શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.4.2

પુરુષવિધબ્રાહ્મણમ્
આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્। પુરુષવિધઃ સોઽનુવીક્ષ્ય નાન્યદાત્મનોઽપશ્યત્સોઽહમસ્મીત્યગ્રે વ્યાહરત્તતોઽહં નામાઽભવત્તસ્માદપ્યેતર્હ્યામન્ત્રિતોઽહમયમિત્યેવાગ્ર ઉક્ત્વાઽથાન્યન્નામ પ્રબ્રૂતે યદસ્ય ભવતિ - ૧૪.૪.૨.
સ યત્પૂર્વોઽસ્માત્ સર્વસ્માત્સર્વાન્પાપ્મન ઔષત્તસ્માત્પુરુષ ઓષતિ હ વૈ સ તં યોઽસ્માત્પૂર્વો બુભૂષતિ ય એવં વેદ - ૧૪.૪.૨.
સોઽબિભેત્। તસ્માદેકાકી બિભેતિ સ હાયમીક્ષાં ચક્રે યન્મદન્યન્નાસ્તિ કસ્માન્નુ બિભેમીતિ તત એવાસ્ય ભયં વીયાય કસ્માદ્ધ્યભેષ્યદ્દ્વિતીયાદ્વૈ ભયમ્ભવતિ - ૧૪.૪.૨.
સ વૈ નૈવ રેમે। તસ્માદેકાકી ન રમતે સ દ્વિતીયમૈચ્છત્સ હૈતાવાનાસ યથા સ્ત્રીપુમાંસૌ સમ્પરિષ્વક્તૌ - ૧૪.૪.૨.
સ ઇમમેવાત્માનં દ્વેધાપાતયત્। તતઃ પતિશ્ચ પત્ની ચાભવતાં તસ્માદિદમર્ધવૃગલમિવ સ્વ ઇતિ હ સ્માહ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તસ્માદયમાકાશઃ સ્ત્રિયા પૂર્યત એવ તાં સમભવત્તતો મનુષ્યા અજાયન્ત - ૧૪.૪.૨.
સો હેયમીક્ષાં ચક્રે। કથં નુ માઽઽત્મન એવ જનયિત્વા સમ્ભવતિ હન્ત તિરોઽસાનીતિ - ૧૪.૪.૨.
સા ગૌરભવત્। વૃષભ ઇતરસ્તાં સમેવાભવત્તતો ગાવોઽજાયન્ત - ૧૪.૪.૨.
વડવેતરાઽભવત્। અશ્વવૃષ ઇતરો ગર્દભીતરા ગર્દભ ઇતરસ્તાં સમેવાભવત્તત એકશફમજાયત - ૧૪.૪.૨.
અજેતરાભવત્। વસ્ત ઇતરોઽવિરિતરો મેષ ઇતરસ્તાં સમેવાભવત્તતોઽજાવયોઽજાયન્તૈવમેવ યદિદં કિં ચ મિથુનમાપિપીલિકાભ્યસ્તત્સર્વમસૃજત - ૧૪.૪.૨.
સોઽવેત્। અહં વાવ સૃષ્ટિરસ્મ્યહં હીદં સર્વમસૃક્ષીતિ તતઃ સૃષ્ટિરભવત્સૃષ્ટ્યાં હાસ્યૈતસ્યાં ભવતિ ય એવં વેદ - ૧૪.૪.૨.
અથેત્યભ્યમન્થત્। સ મુખાચ્ચ યોનેર્હસ્તાભ્યાં ચાગ્નિમસૃજત તસ્માદેતદુભયમલોમકમન્તરતોઽલોમકા હિ યોનિરન્તરતઃ - ૧૪.૪.૨.
તદ્યદિદમાહુઃ। અમું યજામું યજેત્યેકૈકં દેવમેતસ્યૈવ સા વિસૃષ્ટિરેષ ઉ હ્યેવ સર્વે દેવાઃ - ૧૪.૪.૨.
અથ યત્કિં ચેદમાર્દ્રમ્। તદ્રેતસોઽસૃજત તદુ સોમ એતાવદ્વા ઇદં સર્વમન્નં ચૈવાન્નાદશ્ચ સોમ એવાન્નમગ્નિરન્નાદઃ - ૧૪.૪.૨.
સૈષા બ્રહ્મણોઽતિસૃષ્ટિઃ। યચ્છ્રેયસો દેવાનસૃજતાથ યન્મર્ત્યઃ સન્નમૃતાનસૃજત તસ્માદતિસૃષ્ટિરતિસૃષ્ટ્યાં હાસ્યૈતસ્યાં ભવતિ ય એવં વેદ - ૧૪.૪.૨.
તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્। તન્નામરૂપાભ્યામેવ વ્યાક્રિયતાસૌનામાઽયમિદંરૂપ ઇતિ તદિદમપ્યેતર્હિ નામરૂપાભ્યામેવ વ્યાક્રિયતેઽસૌનામાઽયમિદંરૂપ ઇતિ - ૧૪.૪.૨.
સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃ। આ નખાગ્રેભ્યો યથા ક્ષુરઃ ક્ષુરધાનેઽવહિતઃ સ્યાદ્વિશ્વમ્ભરો વા વિશ્વમ્ભરકુલાયે તં ન પશ્યન્ત્યકૃત્સ્નો હિ સઃ - ૧૪.૪.૨.
પ્રાણન્નેવ પ્રાણો નામ ભવતિ। વદન્વાક્પશ્યંશ્ચક્ષુઃ શૃણ્વઞ્છ્રોત્રં મન્વાનો મનસ્તાન્યસ્યૈતાનિ કર્મનામાન્યેવ સ યોઽત એકૈકમુપાસ્તે ન સ વેદાકૃત્સ્નો હ્યેષોઽત એકૈકેન ભવતિ - ૧૪.૪.૨.
આત્મેત્યેવોપાસીત। અત્ર હ્યેતે સર્વ એકં ભવન્તિ તદેતત્પદનીયમસ્ય સર્વસ્ય યદયમાત્માઽનેન હ્યેતત્સર્વં વેદ યથા હ વૈ પદેનાનુવિન્દેદેવં કીર્તિં શ્લોકં વિન્દતે ય એવં વેદ - ૧૪.૪.૨.
તદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્। પ્રેયો વિત્તાત્પ્રેયોઽન્યસ્માત્સર્વસ્માદન્તરતરં યદયમાત્મા સ યોઽન્યમાત્મનઃ પ્રિયં બ્રુવાણં બ્રૂયાત્પ્રિયં રોત્સ્યતીતીશ્વરો હ તથૈવ સ્યાદાત્માનમેવ પ્રિયમુપાસીત સ ય આત્માનમેવ પ્રિયમુપાસ્તે ન હાસ્ય પ્રિયં પ્રમાયુકં ભવતિ - ૧૪.૪.૨.
તદાહુઃ। યદ્બ્રહ્મવિદ્યયા સર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યા મન્યન્તે કિમુ તદ્બ્રહ્માવેદ્યસ્માત્તત્સર્વમભવદિતિ - ૧૪.૪.૨.
બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્। તદાત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીતિ તસ્માત્તત્સર્વમભવત્તદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ સઽએવ તદભવત્તથર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણામ્ - ૧૪.૪.૨.
તદ્ધૈતત્પશ્યન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે। અહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચેતિ તદિદમપ્યેતર્હિ ય એવં વેદાહં બ્રહ્માસ્મીતિ સ ઇદં સર્વં ભવતિ તસ્ય હ ન દેવાશ્ચનાભૂત્યા ઈશત આત્મા હ્યેષાં સ ભવત્યથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુરેવં સ દેવાનાં યથા હ વૈ બહવઃ પશવો મનુષ્યં ભુઞ્જ્યુરેવમેકૈકઃ પુરુષો દેવાન્ભુનક્ત્યેકસ્મિન્નેવ પશાવાદીયમાનેઽપ્રિયં ભવતિ કિમુ બહુષુ તસ્માદેષાં તન્ન પ્રિયં યદેતન્મનુષ્યા વિદ્યુઃ - ૧૪.૪.૨.
બ્રહ્મ વા ઇદમગ્ર આસીત્। એકમેવ તદેકં સન્ન વ્યભવત્તચ્છ્રેયો રૂપમત્યસૃજત ક્ષત્રં યાન્યેતાનિ દેવત્રા ક્ષત્રાણીન્દ્રો વરુણઃ સોમો રુદ્રઃ પર્જન્યો યમો મૃત્યુરીશાન ઇતિ તસ્માત્ક્ષત્રાત્પરં નાસ્તિ તસ્માદ્બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયમધસ્તાદુપાસ્તે રાજસૂયે ક્ષત્ર એવ તદ્યશો દધાતિ સૈષા ક્ષત્રસ્ય યોનિર્યદ્બ્રહ્મ તસ્માદ્યદ્યપિ રાજા પરમતાં ગચ્છતિ બ્રહ્મૈવાન્તત ઉપનિશ્રયતિ સ્વાં યોનિં ય ઉ એનં હિનસ્તિ સ્વાં સ યોનિમૃચ્છતિ સ પાપીયાન્ભવતિ યથા શ્રેયાંસં હિંસિત્વા - ૧૪.૪.૨.
સ નૈવ વ્યભવત્। સ વિશમસૃજત યાન્યેતાનિ દેવજાતાનિ ગણશ આખ્યાયન્તે વસવો
રુદ્રા આદિત્યા વિશ્વે દેવા મરુત ઇતિ - ૧૪.૪.૨.
સ નૈવ વ્યભવત્। સ શૌદ્રં વર્ણમસૃજત પૂષણમિયં વૈ પૂષેયં હીદં સર્વં પુષ્યતિ યદિદં કિં ચ - ૧૪.૪.૨.
