શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.6

દ્વિતીયં ઉપપત્તિ પ્રધાનં યાજ્ઞવલ્ક્યકાણ્ડમ્
બ્રાહ્મણમ્ ૧ અશ્વલબ્રાહ્મણમ્
૧ અશ્વલબ્રાહ્મણમ્-તત્ર ચ પ્રથમં પ્રસ્તાવં કર્તું બ્રહ્મવિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપાયપ્રદર્શનાર્થાયા વિજ્ઞાનસ્તુત્યર્થાયાશ્ચાખ્યાયિકાયા નિરૂપણં, તસ્યાં ચ જનકસ્ય બહુદક્ષિણાકયજ્ઞકરણં-તસ્મિન્યજ્ઞે કુરુપઞ્ચાલાનાં વિદુષામુપસંગમનં-ઉપસંગતેષુ બ્રાહ્મણેષુ જનકસ્યાનૂચાનતમબ્રાહ્મણવિષયિણી જિજ્ઞાસા જિજ્ઞાસાપૂર્ત્યર્થં ગવાં સહસ્રમવરોધ્ય ભો બ્રાહ્મણાઃ ! યુષ્માકં મધ્યે યો બ્રહ્મિષ્ઠઃ સ એતા ગા ઉદજતાં ઇત્યુપાયચિન્તનં તત્કરણં ચ યદાઽન્યે સર્વે બ્રાહ્મણા ન દધૃષુસ્તદા યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સ્વશિષ્યદ્વારા એતા ગા ઉદાચકાર તેન તે બ્રાહ્મણાશ્ચુક્રુધુઃ કથં ત્વમેવકોઽસ્માકં મધ્યે બ્રહિષ્ઠોઽસીત્યાદ્યંશસ્ય પ્રતિપાદનં, એવં ક્રુદ્ધેષુ બ્રાહ્મણેષુ જનકસ્ય હોત્રાઽશ્વલેન " નોઽગ્રે ત્વમેવ ખલુ ભો યાજ્ઞવલ્ક્ય ! બ્રહ્મિષ્ઠોઽસીતિ કિમિતિ " પૃષ્ટો યાજ્ઞવલ્ક્યો “વયં બ્રહ્મિષ્ઠાય નમસ્કુર્મઃ ગોકામા વયમતો ગોગ્રહણં કૃતવન્તઃ" ઇતિ પ્રત્યુત્તરં દદાવિત્યભિધાનં, પૂર્વત્ર મધુકાણ્ડે વ્યાખ્યાતે ઉદ્ગીથપ્રકરણે આસઙ્ગપાપ્મનો મૃત્યોરત્યયઃ સમુચ્ચિતેન કર્મણા સંક્ષેપતો વ્યાખ્યાત ઇદાનીં તસ્યૈવોદ્ગીથદર્શનસ્ય યોઽયં પરીક્ષાવિષયસ્તસ્ય વચનપ્રતિવચનરૂપવિસ્તારસ્ય કથનં, તત્ર સ્વાભાવિકાદજ્ઞાનાસઙ્ગપ્રયુક્તાત્કર્મલક્ષણાન્મૃત્યોરતિમુક્તેઃ સોપપત્તિકં વિવરણં, ઇદાનીં તસ્ય કર્મણઃ સાસઙ્ગસ્ય મૃત્યોરાશ્રયભૂતાનાં દર્શપૂર્ણમાસાદિકર્મસાધનાનાં વિપરિણામહેતોઃ કાલાત્ક્રિયાનુષ્ઠાનવ્યતિરેકેણાપિ ક્રિયાયાઃ પ્રાગૂર્ધ્વં ચ સાધનવિપરિણામહેતુત્વેન કાલસ્ય વ્યાપારદર્શનાત્તસ્માદપિ કાલાચ્ચાતિમુક્તેઃ પૃથક્પૃથક્સોપપત્તિકં વિવરણં, તથા તિથ્યાદિલક્ષણાત્કાલાદતિમુક્તેઃ સોપપત્તિકં વિવરણં, સ ચ અતિમુચ્યમાનઃ કેનાવષ્ટમ્ભેન પરિચ્છેદવિષયં મૃત્યુમતીત્ય ફલં પ્રાપ્નોતીતિ પ્રશ્નં નિરૂપ્ય તસ્યોત્તરનિરૂપણં, તતઃ સમ્પદામારમ્ભમુપપાદ્ય પ્રશ્નોત્તરાભ્યામૃગ્જાતિષુ અધ્વર્યુકૃતાહુતિષુ મનસિ સ્તોત્રિયાસુ ચ ફલસમ્પાદનપ્રકારનિરૂપણં તત્ર સ્તોત્રિયાણામધિદેવતાધ્યાત્મસ્વરૂપેણ પ્રતિપાદનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૨ આર્તભાગબ્રાહ્મણં વા જારત્કારવબ્રાહ્મણમ્
