શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.4.3

સપ્તાન્નબ્રાહ્મણં વા સંવર્ગવિદ્યાબ્રાહ્મણમ્
યત્સપ્તાન્નાનિ મેધયા તપસાઽજનયત્પિતા। એકમસ્ય સાધારણં દ્વે દેવાનભાજયત્ત્રીણ્યાત્મનેઽકુરુત પશુભ્ય એકં પ્રાયચ્છત્ તસ્મિન્ત્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ ન કસ્માત્તાનિ ન ક્ષીયન્તેઽદ્યમાનાનિ સર્વદા યો વૈ તામક્ષિતિં વેદ સોઽન્નમત્તિ પ્રતીકેન સ દેવાનપિગચ્છતિ સ ઊર્જમુપજીવતીતિ શ્લોકાઃ - ૧૪.૪.૩.
યત્સપ્તાન્નાનિ મેધયા તપસાઽજનયત્પિતેતિ। મેધયા હિ તપસાઽજનયત્પિતૈકમસ્ય સાધારણમિતીદમેવાસ્ય તત્સાધારણમન્નં યદિદમદ્યતે સ ય એતદુપાસ્તે ન સ પાપ્મનો વ્યાવર્તતે મિશ્રં હ્યેતત્ - ૧૪.૪.૩.
દ્વે દેવાનભાજયદિતિ। હુતં ચ પ્રહુતં ચ તસ્માદ્દેવેભ્યો જુહ્વતિ ચ પ્ર ચ જુહ્વત્યથો આહુર્દર્શપૂર્ણમાસાવિતિ તસ્માન્નેષ્ટિયાજુકઃ સ્યાત્ - ૧૪.૪.૩.
પશુભ્ય એકં પ્રાયચ્છદિતિ। તત્પયઃ પયો હ્યેવાગ્રે મનુષ્યાશ્ચ પશવશ્ચોપજીવન્તિ તસ્માત્કુમારં જાતં ઘૃતં વૈવાગ્રે પ્રતિલેહયન્તિ સ્તનં વાઽનુધાપયન્તિ - ૧૪.૪.૩.
અથ વત્સં જાતમાહુઃ। અતૃણાદ ઇતિ તસ્મિન્ત્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ નેતિ પયસિ હીદં સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ ન - ૧૪.૪.૩.
તદ્યદિદમાહુઃ। સમ્વત્સરં પયસા જુહ્વદપ પુનર્મૃત્યું જયતીતિ ન તથા વિદ્યાદ્યદહરેવ જુહોતિ તદહઃ પુનર્મૃત્યુમપજયત્યેવં વિદ્વાન્ત્સર્વં હિ દેવેભ્યોઽન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ કસ્માત્તાનિ ન ક્ષીયન્તેઽદ્યમાનાનિ સર્વદેતિ - ૧૪.૪.૩.
પુરુષો વા અક્ષિતિઃ। સ હીદમન્નં પુનઃપુનર્જનયતે યો વૈ તામક્ષિતિં વેદેતિ પુરુષો વા અક્ષિતિઃ સ હીદમન્નં ધિયા ધિયા જનયતે કર્મભિર્યદ્ધૈતન્ન કુર્યાત્ક્ષીયેત હ સોઽન્નમત્તિ પ્રતીકેનેતિ મુખં પ્રતીકં મુખેનેત્યેતત્સ દેવાનપિગચ્છતિ સ ઊર્જમુપજીવતીતિ પ્રશંસા - ૧૪.૪.૩.
ત્રીણ્યાત્મનેઽકુરુતેતિ। મનો વાચં પ્રાણં તાન્યાત્મનેઽકુરુતાન્યત્રમના અભૂવં નાદર્શમન્યત્રમના અભૂવં નાશ્રૌષમિતિ મનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિ - ૧૪.૪.૩.
કામઃ સઙ્કલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાઽશ્રદ્ધા ધૃતિરધૃતિર્હ્રીર્ધીર્ભીરિત્યેતત્સર્વમ્મન એવ તસ્માદપિ પૃષ્ઠત ઉપસ્પૃષ્ટો મનસા વિજાનાતિ - ૧૪.૪.૩.
