શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.3.1

ઘર્મોદ્વાસનમ્
સ વૈ તૃતીયેઽહન્। ષષ્ઠે વા દ્વાદશે વા પ્રવર્ગ્યોપસદૌ સમસ્ય પ્રવર્ગ્યમુત્સાદયત્યુત્સન્નમિવ હીદં શિરસ્તદ્યદેતમભિતો ભવતિ તત્સર્વં સમાદાયાગ્રેણ શાલામન્તર્વેદ્યુપસમાયન્તિ -

અથાગ્નીધ્રઃ। આહવનીયે ત્રીઞ્છાલાકાનુપકલ્પયતે તેષામેકમુજ્જ્વલય્ય મુખદઘ્ને ધારયમાણો જુહોતિ યજ્ઞસ્ય શીર્ષચ્છિન્નસ્ય શુગુદક્રામત્સેમાંલ્લોકાનાવિશત્તયૈવૈનમેતચ્છુચા સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ -

અથ યન્મુખદઘ્ને। ઉપરીવ વૈ તદ્યન્મુખદઘ્નમુપરીવ તદ્યદસૌ લોકસ્તદ્યાઽમું લોકં શુગાવિશત્તયૈવૈનમેતચ્છુચા સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ -

યા તે ઘર્મ દિવ્યા શુગિતિ। યૈવ દિવ્યા શુગ્યા ગાયત્ર્યાં હવિર્ધાન ઇતિ યૈવ ગાયત્ર્યાં હવિર્ધાને સા ત આપ્યાયતાં નિષ્ટ્યાયતાં તસ્યૈ તે સ્વાહેતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ -

અથ દ્વિતીયમુજ્જ્વલય્ય। નાભિદઘ્ને ધારયમાણો જુહોતિ મધ્યમિવ વૈ તદ્યન્નાભિદઘ્નં મધ્યમિવાન્તરિક્ષલોકસ્તદ્યાઽન્તરિક્ષલોકં શુગાવિશત્તયૈવૈનમેતચ્છુચા સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ -

યા તે ઘર્માન્તરિક્ષે શુગિતિ। યૈવાન્તરિક્ષે શુગ્યા ત્રિષ્ટુભ્યાગ્નીધ્ર ઇતિ યૈવ ત્રિષ્ટુભ્યાગ્નીધ્રે સા ત આપ્યાયતાં નિષ્ટ્યાયતાં તસ્યૈ તે સ્વાહેતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ -

અથ તૃતીયમભ્યાધાય। તસ્મિન્નાસીનો જુહોત્યધઽઇવ વૈ તદ્યદાસીનોઽધઽઇવ તદ્યદયં લોકસ્તદ્યેમં લોકં શુગાવિશત્તયૈવૈનમેતચ્છુચા સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ -

યા તે ઘર્મ પૃથિવ્યાં શુગિતિ। યૈવ પૃથિવ્યાં શુગ્યા જગત્યાં સદસ્યેતિ યૈવ જગત્યાં સદસ્યા સા તઽઆપ્યાયતાં નિષ્ટ્યાયતાં તસ્યૈ તે સ્વાહેતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ -

અથોપનિષ્ક્રામતિ। ક્ષત્રસ્ય ત્વા પરસ્પાયેત્યેતદ્વૈ દૈવં ક્ષત્રં ય એષ તપત્યસ્ય ત્વા માનુષસ્ય ક્ષત્રસ્ય પરસ્પાયત્વાયેત્યેવૈતદાહ બ્રહ્મણસ્તન્વમ્પાહીતિ બ્રહ્મણ આત્માનં ગોપાયેત્યેવૈતદાહ વિશસ્ત્વા ધર્મણા વયમિતિ યજ્ઞો વૈ વિડ્યજ્ઞસ્ય ત્વારિષ્ટ્યા ઇત્યેવૈતદાહાનુક્રામામ સુવિતાય નવ્યસ ઇતિ યજ્ઞસ્ય ત્વારિષ્ટ્યા અહ્વલાયા ઇત્યેવૈતદાહ -