૨ આર્તભાગબ્રાહ્મણં વા જારત્કારવબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર પ્રથમં બન્ધજ્ઞાનં વિના તતો વિશ્લેષાયોગાન્મુમુક્ષોઃ સપ્રયોજકબન્ધજ્ઞાનાર્થત્વેન ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણાદ્બન્ધાન્મૃત્યોરતિમુક્તિં વક્તુમાખ્યાયિકાકથનં, તત્રાદૌ તેષામષ્ટાનાં ગ્રહાણામતિગ્રહાણાં ચ સ્વરૂપસ્યોપપાદનં, યસ્યા દેવતાયા મૃત્યુરપ્યન્નં ભવેત્સા દેવતા કેત્યુપપાદનં તજ્જ્ઞાનફલકથનં ચ, પરમાત્મદર્શનેન મુક્તસ્ય કિં પ્રાણા એવ સમવનીયન્તે ઉત તત્પ્રયોજકં સર્વમપીત્યાશંક્યાંતિમપક્ષાશ્રયણેન તત્સમાધાનનિરૂપણં સાક્ષાત્કારજ્ઞાને જાતે વિદ્વાન્ન મ્રિયતે - ન ચ તસ્ય પ્રાણા અત્યન્તં સમવનીયન્તે કિન્તુ જીવન્મુક્તત્વેન સ સર્વદા તિષ્ઠતીત્યાશઙ્ક્ય તન્નિરાકરણં, ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણં બન્ધનં કેન પ્રયુક્તમિતિ પ્રશ્નપૂર્વકં તન્નિર્દ્ધારણં, નિર્ણીતાર્થસ્ય શ્રુતિમુખેન પ્રદર્શનં, કમૈંવ પ્રધાનં કારણમિતિ પ્રશંસાપદોપપાદિતસ્ય પ્રાધાન્યસ્યોપસંહરણં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૩ ભુજ્યુબ્રાહ્મણમ્
૩ ભુજ્યુબ્રાહ્મણમ્ -તત્ર ચાદૌ લાહ્યાયનેભુયોર્યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચ સંવાદાત્મિકાયા આખ્યાયિકાયાઃ કથનં, તસ્યાં ચ મોક્ષસ્યાપિ પુરુષાર્થત્વાવિશેષાદુત્તમેન પુણ્યોત્કર્ષેણ મોક્ષો ભવિષ્યતીત્યાશઙ્કય તન્નિરાસાથ વિદ્યાસંયુક્તસ્યાપિ કર્મણો મોક્ષારમ્ભકત્વસમ્ભવાન્ન મોક્ષાર્થાનિ કર્માણીત્યતઃ કર્મફલાનાં સંસારત્વપ્રદર્શનં, તત્ર ભુજ્યોઃ સ્વવિદ્યાયાઃ ગુરૂપદેશપૂર્વકત્વજ્ઞાપનં, ગન્ધર્વૈર્ભુજ્યવે યઃ પ્રશ્નઃ કૃતઃ સ એવ પ્રશ્નો ભુજ્યુના યાજ્ઞવલ્ક્યાય કૃતઃ " ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્નિતિ ?" પ્રદર્શનં, કૃતપ્રશ્નસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યપ્રદત્તોત્તરકથનં, પ્રસઙ્ગાદ્ભુવનકોશપરિમાણનિરૂપણમ્, એતદ્વિજ્ઞાનફલનિરૂપણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૪ કહોડબ્રાહ્મણં વા નિર્ગુણવિદ્યાબ્રાહ્મણમ્
૪ કહોડબ્રાહ્મણં વા નિર્ગુણબ્રહ્મવિદ્યાબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર ચ કૌષીતકેયસ્ય કહોડસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચ સંવાદાત્મિકયાઽઽખ્યાયિકયા સંસારવતો બન્ધસ્ય યન્મોક્ષસાધનં સસન્ન્યાસમાત્મજ્ઞાનં તસ્ય સોપપત્તિકં નિરૂપણમ્, એતદ્વિજ્ઞાનફલનિરૂપણં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૫ ઉપસ્તબ્રાહ્મણં વા નિર્ગુણાત્મવિદ્યાબ્રાહ્મણમ્