યઃ કશ્ચ શબ્દો વાગેવ સૈષા હ્યન્તમાયત્તૈષા હિ ન પ્રાણોઽપાનો વ્યાન ઉદાનઃ સમાનોઽન ઇત્યેતત્સર્વં પ્રાણ એવૈતન્મયો વા અયમાત્મા વાઙ્મયો મનોમયઃ પ્રાણમયઃ - ૧૪.૪.૩.
ત્રયો લોકા એત એવ। વાગેવાયં લોકો મનોઽન્તરિક્ષલોકઃ પ્રાણોઽસૌ લોકઃ - ૧૪.૪.૩.
ત્રયો વેદા એત એવ વાગેવર્ગ્વેદો મનો યજુર્વેદઃ પ્રાણઃ સામવેદઃ - ૧૪.૪.૩.
દેવાઃ પિતરો મનુષ્યા એત એવ। વાગેવ દેવા મનઃ પિતરઃ પ્રાણો મનુષ્યાઃ - ૧૪.૪.૩.
પિતા માતા પ્રજૈત એવ। મન એવ પિતા વાઙ્ગ્માતા પ્રાણઃ પ્રજા - ૧૪.૪.૩.
વિજ્ઞાતં વિજિજ્ઞાસ્યમ્ અવિજ્ઞાતમેત એવ। યત્કિં ચ વિજ્ઞાતં વાચસ્તદ્રૂપં વાગ્ઘિ વિજ્ઞાતા વાગેનં તદ્ભૂત્વાઽવતિ - ૧૪.૪.૩.
યત્કિં ચ વિજિજ્ઞાસ્યમ્। મનસ્તદ્રૂપં મનો હિ વિજિજ્ઞાસ્યં મન એનં તદ્ભૂત્વાઽવતિ - ૧૪.૪.૩.
યત્કિં ચાવિજ્ઞાતમ્। પ્રાણસ્ય તદ્રૂપં પ્રાણો હ્યવિજ્ઞાતઃ પ્રાણ એવ તદ્ભૂત્વાઽવતિ - ૧૪.૪.૩.
તસ્યૈ વાચઃ પૃથિવી શરીરમ્। જ્યોતીરૂપમયમગ્નિસ્તદ્યાવત્યેવ વાક્તાવતી પૃથિવી
તાવાનયમગ્નિઃ - ૧૪.૪.૩.
અથૈતસ્ય મનસો દ્યૌઃ શરીરં। જ્યોતીરૂપમસાવાદિત્યસ્તદ્યાવદેવ મનસ્તાવતી દ્યૌસ્તાવાનસાવાદિત્યસ્તૌ મિથુનં સમૈતાં તતઃ પ્રાણોઽજાયત સ ઇન્દ્રઃ સ એષોઽસપત્નો દ્વિતીયો વૈ સપત્નો નાસ્ય સપત્નો ભવતિ ય એવં વેદ - ૧૪.૪.૩.
અથૈતસ્ય પ્રાણસ્યાપઃ શરીરં। જ્યોતીરૂપમસૌ ચન્દ્રસ્તદ્યાવાનેવ પ્રાણસ્તાવત્ય આપસ્તાવાનસૌ ચન્દ્રઃ - ૧૪.૪.૩.
ત એતે સર્વ એવ સમાઃ। સર્વેઽનન્તાઃ સ યો હૈતાનન્તવત ઉપાસ્તેઽન્તવન્તં સ લોકં જયત્યથ યો હૈતાનનન્તાનુપાસ્તેઽનન્તં સ લોકં જયતિ - ૧૪.૪.૩.