અથાહ સામ ગાયેતિ। સામ બ્રૂહીતિ વા ગાયેતિ ત્વેવ બ્રૂયાદ્ગાયન્તિ હિ સામ તદ્યત્સામ ગાયતિ નેદિમાન્બહિર્દ્ધા યજ્ઞાચ્છરીરાન્નાષ્ટ્રા રક્ષાંસિ હિનસન્નિતિ સામ હિ નાષ્ટ્રાણાં રક્ષસામપહન્તા -

આગ્નેય્યાં ગાયતિ। અગ્નિર્હિ રક્ષસામપહન્તાઽતિચ્છન્દસિ ગાયત્યેષા વૈ સર્વાણિ છન્દાંસિ યદતિચ્છન્દાસ્તસ્માદતિચ્છન્દસિ ગાયતિ -

સ ગાયતિ। અગ્નિષ્ટપતિ પ્રતિદહત્યહાવોઽહાવ ઇતિ તન્નાષ્ટ્રા વૈ તદ્રક્ષાંસ્યતોઽપહન્તિ -

ત ઉદઞ્ચો નિષ્ક્રામન્તિ। જઘનેન ચાત્વાલમગ્રેણાગ્નીધ્રમેષા હિ યજ્ઞસ્ય દ્વાઃ સ યસ્યાં તતો દિશ્યાપો ભવન્તિ તદ્યન્તિ -

તં વૈ પરિષ્યન્દ ઉત્સાદયેત્। તપ્તો વા એષ શુશુચાનો ભવતિ તં યદસ્યામુત્સાદયેદિમામસ્ય શુગૃચ્છેદ્યદપ્સૂત્સાદયેદપોઽસ્ય શુગૃચ્છેદથ યત્પરિષ્યન્દ ઉત્સાદયતિ તથો હ નૈવાપો હિનસ્તિ નેમાં યદહાપ્સુ ન પ્રાસ્યતિ તેનાપો ન હિનસ્ત્યથ યત્સમન્તમાપઃ પરિયન્તિ શાન્તિર્વા આપસ્તેનો ઇમાં ન હિનસ્તિ તસ્માત્પરિષ્યન્દ ઉત્સાદયેત્ -

ઉત્તરવેદૌ ત્વેવોત્સાદયેત્। યજ્ઞો વા ઉત્તરવેદિઃ શિરઃ પ્રવર્ગ્યો યજ્ઞ એવૈતચ્છિરઃ પ્રતિદધાતિ -

ઉત્તરનાભ્યા સંસ્પૃષ્ટમ્ પ્રથમં પ્રવર્ગ્યમુત્સાદયતિ। વાગ્વા ઉત્તરનાભિઃ શિરઃ પ્રવર્ગ્યઃ શીર્ષંસ્તદ્વાચં દધાતિ -

ચતુઃસ્રક્તિરિતિ। એષ વૈ ચતુઃસ્રક્તિર્ય એષ તપતિ દિશો હ્યેતસ્ય સ્રક્તયસ્તસ્માદાહ ચતુઃસ્રક્તિરિતિ -

નાભિરૃતસ્ય સપ્રથા ઇતિ। સત્યં વા ઋતં સત્યસ્ય નાભિઃ સપ્રથા ઇત્યેવૈતદાહ સ નો વિશ્વાયુઃ સપ્રથા ઇતિ સ નઃ સર્વાયુઃ સપ્રથા ઇત્યેવૈતદાહ -

અપ દ્વેષો અપ હ્વર ઇતિ। નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્ત્યન્યવ્રતસ્ય સશ્ચિમેત્યન્યદ્વા એતસ્ય વ્રતમન્યન્મનુષ્યાણાં તસ્માદાહાન્યવ્રતસ્ય સશ્ચિમેત્યેવમિતરૌ પ્રાઞ્ચૌ તત્ત્રિવૃત્ત્રિવૃદ્ધીદં શિરઃ -

પુરસ્તાદુપશયાં મૃદમ્। માંસમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ તદભિતઃ પરીશાસૌ બાહૂઽએવાસ્મિન્નેતદ્દધાત્યભિતઃ પરે રૌહિણહવન્યૌ સ્રુચૌ હસ્તાવેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ -

ઉત્તરતોઽભ્રિમ્। તદ્ધિ તસ્યા આયતનં દક્ષિણતઃ સમ્રાડાસન્દીં તદ્ધિ તસ્યાઽઆયતનમુત્તરતઃ કૃષ્ણાજિનં તદ્ધિ તસ્યાયતનં સર્વતો ધવિત્રાણિ પ્રાણા વૈ ધવિત્રાણિ પ્રાણાનેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ ત્રીણિ ભવન્તિ ત્રયો વૈ પ્રાણાઃ પ્રાણ ઉદાનોવ્યાનસ્તાનેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ -

અથૈતદ્રજ્જુસન્દાનમ્। ઉપયમન્યામાધાય પશ્ચાત્પ્રાચીમાસાદયત્યુદરમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ તદભિતઃ પિન્વનેઽઆણ્ડાવેવાસ્મિન્નેતદ્દધાત્યાણ્ડાભ્યાં હિ વૃષા પિન્વતે પશ્ચાત્સ્થૂણામયૂખમૂરૂઽએવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ પશ્ચાદ્રૌહિણકપાલે જાનુની એવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ તે યદેકકપાલે ભવત એકકપાલે ઇવ હીમે જાનુની પશ્ચાદ્ધૃષ્ટી પાદાવેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ પાદાભ્યાં હિ ધૃષ્ટં પ્રહરત્યુત્તરતઃ ખરૌ પ્રચરણીયૌ તદ્ધિ તયોરાયતનં દક્ષિણતો માર્જાલીયં તદ્ધિ તસ્યાયતનમ્ -

અથાસ્મિન્પય આનયતિ। ઘર્મૈતત્તે પુરીષમિત્યન્નં વૈ પુરીષમન્નમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ તેન વર્ધસ્વ ચા ચ પ્યાયસ્વેતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ વર્દ્ધિષીમહિ ચ વયમા ચ પ્યાસિષીમહીત્યાશિષમેવૈતદાશાસ્તે -

સ વૈ ન સર્વમિવાનયેત્। નેદ્યજમાનાત્પરાગન્નમસદિત્યર્ધં વા ભૂયો વા પરિષિનષ્ટિ તસ્મિન્નપરાહ્ણે યજમાનાય વ્રતમભ્યુત્સિચ્ય પ્રયચ્છતિ તદ્યજમાન એવૈતદન્નાદ્યં દધાતિ તથો હ યજમાનાન્ન પરાગન્નં ભવતિ -

અથૈનમદ્ભિઃ પરિષિઞ્ચતિ શાન્તિર્વા આપઃ શમયત્યેવૈનમેતત્સર્વતઃ પરિષિઞ્ચતિ સર્વત એવૈનમેતચ્છમયતિ ત્રિષ્કૃત્વઃ પરિષિઞ્ચતિ ત્રિવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ -

અથાહ વાર્ષાહરં સામ ગાયેતિ। એષ વૈ વૃષા હરિર્ય એષ તપત્યેષ ઉ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માદાહ વાર્ષાહરં સામ ગાયેતિ -

અથ ચાત્વાલે માર્જયન્તે। સુમિત્રિયા ન આપ ઓષધયઃ સન્ત્વિત્યઞ્જલિનાઽપ ઉપાચતિ વજ્રો વા આપો વજ્રેણૈવૈતન્મિત્રધેયં કુરુતે દુર્મિત્રિયાસ્તસ્મૈ સન્તુ યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મ ઇતિ યામસ્ય દિશં દ્વેષ્યઃ સ્યાત્તાં દિશં પરાસિઞ્ચેત્તેનૈવ તમ્પરાભાવયતિ -

અથ પ્રાઙિવોદઙ્ઙુત્ક્રામતિ। ઉદ્વયં તમસસ્પરીતિ પાપ્મા વૈ તમઃ પાપ્માનમેવ તમોઽપહતે સ્વઃ પશ્યન્ત ઉત્તરમિત્યયં વૈ લોકોઽદ્ભ્ય ઉત્તરોઽસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ દેવં દેવત્રા સૂર્યમગન્મ જ્યોતિરુત્તમમિતિ સ્વર્ગો વૈ લોકઃ સૂર્યો જ્યોતિરુત્તમં સ્વર્ગ એવ લોકેઽન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠત્યનપેક્ષમેત્યાહવનીયે સમિધમભ્યાદધાતિ સમિદસિ તેજોઽસિ તેજો મયિ ધેહીત્યાશિષમેવૈતદાશાસ્તે -