૫ ઉષસ્તબ્રાહ્મણં વા નિર્ગુણાત્મવિદ્યાબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર ચ ચાક્રાયણસ્યોષસ્તસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચ સંવાદાત્મિકયાઽઽખ્યાયિકયા યો બદ્ધઃ સંસરતિ સોઽસ્તિ નાસ્તિ વેતિ અસ્તિત્વે ચ કિંલક્ષણો દેહાદીનામન્યતમસ્તેભ્યો વિલક્ષણો વા-ઇતિ વિમૃશ્યે આત્મનો દેહાદિભ્યો વિવેકેનાધિગમાયોપાયપ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૬ ગાર્ગીબ્રાહ્મણમ્
૬ ગાર્ગીબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર ચ વાચક્નવ્યા ગાર્ગ્યા યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચ સંવાદાત્મિકયાઽઽખ્યાયિકયા પૂર્વબ્રાહ્મણયોર્નિરૂપિતસ્ય સર્વાન્તરસ્યાત્મનઃ સ્વરૂપાધિગમાય તદુપાયભૂતત્વેનાનાત્મભૂતાન્સર્વાન્પદાર્થાનુક્ત્વા તદ્દ્વારા સૂત્રાદર્વાક્તનસ્ય વ્યાપકસ્ય નિરૂપણં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૭ ઉદ્દાલકબ્રાહ્મણમન્તર્યામિબ્રાહ્મણં સૃષ્ટિપ્રવેશબ્રાહ્મણં વેતિ
૭ ઉદ્દાલકબ્રાહ્મણમન્તર્યામિબ્રાહ્મણં સૃષ્ટિપ્રવેશબ્રાહ્માણં વેતિ - તત્ર ચારુણેરુદ્દાલકસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચ સંવાદાત્મિકયાઽઽખ્યાયિકયા આગમૈકગમ્યસ્ય સૂત્રસ્ય તદન્તર્ગતસ્યાન્તર્યામિણોઽધિદેવતાધિલોકાધિવેદાધિયજ્ઞાધિભૂતાધ્યાત્મરૂપૈઃ સોપપત્તિકં નિરૂપણં ચેતિ
બ્રાહ્મણમ્ ૮ વાચક્નવીબ્રાહ્મણં વા અક્ષરબ્રાહ્મણં વા સૃષ્ટિપ્રવેશબ્રાહ્મણં વા
૮ વાચક્નવીબ્રાહ્મણં વા અક્ષરબ્રાહ્મણં વા સૃષ્ટિપ્રવેશબ્રાહ્મણં વા - તત્ર ચ પુનર્ગાર્ગ્યા યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચ સંવાદાત્મિકયાઽઽખ્યાયિકયાઽશનાયાદિવિનિર્મુક્તસ્ય નિરુપાધિકસ્ય સાક્ષાદપરોક્ષાત્સર્વાન્તરસ્ય બ્રહ્મણો નિરૂપણં, તત એવમશેષવિશેષણનિષેધાવધિત્વેન તત્સાક્ષિત્વેન ચાક્ષરાસ્તિત્વે સિદ્ધેઽપિ ઇદાનીં તસ્યૈવ અવિદ્યકૈષિતવ્યસંબન્ધાદીશ્વરાત્મભૂતસ્યાસ્તિત્વાયાનુમાનપ્રમાણસ્યોપન્યસનં તયા, યસ્યાજ્ઞાનેન નિયતા સંસારોત્પત્તિર્યદ્વિજ્ઞાનેન ચ સંસારવિચ્છેદસ્તદસ્ત્યક્ષરમિતિ સાધયિતું કર્મણામેવ મોક્ષહેતુત્વમિતિ પક્ષસ્ય નિરાકરણં, તતોઽગ્નેર્દહનપ્રકાશકત્વવત્સ્વાભાવિકમક્ષરસ્ય પ્રશાસ્તૃત્વમિતિ પ્રતિપાદનં, તત એતસ્ય નાનાત્વશઙ્કાયા નિરાકરણં, ગાર્ગ્યા મુખેન યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય બ્રહ્મોદ્યમપ્રતિમમિતિ નિરૂપણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૯ શાકલ્યબ્રાહ્મણગ્રન્થો વા શાકલ્યબ્રાહ્મણમ્