સ એષ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ ષોડશકલસ્તસ્ય રાત્રય એવ પઞ્ચદશ કલા ધ્રુવૈવાસ્ય ષોડશી કલા સ રાત્રિભિરેવા ચ પૂર્યતેઽપ ચ ક્ષીયતે સોઽમાવાસ્યાં રાત્રિમેતયા ષોડશ્યા કલયા સર્વમિદં પ્રાણભૃદનુપ્રવિશ્ય તતઃ પ્રાતર્જાયતે તસ્માદેતાં રાત્રિં પ્રાણભૃતઃ પ્રાણં ન વિચ્છિન્દ્યાદપિ કૃકલાસસ્યૈતસ્યા એવ દેવતાયા અપચિત્યૈ - ૧૪.૪.૩.
યો વૈ સ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ ષોડશકલોઽયમેવ સ યોઽયમેવંવિત્પુરુષસ્તસ્ય વિત્તમેવ પઞ્ચદશ કલા આત્મૈવાસ્ય ષોડશી કલા સ વિત્તેનૈવા ચ પૂર્યતેઽપ ચ ક્ષીયતે તદેતન્નભ્યં યદયમાત્મા પ્રધિર્વિત્તં તસ્માદ્યદ્યપિ સર્વજ્યાનિં જીયત આત્મના ચેજ્જીવતિ પ્રધિનાઽઽગાદિત્યાહુઃ - ૧૪.૪.૩.
અથ ત્રયો વાવ લોકાઃ। મનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેવલોક ઇતિ સોઽયં મનુષ્યલોકઃ પુત્રેણૈવ જય્યો નાન્યેન કર્મણા પિતૃલોકો વિદ્યયા દેવલોકો દેવલોકો વૈ લોકાનાં શ્રેષ્ઠસ્તસ્માદ્વિદ્યાં પ્રશંસન્તિ - ૧૪.૪.૩.
અથાતઃ સમ્પ્રત્તિઃ। યદા પ્રૈષ્યન્મન્યતેઽથ પુત્રમાહ ત્વં બ્રહ્મ ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં લોક ઇતિ સ પુત્રઃ પ્રત્યાહાહં બ્રહ્માહં યજ્ઞોઽહં લોક ઇતિ - ૧૪.૪.૩.
યદ્વૈ કિં ચાનૂક્તમ્। તસ્ય સર્વસ્ય બ્રહ્મેત્યેકતા યે વૈ કે ચ યજ્ઞાસ્તેષાં સર્વેષાં યજ્ઞ ઇત્યેકતા યે વૈ કે ચ લોકાસ્તેષાં સર્વેષાં લોક ઇત્યેકતૈતાવદ્વા ઇદં સર્વમેતન્મા સર્વં સન્નયમિતો ઽભુનજદિતિ તસ્માત્પુત્રમનુશિષ્ટં લોક્યમાહુસ્તસ્માદેનમનુશાસતિ સ યદૈવંવિદસ્માલ્લોકાત્પ્રૈત્યથૈભિરેવ પ્રાણૈઃ સહ પુત્રમાવિશતિ સ યદ્યનેન કિંચિદક્ષ્ણયાઽકૃતં ભવતિ તસ્માદેનં સર્વસ્માત્પુત્રો મુઞ્ચતિ તસ્માત્પુત્રો નામ સ પુત્રેણૈવાસ્મિંલોકે પ્રતિતિષ્ઠત્યથૈનમેતે દૈવાઃ પ્રાણા અમૃતા આવિશન્તિ - ૧૪.૪.૩.
પૃથિવ્યૈ ચૈનમગ્નેશ્ચ દૈવી વાગાવિશતિ। સા વૈ દૈવી વાગ્યયા યદ્યદેવ વદતિ તત્તદ્ભવતિ - ૧૪.૪.૩.
દિવશ્ચૈનમાદિત્યાચ્ચ દૈવં મન આવિશતિ તદ્વૈ દૈવં મનો યેનાનન્દ્યેવ ભવત્યથો ન શોચતિ - ૧૪.૪.૩.
