રે તં હાસ્મૈ દદૌ તં હ સમ્રાડેવ પૂર્વઃ પપ્રચ્છ - ૧૪.૭.૧.
યાજ્ઞવલ્ક્ય કિંજ્યોતિરયં પુરુષ ઇતિ। આદિત્યજ્યોતિઃ સમ્રાડિતિ હોવાચાદિત્યેનૈવાયં
જ્યોતિષાઽઽસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપર્યેતીત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય - ૧૪.૭.૧.
અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય। કિંજ્યોતિરેવાયં પુરુષ ઇતિ ચન્દ્રજ્યોતિઃ સમ્રાડિતિ
હોવાચ ચન્દ્રેણૈવાયં જ્યોતિષાઽઽસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપર્યેતીત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય - ૧૪.૭.૧.
અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય। ચન્દ્રમસ્યસ્તમિતે કિંજ્યોતિરેવાયં પુરુષ ઇત્યગ્નિજ્યોતિઃ સમ્રાડિતિ હોવાચાગ્નિનૈવાયં જ્યોતિષાસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપર્યેતીત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય - ૧૪.૭.૧.
અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય। ચન્દ્રમસ્યસ્તમિતે શાન્તેઽગ્નૌ કિં જ્યોતિરેવાયં પુરુષ ઇતિ વાગ્જ્યોતિઃ સમ્રાડિતિ હોવાચ વાચૈવાયં જ્યોતિષાઽઽસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપર્યેતીતિ તસ્માદ્વૈ સમ્રાડપિ યત્ર સ્વઃ પાણિર્ન વિનિર્જ્ઞાયતેઽથ યત્ર વાગુચ્ચરત્યુપૈવ તત્ર ન્યેતીત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય - ૧૪.૭.૧.
અસ્તમિત આદિત્યે યાજ્ઞવલ્ક્ય। ચન્દ્રમસ્યસ્તમિતે શાન્તેઽગ્નૌ શાન્તાયાં વાચિ કિંજ્યોતિરેવાયં પુરુષ ઇત્યાત્મજ્યોતિઃ સમ્રાડિતિ હોવાચાત્મનૈવાયં જ્યોતિષાઽઽસ્તે પલ્યયતે કર્મ કુરુતે વિપર્યેતીતિ - ૧૪.૭.૧.
કતમ આત્મેતિ। યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ સ સમાનઃ સન્નુભૌ લોકૌ સંચરતિ ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ સધીઃ સ્વપ્નો ભૂત્વેમં લોકમતિક્રામતિ - ૧૪.૭.૧.
સ વા અયં પુરુષો જાયમાનઃ શરીરમભિસમ્પદ્યમાનઃ પાપ્મભિઃ સંસૃજ્યતે સ ઉત્ક્રામન્મ્રિયમાણઃ પાપ્મનો વિજહાતિ મૃત્યો રૂપાણિ - ૧૪.૭.૧.
તસ્ય વા એતસ્ય પુરુષસ્ય। દ્વે એવ સ્થાને ભવત ઇદં ચ પરલોકસ્થાનં ચ સંધ્યં તૃતીયં સ્વપ્નસ્થાનં તસ્મિન્ત્સંધ્યે સ્થાને તિષ્ઠન્નુભે સ્થાને પશ્યતીદં ચ પરલોકસ્થાનં ચ - ૧૪.૭.૧.
અથ યથાક્રમોઽયં પરલોકસ્થાને ભવતિ। તમાક્રમમાક્રમ્યોભયાન્પાપ્મન આનન્દાંશ્ચ પશ્યતિ સ યત્રાયં પ્રસ્વપિત્યસ્ય લોકસ્ય સર્વાવતો માત્રામપાદાય સ્વયં વિહત્ય સ્વયં નિર્માય સ્વેન ભાસા સ્વેન જ્યોતિષા પ્રસ્વપિત્યત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિર્ભવતિ - ૧૪.૭.૧.
ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્તિ। અથ રથાન્રથયોગાન્પથઃ સૃજતે ન તત્રાનન્દા મુદઃ પ્રમુદો ભવન્ત્યથાનન્દાન્મુદઃ પ્રમુદઃ સૃજતે ન તત્ર વેશાન્તાઃ સ્રવન્ત્યઃ પુષ્કરિણ્યો ભવન્ત્યથ વેશાન્તાઃ સ્રવન્તીઃ પુષ્કરિણીઃ સૃજતે સ હિ કર્તા - ૧૪.૭.૧.
તદપ્યેતે શ્લોકાઃ। સ્વપ્નેન શારીરમભિપ્રહત્યાસુપ્તઃ સુપ્તાનભિચાકશીતિ। શુક્રમાદાય પુનરૈતિ સ્થાનં હિરણ્મયઃ પૌરુષ એકહંસઃ - ૧૪.૭.૧.
પ્રાણેન રક્ષન્નપરં કુલાયં। બહિષ્કુલાયાદમૃતશ્ચરિત્વા। સ ઈયતે અમૃતો યત્રકામં હિરણ્મયઃ પૌરુષ એકહંસઃ - ૧૪.૭.૧.
સ્વપ્નાન્ત ઉચ્ચાવચમીયમાનો રૂપાણિ દેવઃ કુરુતે બહૂનિ। ઉતેવ સ્ત્રીભિઃ સહ મોદમાનો જક્ષદુતેવાપિ ભયાનિ પશ્યન્ - ૧૪.૭.૧.
આરામમસ્ય પશ્યન્તિ। ન તં કશ્ચન પશ્યતીતિ તં નાયતમ્બોધયેદિત્યાહુર્દુર્ભિષજ્યં હાસ્મૈ ભવતિ યમેષ ન પ્રતિપદ્યતે - ૧૪.૭.૧.
અથો ખલ્વાહુઃ। જાગરિતદેશ એવાસ્યૈષ યાનિ હ્યેવ જાગ્રત્પશ્યતિ તાનિ સુપ્ત ઇત્યત્રાયં પુરુષઃ સ્વયંજ્યોતિર્ભવતીત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામ્યત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ - ૧૪.૭.૧.
સ વા એષ એતસ્મિન્ત્સ્વપ્નાન્તે। રત્વા ચરિત્વા દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ બુદ્ધાન્તાયૈવ સ યદત્ર કિંચિત્પશ્યત્યનન્વાગતસ્તેન ભવત્યસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામ્યત ઊર્ધ્વં
વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ - ૧૪.૭.૧.
તદ્યથા મહામત્સ્યઃ। ઉભે કૂલે અનુસંચરતિ પૂર્વં ચાપરં ચૈવમેવાયં પુરુષ એતા ઉભાવન્તાવનુસંચરતિ સ્વપ્નાન્તં ચ બુદ્ધાન્તં ચ - ૧૪.૭.૧.
તદ્યથાસ્મિન્નાકાશે। શ્યેનો વા સુપર્ણો વા વિપરિપત્ય શ્રાન્તઃ સંહત્ય પક્ષૌ સઁલ્લયાયૈવ ધ્રિયત એવમેવાયં પુરુષ એતસ્મા અન્તાય ધાવતિ યત્ર સુપ્તો ન કંચન કામં કામયતે ન કં ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ - ૧૪.૭.૧.
તા વા અસ્યૈતા। હિતા નામ નાડ્યો યથા કેશઃ સહસ્રધા ભિન્નસ્તાવતાણિમ્ના તિષ્ઠન્તિ શુક્લસ્ય નીલસ્ય પિઙ્ગલસ્ય હરિતસ્ય લોહિતસ્ય પૂર્ણા અથ યત્રૈનં ઘ્નન્તીવ જિનન્તીવ હસ્તીવ વિચ્છાયયતિ ગર્તમિવ પતતિ યદેવ જાગ્રદ્ભયં પશ્યતિ તદત્રાવિદ્યયા ભયં મન્યતેઽથ યત્ર રાજેવ દેવૈવાહમેવેદં સર્વમસ્મીતિ મન્યતે સોઽસ્ય પરમો લોકોઽથ યત્ર સુપ્તો ન કં ચન કામં કામયતે ન કંચન સ્વપ્નં પશ્યતિ - ૧૪.૭.૧.