સ નૈવ વ્યભવત્। તચ્છ્રેયો રૂપમત્યસૃજત ધર્મં તદેતત્ક્ષત્રસ્ય ક્ષત્રં યદ્ધર્મસ્તસ્માદ્ધર્માત્પરં નાસ્ત્યથો અબલીયાન્બલીયાંસમાશંસતે ધર્મેણ યથા રાજ્ઞૈવં યો વૈ સ ધર્મઃ સત્યં વૈ તત્તસ્માત્સત્યમ્વદન્તમાહુર્ધર્મં વદતીતિ ધર્મં વા વદન્તં સત્યમ્વદતીત્યેતદ્ધ્યેવૈતદુભયં ભવતિ - ૧૪.૪.૨.
તદેતદ્બ્રહ્મ ક્ષત્રં વિટ્શૂદ્રઃ। તદગ્નિનૈવ દેવેષુ બ્રહ્માભવદ્બ્રાહ્મણો મનુષ્યેષુ ક્ષત્રિયેણ ક્ષત્રિયો વૈશ્યેન વૈશ્યઃ શૂદ્રેણ શૂદ્રસ્તસ્માદગ્નાવેવ દેવેષુ લોકમિચ્છન્તે બ્રાહ્મણે મનુષ્યેષ્વેતાભ્યાં હિ રૂપાભ્યાં બ્રહ્માઽભવત્ - ૧૪.૪.૨.
અથ યો હ વા અસ્માલ્લોકાત્સ્વં લોકમદૃષ્ટ્વા પ્રૈતિ। સ એનમવિદિતો ન ભુનક્તિ યથા વેદો વાઽનનૂક્તોઽન્યદ્વા કર્માકૃતં યદુ હ વા અપ્યનેવમ્વિન્મહત્પુણ્યં કર્મ કરોતિ તદ્ધાસ્યાન્તતઃ ક્ષીયત એવાત્માનમેવ લોકમુપાસીત સ ય આત્માનમેવ લોકમુપાસ્તે ન હાસ્ય કર્મ ક્ષીયતેઽસ્માદ્ધ્યેવાત્મનો યદ્યત્કામયતે તત્તત્સૃજતે - ૧૪.૪.૨.
અથો અયં વા આત્મા। સર્વેષાં ભૂતાનાં લોકઃ સ યજ્જુહોતિ યદ્યજતે તેન દેવાનાં લોકોઽથ યદનુબ્રૂતે તેનર્ષીણામથ યત્પ્રજામિચ્છતે યત્પિતૃભ્યો નિપૃણાતિ તેન પિતૄણામથ યન્મનુષ્યાન્વાસયતે યદેભ્યોઽશનં દદાતિ તેન મનુષ્યાણામથ યત્પશુભ્યસ્તૃણોદકં વિન્દતિ તેન પશૂનાં યદસ્ય ગૃહેષુ શ્વાપદા વયાંસ્યાપિપીલિકાભ્ય ઉપજીવન્તિ તેન તેષાં લોકો યથા હ વૈ સ્વાય લોકાયારિષ્ટિમિચ્છેદેવં હૈવમ્વિદે સર્વદા સર્વાણિ ભૂતાન્યરિષ્ટિમિચ્છન્તિ તદ્વા એતદ્વિદિતં મીમાંસિતમ્ - ૧૪.૪.૨.
આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્। એક એવ સોઽકામયત જાયા મે સ્યાદથ પ્રજાયેયાથ વિત્તં મે
સ્યાદથ કર્મ કુર્વીયેત્યેતાવાન્વૈ કામો નેચ્છંશ્ચનાતો ભૂયો વિન્દેત્તસ્માદપ્યેતર્હ્યેકાકી કામયતે જાયા મે સ્યાદથ પ્રજાયેયાથ વિત્તં મે સ્યાદથ કર્મ કુર્વીયેતિ સ યાવદપ્યેતેષામેકૈકં ન પ્રાપ્નોત્યકૃત્સ્ન એવ તાવન્મન્યતે તસ્યો કૃત્સ્નતા - ૧૪.૪.૨.
મન એવાસ્યાત્મા। વાગ્જાયા પ્રાણઃ પ્રજા ચક્ષુર્માનુષં વિત્તં ચક્ષુષા હિ તદ્વિન્દતિ શ્રોત્રં દૈવં શ્રોત્રેણ હિ તચ્છૃણોત્યાત્મૈવાસ્ય કર્માત્મના હિ કર્મ કરોતિ સ એષ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ પાઙ્ક્તઃ પશુઃ પાઙ્ક્તઃ પુરુષઃ પાઙ્ક્તમિદં સર્વં યદિદં કિં ચ તદિદં સર્વમાપ્નોતિ યદિદં કિં ચ ય એવં વેદ - ૧૪.૪.૨.