Shatapatha Brahmana · Chapter 14.6
dvitīyaṃ upapatti pradhānaṃ yājñavalkyakāṇḍam
brāhmaṇam १ aśvalabrāhmaṇam
१ aśvalabrāhmaṇam-tatra ca prathamaṃ prastāvaṃ kartuṃ brahmavidyāprāptyupāyapradarśanārthāyā vijñānastutyarthāyāścākhyāyikāyā nirūpaṇaṃ, tasyāṃ ca janakasya bahudakṣiṇākayajñakaraṇaṃ-tasminyajñe kurupañcālānāṃ viduṣāmupasaṃgamanaṃ-upasaṃgateṣu brāhmaṇeṣu janakasyānūcānatamabrāhmaṇaviṣayiṇī jijñāsā jijñāsāpūrtyarthaṃ gavāṃ sahasramavarodhya bho brāhmaṇāḥ ! yuṣmākaṃ madhye yo brahmiṣṭhaḥ sa etā gā udajatāṃ ityupāyacintanaṃ tatkaraṇaṃ ca yadā'nye sarve brāhmaṇā na dadhṛṣustadā yājñavalkyaḥ svaśiṣyadvārā etā gā udācakāra tena te brāhmaṇāścukrudhuḥ kathaṃ tvamevako'smākaṃ madhye brahiṣṭho'sītyādyaṃśasya pratipādanaṃ, evaṃ kruddheṣu brāhmaṇeṣu janakasya hotrā'śvalena " no'gre tvameva khalu bho yājñavalkya ! brahmiṣṭho'sīti kimiti " pṛṣṭo yājñavalkyo “vayaṃ brahmiṣṭhāya namaskurmaḥ gokāmā vayamato gograhaṇaṃ kṛtavantaḥ" iti pratyuttaraṃ dadāvityabhidhānaṃ, pūrvatra madhukāṇḍe vyākhyāte udgīthaprakaraṇe āsaṅgapāpmano mṛtyoratyayaḥ samuccitena karmaṇā saṃkṣepato vyākhyāta idānīṃ tasyaivodgīthadarśanasya yo'yaṃ parīkṣāviṣayastasya vacanaprativacanarūpavistārasya kathanaṃ, tatra svābhāvikādajñānāsaṅgaprayuktātkarmalakṣaṇānmṛtyoratimukteḥ sopapattikaṃ vivaraṇaṃ, idānīṃ tasya karmaṇaḥ sāsaṅgasya mṛtyorāśrayabhūtānāṃ darśapūrṇamāsādikarmasādhanānāṃ vipariṇāmahetoḥ kālātkriyānuṣṭhānavyatirekeṇāpi kriyāyāḥ prāgūrdhvaṃ ca sādhanavipariṇāmahetutvena kālasya vyāpāradarśanāttasmādapi kālāccātimukteḥ pṛthakpṛthaksopapattikaṃ vivaraṇaṃ, tathā tithyādilakṣaṇātkālādatimukteḥ sopapattikaṃ vivaraṇaṃ, sa ca atimucyamānaḥ kenāvaṣṭambhena paricchedaviṣayaṃ mṛtyumatītya phalaṃ prāpnotīti praśnaṃ nirūpya tasyottaranirūpaṇaṃ, tataḥ sampadāmārambhamupapādya praśnottarābhyāmṛgjātiṣu adhvaryukṛtāhutiṣu manasi stotriyāsu ca phalasampādanaprakāranirūpaṇaṃ tatra stotriyāṇāmadhidevatādhyātmasvarūpeṇa pratipādanaṃ ceti /
brāhmaṇam २ ārtabhāgabrāhmaṇaṃ vā jāratkāravabrāhmaṇam
२ ārtabhāgabrāhmaṇaṃ vā jāratkāravabrāhmaṇam - tatra prathamaṃ bandhajñānaṃ vinā tato viśleṣāyogānmumukṣoḥ saprayojakabandhajñānārthatvena grahātigrahalakṣaṇādbandhānmṛtyoratimuktiṃ vaktumākhyāyikākathanaṃ, tatrādau teṣāmaṣṭānāṃ grahāṇāmatigrahāṇāṃ ca svarūpasyopapādanaṃ, yasyā devatāyā mṛtyurapyannaṃ bhavetsā devatā ketyupapādanaṃ tajjñānaphalakathanaṃ ca, paramātmadarśanena muktasya kiṃ prāṇā eva