તદ્વા અસ્યૈતત્। આત્મકામમાપ્તકામમકામં રૂપં તદ્યથા પ્રિયયા સ્ત્રિયા સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિં ચન વેદ નાન્તરમેવમેવાયં શારીર આત્મા પ્રાજ્ઞેનાત્મના સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિં ચન વેદ નાન્તરમ્ - ૧૪.૭.૧.
તદ્વા અસ્યૈતત્। અતિચ્છન્દોઽપહતપાપ્માઽભયં રૂપમશોકાન્તરમત્ર પિતાઽપિતા ભવતિ માતાઽમાતા લોકા અલોકા દેવા અદેવા વેદા અવેદા યજ્ઞા અયજ્ઞા અત્ર સ્તેનોઽસ્તેનો ભવતિ ભ્રૂણહાઽભ્રૂણહા પૌલ્કસોઽપૌલ્કસશ્ચાણ્ડાલોઽચાણ્ડાલઃ શ્રમણોઽશ્રમણસ્તાપસોઽતાપસોઽનન્વાગતં પુણ્યેનાન્વાગતં પાપેન તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્છોકાન્હૃદયસ્ય ભવતિ - ૧૪.૭.૧.
યદ્વૈ તન્ન પશ્યતિ। પશ્યન્વૈ તદ્દ્રષ્ટવ્યં ન પશ્યતિ ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતોઽન્યદ્વિભક્તં યત્પશ્યેત્ - ૧૪.૭.૧.
યદ્વૈ તન્ન જિઘ્રતિ। જિઘ્રન્વૈ તદ્ઘ્રાતવ્યં ન જિઘ્રતિ ન હિ ઘ્રાતુર્ઘ્રાણાદ્વિપરિલોપો વિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતોઽન્યદ્વિભક્તં યજ્જિઘ્રેત્ - ૧૪.૭.૧.
યદ્વૈ તન્ન રસયતિ। વિજાનન્વૈ તદ્રસં ન રસયતિ ન હિ રસયિતૂ રસાદ્વિપરિલોપો
વિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતોઽન્યદ્વિભક્તં યદ્રસયેત્ - ૧૪.૭.૧.
યદ્વૈ તન્ન વદતિ। વદન્વૈ તદ્વક્તવ્યં ન વદતિ ન હિ વક્તુર્વચો વિપરિલોપો વિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતોઽન્યદ્વિભક્તં યદ્વદેત્ - ૧૪.૭.૧.
યદ્વૈ તન્ન શૃણોતિ। શૃણ્વન્વૈ તચ્છ્રોતવ્યં ન શૃણોતિ ન હિ શ્રોતુઃ શ્રુતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતોઽન્યદ્વિભક્તં યચ્છૃણુયાત્ - ૧૪.૭.૧.
યદ્વૈ તન્ન મનુતે। મન્વાનો વૈ તન્મન્તવ્યં ન મનુતે ન હિ મન્તુર્મતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતોઽન્યદ્વિભક્તં યન્મન્વીત - ૧૪.૭.૧.
યદ્વૈ તન્ન સ્પૃશતિ। સ્પૃશન્વૈ તત્સ્પ્રષ્ટવ્યં ન સ્પૃશતિ ન હિ સ્પ્રષ્ટુસ્પૃષ્ટેર્વિપરિલોપોઽવિનાશિત્વાન્ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતોઽન્યદ્વિભક્તં યત્સ્પૃશેત્ - ૧૪.૭.૧.
યદ્વૈ તન્ન વિજાનાતિ। વિજાનન્વૈ તદ્વિજ્ઞેયં ન વિજાનાતિ ન હિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાનાદ્વિપરિલોપો વિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતોઽન્યદ્વિભક્તં યદ્વિજાનીયાત્ - ૧૪.૭.૧.
સલિલ એકો દ્રષ્ટાદ્વૈતો ભવતિ। એષ બ્રહ્મલોકઃ સમ્રાડિતિ હૈનમુવાચૈષાઽસ્ય પરમો લોક એષોઽસ્ય પરમ આનન્દ એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિ - ૧૪.૭.૧.