પ્રવર્ગ્યશેષો દધિઘર્મઃ
અથ પ્રસુતે દધિઘર્મેણ ચરન્તિ। યજ્ઞો વૈ સોમઃ શિરઃ પ્રવર્ગ્યો યજ્ઞ એવૈતચ્છિરઃ પ્રતિદધાતિ માધ્યન્દિને સવન એતદ્વા ઇન્દ્રસ્ય નિષ્કેવલ્યં સવનં યન્માધ્યન્દિનં સવનં સ્વ એવૈનમેતદ્ભાગે પ્રીણાતિ સ્તુતે માધ્યન્દિને પવમાને પ્રાણો વૈ માધ્યન્દિનઃ પવમાનઃ પ્રાણમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાત્યગ્નિહોત્રહવણ્યા મુખં વા એતદ્યજ્ઞાનાં યદગ્નિહોત્રં શીર્ષંસ્તન્મુખં દધાતિ -

સ આનીયમાન આહ। હોતર્વદસ્વ યત્તે વાદ્યમિતિ વદતે હ્યત્ર હોતાઽથોપોત્તિષ્ઠન્નાહ શ્રાતં હવિરિતિ શ્રાતં હિ ભવત્યતિક્રમ્યાશ્રાવ્યાહ દધિઘર્મસ્ય યજેતિ વષટ્કૃતે જુહોત્યનુવષટ્કૃત આહરતિ ભક્ષં તં યજમાનાય પ્રયચ્છતિ -

સ ઉપહવમિષ્ટ્વા ભક્ષયતિ। મયિ ત્યદિન્દ્રિયં બૃહદિત્યેતદ્વા ઇન્દ્રિયં બૃહદ્ય એષ તપતિ મયિ દક્ષો મયિ ક્રતુરિતિ ક્રતૂદક્ષાવેવાત્મન્ધત્તે ઘર્મસ્ત્રિશુગ્વિરાજતીતિ ઘર્મો હ્યેષ ત્રિશુગ્વિરાજતિ વિરાજા જ્યોતિષા સહેતિ વિરાજા હ્યેષ જ્યોતિષા સહ બ્રહ્મણા તેજસા સહેતિ બ્રહ્મણા હ્યેષ તેજસા સહ પયસો રેત આભૃતમિતિ પયસો હ્યેતદ્રેત આભૃતં તસ્ય દોહમશીમહ્યુત્તરામુત્તરાં સમામિત્યાશિષમેવૈતદાશાસ્તેઽથ ચાત્વાલે માર્જયન્તેઽસાવેવ બન્ધુઃ -

પ્રવર્ગ્યાંઙ્ગભૂતં દક્ષિણાદ્રવ્યદાનમ્
અથાતો દક્ષિણાનામ્। સુવર્ણં હિરણ્યં શતમાનં બ્રહ્મણે દદાત્યાસીનો વૈ બ્રહ્મા યશઃ શયાનં હિરણ્યં તસ્માત્સુવર્ણં હિરણ્યં શતમાનં બ્રહ્મણે દદાતિ-

અથ યૈષા ઘર્મદુઘા। તામધ્વર્યવે દદાતિ તપ્તઽઇવ વૈ ઘર્મસ્તપ્તમિવાધ્વર્યુર્નિષ્ક્રામતિ તસ્માત્તામધ્વર્યવે દદાતિ -

અથ યૈષા યજમાનસ્ય વ્રતદુઘા। તાં હોત્રે દદાતિ યજ્ઞો વૈ હોતા યજ્ઞો યજમાનસ્તસ્માત્તાં હોત્રે દદાતિ -

અથ યૈષા પત્ન્યૈ વ્રતદુઘા। તામુદ્ગાતૃભ્યો દદાતિ પત્નીકર્મેવ વા એતેઽત્ર કુર્વન્તિ યદુદ્ગાતારસ્તસ્માત્તામુદ્ગાતૃભ્યો દદાતિ -

અથૈતદ્વૈ। આયુરેતજ્જ્યોતિઃ પ્રવિશતિ ય એતમનુ વા બ્રૂતે ભક્ષયતિ વા તસ્ય વ્રતચર્યા યા સૃષ્ટૌ -