અદ્ભ્યશ્ચૈનં ચન્દ્રમસશ્ચ દૈવઃ પ્રાણ આવિશતિ। સ વૈ દૈવઃ પ્રાણો યઃ સંચરંશ્ચાસંચરંશ્ચ ન વ્યથતેઽથો ન રિષ્યતિ સ એષ એવંવિત્સર્વેષામ્ભૂતાનામાત્મા ભવતિ યથૈષા દેવતૈવં સ યથૈતાં દેવતાં સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્ત્યેવં હૈવંવિદં સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્તિ યદુ કિં ચેમાઃ પ્રજાઃ શોચન્ત્યમૈવાસાં તદ્ભવતિ પુણ્યમેવામું ગચ્છતિ ન હ વૈ દેવાન્પાપં ગચ્છતિ - ૧૪.૪.૩.
અથાતો વ્રતમીમાંસા। પ્રજાપતિર્હ કર્માણિ સસૃજે તાનિ સૃષ્ટાન્યન્યોઽન્યેનાસ્પર્ધન્ત વદિષ્યામ્યેવાહમિતિ વાગ્દધ્રે દ્રક્ષ્યામ્યહમિતિ ચક્ષુઃ શ્રોષ્યામ્યહમિતિ શ્રોત્રમેવમન્યાનિ કર્માણિ યથાકર્મ - ૧૪.૪.૩.
તાનિ મૃત્યુઃ શ્રમો ભૂત્વોપયેમે। તાન્યાપ્નોત્તાન્યાપ્ત્વા મૃત્યુરવારુન્દ્ધ તસ્માચ્છ્રામ્યત્યેવ વાક્છ્રામ્યતિ ચક્ષુઃ શ્રામ્યતિ શ્રોત્રમથેમમેવ નાપ્નોદ્યોઽયમ્મધ્યમઃ પ્રાણઃ - ૧૪.૪.૩.
તાનિ જ્ઞાતું દધ્રિરે। ઽયં વૈ નઃ શ્રેષ્ઠો યઃ સંચરંશ્ચાસંચરંશ્ચ ન વ્યથતેઽથો ન રિષ્યતિ હન્તાસ્યૈવ સર્વે રૂપં ભવામેતિ ત એતસ્યૈવ સર્વે રૂપમભવંસ્તસ્માદેત એતેનાખ્યાયન્તે પ્રાણા ઇતિ તેન હ વાવ તત્કુલમાખ્યાયતે યસ્મિન્કુલે ભવતિ ય એવં વેદ ય ઉ હૈવંવિદા સ્પર્ધતેઽનુશુષ્ય હૈવાન્તતો મ્રિયત ઇત્યધ્યાત્મમ્ - ૧૪.૪.૩.
અથાધિદેવતં। જ્વલિષ્યામ્યેવાહમિત્યગ્નિર્દધ્રે તપ્સ્યામ્યહમિત્યાદિત્યો ભાસ્યામ્યહમિતિ ચન્દ્રમા એવમન્યા દેવતા યથાદેવતં સ યથૈષાં પ્રાણાનામ્મધ્યમઃ પ્રાણ એવમેતાસાં દેવતાનાં વાયુર્મ્લોચન્તિ હ્યન્યા દેવતા ન વાયુઃ સૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુઃ - ૧૪.૪.૩.
અથૈષ શ્લોકો ભવતિ। યતશ્ચોદેતિ સૂર્યોઽસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતીતિ પ્રાણાદ્વા એષ ઉદેતિ

પ્રાણેઽસ્તમેતિ તં દેવાશ્ચક્રિરે ધર્મં સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વ ઇતિ યદ્વા એતેઽમુર્હ્યધ્રિયન્ત તદેવાપ્યદ્ય કુર્વન્તિ તસ્માદેકમેવ વ્રતં ચરેત્પ્રાણ્યાચ્ચૈવાપાન્યાચ્ચ નેન્મા પાપ્મા મૃત્યુરાપ્નવદિતિ યદ્યુ ચરેત્સમાપિપયિષેત્તેનો એતસ્યૈ દેવતાયૈ સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ ય એવં વેદ - ૧૪.૪.૩.