૯ શાકલ્યબ્રાહ્મણગ્રન્થો વા શાકલ્યબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર ચાન્તર્યામિબ્રાહ્મણે પૂર્વમવ્યાકૃતવિષયે સૂત્રભેદેષુ પૃથિવ્યાદિષુ નિયમ્યેષુ તસ્ય નિયન્તૃત્ત્વમભિહિતમિદાનીં નિયન્તવ્યાનાં દેવતાભેદાનાં પ્રાણાન્તસઙ્કોચાનન્ત્યપર્યન્તં વસ્તુનિર્દ્દેશ ઇત્યેતસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શન, તત્ર સંખ્યાયાઃ સઙ્કોચવિસ્તરાભ્યાં પ્રાણસ્વરૂપકથનં, તતસ્તસ્યૈવ પ્રાણસ્ય બ્રહ્મણઃ પુનરષ્ટધા દેવ-લોક-પુરુષભેદેન ત્રિધાત્રિધાઽઽત્માનં વિભજ્યાવસ્થિત એકૈકો દેવઃ પ્રાણભેદ એવેત્યષ્ટભેદસ્ય ધ્યાનાર્થમુપદેશકથનં, તતો દિગ્વિભાગેન પઞ્ચધા વિભક્તસ્ય સર્વસ્ય જગતો હૃદયાત્મન્યુપસંહારસ્ય શ્રુતિમુખેન પ્રદર્શનં તતઃ કાર્યકારણયોર્હૃદયશરીરયોરન્યોઽન્યપ્રતિષ્ઠાયા નિરૂપણં, તતઃ પ્રાણાદીનાં પરમ્પરયાઽન્તર્યામિણિ તસ્યાપ્યક્ષરે કૂટસ્થે બ્રહ્મણિ પ્રતિષ્ઠાયા નિરૂપણમ્, તતઃ પ્રાણાદીનાં પરમ્પરયાઽન્તર્યામિણિ તસ્યાપ્યક્ષરે કૂટસ્થે બ્રહ્મણિ પ્રતિષ્ઠા ઇત્યર્થાદ્દર્શિતમેવેત્યભિપ્રાયેણ શ્રુતિમુખતો બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપનિરૂપણં, યાજ્ઞવલ્ક્યેન શાકલ્યં પ્રતિ ઔપનિષદપુરુષવિષયિણીં પૃચ્છાં નિમિત્તીકૃત્ય શાપઃ પ્રદત્ત ઇતિ સપ્રકારકં નિરૂપણમ્, શાપપ્રસઙ્ગેનાષ્ટાધ્યાય્યાં નિર્વૃત્તાયા આખ્યાયિકાયાઃ સંસૂચનમ્, યસ્ય બ્રહ્મણો નેતિ નેતીત્યન્યપ્રતિષેધદ્વારેણ પૂર્વં નિર્દ્દેશઃ કૃતસ્તસ્યૈવેદાનીં વિધિમુખેન નિર્દેશઃ કર્તવ્યો જગતો મૂલં ચ વક્તવ્યમિત્યેતદર્થં શ્રુતિમુખેનાખ્યાયિકયા બ્રાહ્મણાનુમતિમનાપાદ્ય બ્રહ્મસ્વં નીયમાનમનર્થાય સ્યાદિતિ ન્યાયં દર્શયિતું બ્રાહ્મણાનુમતિસમ્પ્રાપ્તિહેતુભૂતં પરાજયં કર્તું ચ યાજ્ઞવલ્ક્યો બ્રાહ્મણાન્પૃષ્ટવાનિત્યાદ્યર્થપ્રદર્શનમ્, તત્ર જગત્કારણં પ્રષ્ટું પુરુષવૃક્ષયોઃ સાધર્મ્યસ્ય શ્લોકત્રયેણાભિધાનમ્, તતો વૃક્ષપુરુષયોર્વૈધર્મ્યકથનપુરઃસરં જગત્કારણનિરૂપણમ્, તત્ર શઙ્કામુદ્ભાવ્ય તસ્યા નિરાકરણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૧૦ ષડાચાર્યબ્રાહ્મણં વા ઉદઙ્કબ્રાહ્મણમ્