samavanīyante uta tatprayojakaṃ sarvamapītyāśaṃkyāṃtimapakṣāśrayaṇena tatsamādhānanirūpaṇaṃ sākṣātkārajñāne jāte vidvānna mriyate - na ca tasya prāṇā atyantaṃ samavanīyante kintu jīvanmuktatvena sa sarvadā tiṣṭhatītyāśaṅkya tannirākaraṇaṃ, grahātigrahalakṣaṇaṃ bandhanaṃ kena prayuktamiti praśnapūrvakaṃ tannirddhāraṇaṃ, nirṇītārthasya śrutimukhena pradarśanaṃ, kamaiṃva pradhānaṃ kāraṇamiti praśaṃsāpadopapāditasya prādhānyasyopasaṃharaṇaṃ ceti /
brāhmaṇam ३ bhujyubrāhmaṇam
३ bhujyubrāhmaṇam -tatra cādau lāhyāyanebhuyoryājñavalkyasya ca saṃvādātmikāyā ākhyāyikāyāḥ kathanaṃ, tasyāṃ ca mokṣasyāpi puruṣārthatvāviśeṣāduttamena puṇyotkarṣeṇa mokṣo bhaviṣyatītyāśaṅkaya tannirāsātha vidyāsaṃyuktasyāpi karmaṇo mokṣārambhakatvasambhavānna mokṣārthāni karmāṇītyataḥ karmaphalānāṃ saṃsāratvapradarśanaṃ, tatra bhujyoḥ svavidyāyāḥ gurūpadeśapūrvakatvajñāpanaṃ, gandharvairbhujyave yaḥ praśnaḥ kṛtaḥ sa eva praśno bhujyunā yājñavalkyāya kṛtaḥ " kva pārikṣitā abhavanniti ?" pradarśanaṃ, kṛtapraśnasya yājñavalkyapradattottarakathanaṃ, prasaṅgādbhuvanakośaparimāṇanirūpaṇam, etadvijñānaphalanirūpaṇaṃ cetyādi /
brāhmaṇam ४ kahoḍabrāhmaṇaṃ vā nirguṇavidyābrāhmaṇam
४ kahoḍabrāhmaṇaṃ vā nirguṇabrahmavidyābrāhmaṇam - tatra ca kauṣītakeyasya kahoḍasya yājñavalkyasya ca saṃvādātmikayā''khyāyikayā saṃsāravato bandhasya yanmokṣasādhanaṃ sasannyāsamātmajñānaṃ tasya sopapattikaṃ nirūpaṇam, etadvijñānaphalanirūpaṇaṃ ceti /
brāhmaṇam ५ upastabrāhmaṇaṃ vā nirguṇātmavidyābrāhmaṇam
५ uṣastabrāhmaṇaṃ vā nirguṇātmavidyābrāhmaṇam - tatra ca cākrāyaṇasyoṣastasya yājñavalkyasya ca saṃvādātmikayā''khyāyikayā yo baddhaḥ saṃsarati so'sti nāsti veti astitve ca kiṃlakṣaṇo dehādīnāmanyatamastebhyo vilakṣaṇo vā-iti vimṛśye ātmano dehādibhyo vivekenādhigamāyopāyapradarśanaṃ cetyādi /
brāhmaṇam ६ gārgībrāhmaṇam
६ gārgībrāhmaṇam - tatra ca vācaknavyā gārgyā yājñavalkyasya ca saṃvādātmikayā''khyāyikayā pūrvabrāhmaṇayornirūpitasya sarvāntarasyātmanaḥ svarūpādhigamāya tadupāyabhūtatvenānātmabhūtānsarvānpadārthānuktvā taddvārā sūtrādarvāktanasya vyāpakasya nirūpaṇaṃ ceti /
brāhmaṇam ७ uddālakabrāhmaṇamantaryāmibrāhmaṇaṃ sṛṣṭipraveśabrāhmaṇaṃ veti
७ uddālakabrāhmaṇamantaryāmibrāhmaṇaṃ sṛṣṭipraveśabrāhmāṇaṃ veti - tatra cāruṇeruddālakasya yājñavalkyasya ca saṃvādātmikayā''khyāyikayā āgamaikagamyasya sūtrasya tadantargatasyāntaryāmiṇo'dhidevatādhilokādhivedādhiyajñādhibhūtādhyātmarūpaiḥ sopapattikaṃ nirūpaṇaṃ ceti