સ યો મનુષ્યાણાં રાદ્ધઃ સમૃદ્ધો ભવતિ। અન્યેષામધિપતિઃ સર્વૈર્માનુષ્યકૈઃ કામૈઃ સમ્પન્નતમઃ સ મનુષ્યાણાં પરમ આનન્દઃ - ૧૪.૭.૧.
અથ યે શતં મનુષ્યાણામાનન્દાઃ। સ એકઃ પિતૄણાં જિતલોકાનામાનન્દઃ - ૧૪.૭.૧.
અથ યે શતં પિતૄણાં જિતલોકાનામાનન્દાઃ। સ એકઃ કર્મદેવાનામાનન્દો યે કર્મણા
દેવત્વમભિસમ્પદ્યન્તે - ૧૪.૭.૧.

અથ યે શતં કર્મદેવાનામાનન્દાઃ। સ એક આજાનદેવાનામાનન્દો યશ્ચ શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતઃ - ૧૪.૭.૧.
અથ યે શતમાજાનદેવાનામાનન્દાઃ। સ એકો દેવલોક આનન્દો યશ્ચ શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતઃ - ૧૪.૭.૧.
અથ યે શતં દેવલોક આનન્દાઃ। સ એકો ગન્ધર્વલોક આનન્દો યશ્ચ શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતઃ - ૧૪.૭.૧.
અથ યે શતં ગન્ધર્વલોક આનન્દાઃ। સ એકઃ પ્રજાપતિલોક આનન્દો યશ્ચ શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહત । - ૧૪.૭.૧.
અથ યે શતમ્પ્રજાપતિલોક આનન્દાઃ। સ એકો બ્રહ્મલોક આનન્દો યશ્ચ શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહત એષ બ્રહ્મલોકઃ સમ્રાડિતિ હૈનમનુશશાસૈતદમૃતં સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામ્યત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ - ૧૪.૭.૧.
સ વા એષઃ। એતસ્મિન્ત્સમ્પ્રસાદે રત્વા ચરિત્વા દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ બુદ્ધાન્તાયૈવ સ યદત્ર કિંચિત્પશ્યત્યનન્વાગતસ્તેન ભવત્યસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇત્યેવમેવૈતદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામ્યત ઊર્ધ્વં
વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ - ૧૪.૭.૧.
અત્ર હ યાજ્ઞવલ્ક્યો બિભયાંચકાર। મેધાવી રાજા સર્વેભ્યો માન્તેભ્ય ઉદરૌત્સીદિતિ સ યત્રાણિમાનં ન્યેતિ જરયા વોપતપતા વાણિમાનં નિગચ્છતિ યથામ્રં વોદુમ્બરં વા પિપ્પલં વા બન્ધનાત્પ્રમુચ્યેતૈવમેવાયં શારીર આત્મૈભ્યોઽઙ્ગેભ્યઃ સમ્પ્રમુચ્ય પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ પ્રાણાયૈવ - ૧૪.૭.૧.
તદ્યથાનઃ સુસમાહિતમ્। ઉત્સર્જદ્યાયાદેવમેવાયં શારીર આત્મા પ્રાજ્ઞેનાત્મનાન્વારૂઢ ઉત્સર્જદ્યાતિ - ૧૪.૭.૧.
તદ્યથા રાજાનમાયન્તમ્। ઉગ્રાઃ પ્રત્યેનસઃ સૂતગ્રામણ્યોઽન્નૈઃ પાનૈરાવસથૈઃ પ્રતિકલ્પન્તેઽયમાયાત્યયમાગચ્છતીત્યેવં હૈવંવિદં સર્વાણિ ભૂતાનિ પ્રતિકલ્પન્ત ઇદં બ્રહ્માયાતીદમાગચ્છતીતિ - ૧૪.૭.૧.
તદ્યથા રાજાનં પ્રયિયાસન્તમ્। ઉગ્રાઃ પ્રત્યેનસઃ સૂતગ્રામણ્ય ઉપસમાયન્ત્યેવં હૈવંવિદં સર્વે પ્રાણા ઉપસમાયન્તિ યત્રૈતદૂર્ધ્વોચ્છ્વાસી ભવતિ - ૧૪.૭.૧.