૧૦ ષડાચાર્યબ્રાહ્મણં વા ઉદઙ્કબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર ચ પૂર્વત્ર શાકલ્યબ્રાહ્મણે નિર્ધારિતસ્ય સચ્ચિદાનન્દલક્ષણસ્ય બ્રહ્મણ એવ પ્રાણાદ્યવિષ્ઠાત્રીષુ વાય્વાદિદેવતાસુ બ્રહ્મદૃષ્ટિદ્વારા નિર્ણયાય ઉદઙ્કાદિષડાચાર્યાણાં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચ સંવાદરૂપાયા આખ્યાયિકાયા નિરૂપણમ્ , તસ્યાં ચ પર્યાયષટ્કેન ક્રમાત્પ્રાણવાક્ચક્ષુઃશ્રોત્રમનોહૃદયાનાં બ્રહ્મત્વસ્ય સોપપત્તિકં નિર્ધારણમ્ , પ્રતિપર્યાયં પ્રાણાદિતત્તદ્બ્રહ્મોપાસિતુઃ ફલકથનમ્, તથા પ્રતિપર્યાયં જનકસ્ય રાજ્ઞો વિદ્યાનિષ્ક્રયાર્થં પ્રતિજ્ઞાકરણપ્રદર્શનં ચેત્યાદિ
બ્રાહ્મણમ્ ૧૧ કૂર્ચબ્રાહ્મણમ્
૧૧ કૂર્ચબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર ચ પૂર્વં ષડાચાર્યબ્રાહ્મણે નિરુક્તૈર્જ્ઞાતસાધનૈઃ પ્રાણાદ્યુપાસનૈર્જ્ઞેયસ્ય બ્રહ્મણો જાગરાદિદ્વારા જ્ઞાનાર્થં જનકયાજ્ઞવલ્ક્યયોઃ સંવાદસ્ય નિરૂપણમ્, તત્રાપિ પ્રથમં વૈશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞાનુવાદેન વક્તવ્યતયા પ્રતિજ્ઞાતં તુરીયં બ્રહ્મ પ્રતિપાદયિતુમાદૌ વૈશ્વાનરાભિન્નસ્ય જાગ્રદભિમાનિનો વૈશ્વસ્ય પ્રદર્શનમ્ , એકસ્યૈવ વૈશ્વાનરસ્યોપાસનાર્થં પ્રાસઙ્ગિકસ્યેન્દ્રશ્ચેન્દ્રાણી ચેતિ મિથુનસ્ય પ્રકલ્પનમ્ , તતસ્તયોઃ સ્વપ્નાજ્જાગરિતગમનમાર્ગસ્ય કથનમ્ , તતો વૈશ્વતેજસયોરન્નવિવેકો ભોક્તુશ્ચ સૂક્ષ્મતા ઇત્યેતદ્દર્શયિતુમિન્દ્રિયાશ્રિતાનાં નાડ્યન્તરાણાં પરિમાણસ્ય સદૃષ્ટાન્તં સોપયોગં સપ્રયોજનમભિધાનં, તતો વૈશ્વતૈજસયોરેવ શ્રુત્યા સાક્ષાન્નિર્દિષ્ટત્વાત્તૈજસપ્રાજ્ઞદ્વારા તુરીયબ્રહ્માત્મનિલયઃ સાક્ષાદેવ નિર્દ્દેષ્ટવ્ય ઇત્યભિપ્રેત્ય તુરીયે લીનસ્ય તૈજસસ્ય લયાત્પ્રાગવસ્થાયાં પરિચ્છેદહેતુભૂતા યે અધ્યાત્મપ્રાણાસ્તેષાં લયાનન્તરં સંવૃત્તાવસ્થોપન્યાસવ્યાજેન તૌજસસ્ય પ્રાજ્ઞદ્વારા તુરીયે લયપ્રદર્શનં, તત એવં સર્વોપસંહારં કૃત્વાઽવસ્થિતસ્ય પુરુષસ્ય વિદુષઃ કિં સ્વરૂપમિત્યપેક્ષાયામવિદ્યાતત્કાર્યભાવાભાવસાક્ષિત્વેન તદ્વિલક્ષણં નિષ્પ્રપઞ્ચં સ્વરૂપમિતિ પ્રદર્શનં, યદિદાનીં પ્રત્યગાત્મસ્વરૂપજ્ઞાપનાર્થત્વેન જ્ઞાનમભિહિતં તસ્ય જ્ઞાનસ્યાપરોક્ષાનુભવરૂપસ્ય ફલનિરૂપણં, તતઃ શિષ્યં કૃતાર્થમકૃત્વા તતો દક્ષિણા ન ગ્રાહ્યેતિ મુનિમતં સ્મરન્રાજા દક્ષિણાં દિત્સુર્મમાનુભવપર્યન્તં જ્ઞાનં કૃતાર્થતાહેતુભૂતં જાતમિતિ જ્ઞાપિતવાનિત્યાદ્યર્થપ્રદર્શનં, ગવાદીનાં દક્ષિણાનામેતદુપદિષ્ટજ્ઞાનાનનુરૂપત્વમભિપ્રેત્ય જનકસ્ય રાજ્ઞો દક્ષિણાન્તરદાનપ્રવૃત્તેઃ સપ્રકારં નિરૂપણં ચેત્યાદિ ।