brāhmaṇam ८ vācaknavībrāhmaṇaṃ vā akṣarabrāhmaṇaṃ vā sṛṣṭipraveśabrāhmaṇaṃ vā
८ vācaknavībrāhmaṇaṃ vā akṣarabrāhmaṇaṃ vā sṛṣṭipraveśabrāhmaṇaṃ vā - tatra ca punargārgyā yājñavalkyasya ca saṃvādātmikayā''khyāyikayā'śanāyādivinirmuktasya nirupādhikasya sākṣādaparokṣātsarvāntarasya brahmaṇo nirūpaṇaṃ, tata evamaśeṣaviśeṣaṇaniṣedhāvadhitvena tatsākṣitvena cākṣarāstitve siddhe'pi idānīṃ tasyaiva avidyakaiṣitavyasaṃbandhādīśvarātmabhūtasyāstitvāyānumānapramāṇasyopanyasanaṃ tayā, yasyājñānena niyatā saṃsārotpattiryadvijñānena ca saṃsāravicchedastadastyakṣaramiti sādhayituṃ karmaṇāmeva mokṣahetutvamiti pakṣasya nirākaraṇaṃ, tato'gnerdahanaprakāśakatvavatsvābhāvikamakṣarasya praśāstṛtvamiti pratipādanaṃ, tata etasya nānātvaśaṅkāyā nirākaraṇaṃ, gārgyā mukhena yājñavalkyasya brahmodyamapratimamiti nirūpaṇaṃ cetyādi /
brāhmaṇam ९ śākalyabrāhmaṇagrantho vā śākalyabrāhmaṇam
९ śākalyabrāhmaṇagrantho vā śākalyabrāhmaṇam - tatra cāntaryāmibrāhmaṇe pūrvamavyākṛtaviṣaye sūtrabhedeṣu pṛthivyādiṣu niyamyeṣu tasya niyantṛttvamabhihitamidānīṃ niyantavyānāṃ devatābhedānāṃ prāṇāntasaṅkocānantyaparyantaṃ vastunirddeśa ityetasyārthasya pradarśana, tatra saṃkhyāyāḥ saṅkocavistarābhyāṃ prāṇasvarūpakathanaṃ, tatastasyaiva prāṇasya brahmaṇaḥ punaraṣṭadhā deva-loka-puruṣabhedena tridhātridhā''tmānaṃ vibhajyāvasthita ekaiko devaḥ prāṇabheda evetyaṣṭabhedasya dhyānārthamupadeśakathanaṃ, tato digvibhāgena pañcadhā vibhaktasya sarvasya jagato hṛdayātmanyupasaṃhārasya śrutimukhena pradarśanaṃ tataḥ kāryakāraṇayorhṛdayaśarīrayoranyo'nyapratiṣṭhāyā nirūpaṇaṃ, tataḥ prāṇādīnāṃ paramparayā'ntaryāmiṇi tasyāpyakṣare kūṭasthe brahmaṇi pratiṣṭhāyā nirūpaṇam, tataḥ prāṇādīnāṃ paramparayā'ntaryāmiṇi tasyāpyakṣare kūṭasthe brahmaṇi pratiṣṭhā ityarthāddarśitamevetyabhiprāyeṇa śrutimukhato brahmaṇaḥ svarūpanirūpaṇaṃ, yājñavalkyena śākalyaṃ prati aupaniṣadapuruṣaviṣayiṇīṃ pṛcchāṃ nimittīkṛtya śāpaḥ pradatta iti saprakārakaṃ nirūpaṇam, śāpaprasaṅgenāṣṭādhyāyyāṃ nirvṛttāyā ākhyāyikāyāḥ saṃsūcanam, yasya brahmaṇo neti netītyanyapratiṣedhadvāreṇa pūrvaṃ nirddeśaḥ kṛtastasyaivedānīṃ vidhimukhena nirdeśaḥ kartavyo jagato mūlaṃ ca vaktavyamityetadarthaṃ śrutimukhenākhyāyikayā brāhmaṇānumatimanāpādya brahmasvaṃ nīyamānamanarthāya syāditi nyāyaṃ darśayituṃ brāhmaṇānumatisamprāptihetubhūtaṃ parājayaṃ kartuṃ ca yājñavalkyo brāhmaṇānpṛṣṭavānityādyarthapradarśanam, tatra jagatkāraṇaṃ praṣṭuṃ puruṣavṛkṣayoḥ sādharmyasya ślokatrayeṇābhidhānam, tato vṛkṣapuruṣayorvaidharmyakathanapuraḥsaraṃ jagatkāraṇanirūpaṇam, tatra śaṅkāmudbhāvya tasyā nirākaraṇaṃ cetyādi /
brāhmaṇam १० ṣaḍācāryabrāhmaṇaṃ vā udaṅkabrāhmaṇam
१० ṣaḍācāryabrāhmaṇaṃ vā udaṅkabrāhmaṇam - tatra ca pūrvatra śākalyabrāhmaṇe nirdhāritasya saccidānandalakṣaṇasya brahmaṇa eva prāṇādyaviṣṭhātrīṣu vāyvādidevatāsu brahmadṛṣṭidvārā nirṇayāya udaṅkādiṣaḍācāryāṇāṃ yājñavalkyasya ca saṃvādarūpāyā ākhyāyikāyā nirūpaṇam , tasyāṃ ca paryāyaṣaṭkena kramātprāṇavākcakṣuḥśrotramanohṛdayānāṃ brahmatvasya sopapattikaṃ nirdhāraṇam , pratiparyāyaṃ prāṇāditattadbrahmopāsituḥ phalakathanam, tathā pratiparyāyaṃ janakasya rājño vidyāniṣkrayārthaṃ pratijñākaraṇapradarśanaṃ cetyādi
brāhmaṇam ११ kūrcabrāhmaṇam
११ kūrcabrāhmaṇam - tatra ca pūrvaṃ ṣaḍācāryabrāhmaṇe niruktairjñātasādhanaiḥ prāṇādyupāsanairjñeyasya brahmaṇo jāgarādidvārā jñānārthaṃ janakayājñavalkyayoḥ saṃvādasya nirūpaṇam, tatrāpi prathamaṃ vaiśvataijasaprājñānuvādena vaktavyatayā pratijñātaṃ turīyaṃ brahma pratipādayitumādau vaiśvānarābhinnasya jāgradabhimānino vaiśvasya pradarśanam , ekasyaiva vaiśvānarasyopāsanārthaṃ prāsaṅgikasyendraścendrāṇī ceti mithunasya prakalpanam , tatastayoḥ svapnājjāgaritagamanamārgasya kathanam , tato vaiśvatejasayorannaviveko bhoktuśca sūkṣmatā ityetaddarśayitumindriyāśritānāṃ nāḍyantarāṇāṃ parimāṇasya sadṛṣṭāntaṃ sopayogaṃ saprayojanamabhidhānaṃ, tato vaiśvataijasayoreva śrutyā sākṣānnirdiṣṭatvāttaijasaprājñadvārā turīyabrahmātmanilayaḥ sākṣādeva nirddeṣṭavya ityabhipretya turīye līnasya taijasasya layātprāgavasthāyāṃ paricchedahetubhūtā ye adhyātmaprāṇāsteṣāṃ layānantaraṃ saṃvṛttāvasthopanyāsavyājena taujasasya prājñadvārā turīye layapradarśanaṃ, tata evaṃ sarvopasaṃhāraṃ kṛtvā'vasthitasya puruṣasya viduṣaḥ kiṃ svarūpamityapekṣāyāmavidyātatkāryabhāvābhāvasākṣitvena tadvilakṣaṇaṃ niṣprapañcaṃ svarūpamiti pradarśanaṃ, yadidānīṃ pratyagātmasvarūpajñāpanārthatvena jñānamabhihitaṃ tasya jñānasyāparokṣānubhavarūpasya phalanirūpaṇaṃ, tataḥ śiṣyaṃ kṛtārthamakṛtvā tato dakṣiṇā na grāhyeti munimataṃ smaranrājā dakṣiṇāṃ ditsurmamānubhavaparyantaṃ jñānaṃ kṛtārthatāhetubhūtaṃ jātamiti jñāpitavānityādyarthapradarśanaṃ, gavādīnāṃ dakṣiṇānāmetadupadiṣṭajñānānanurūpatvamabhipretya janakasya rājño dakṣiṇāntaradānapravṛtteḥ saprakāraṃ nirūpaṇaṃ cetyādi /
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0