શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.3

બ્રાહ્મણ

૧ ઘર્મોદ્વાસનમ્-તત્ર પ્રથમં ઘર્મોદ્વાસનકાલસ્ય વિધાનં, તત્ર પ્રવર્ગ્યમુદ્વાસયિતું ઘર્મોપયુક્તાનાં દ્રવ્યાણામેકીકરણવિધાનં, તતો ઘર્મોદ્વાસસ્યાઙ્ગત્વેનાહુતિત્રયસ્ય વિધિત્સયા તદર્થં દર્ભમુષ્ટિત્રયસ્યોપકલ્પન નિરૂપણં, તેષાં મધ્યે એકં દર્ભમુષ્ટિં પ્રજ્વાલ્ય તદ્ગતેઽગ્નૌ પ્રથમાહુતિર્હોતવ્યેતિ સપ્રકારકં સપ્રયોજનં સાર્થવાદં સમન્ત્રકં વિધાય તસ્ય મન્ત્રસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્, પૂર્વવદ્વિતીયાહુતેઃ સપ્રકારકં સપ્રયોજનં સાર્થવાદં સમન્ત્રકં વિધાનં, પૂર્વવત્તૃતીયાહુતેઃ સપ્રકારકં સપ્રયોજનં સાર્થવાદં સમન્ત્રકં વિધાનં, ઘર્મોદ્વાસનદેશં પ્રતિ ગમનં સમન્ત્રકં વિધાય તસ્ય મન્ત્રસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , એવં સમન્ત્રકં સર્વં પ્રવર્ગ્યસમ્ભારમાદાયોપનિષ્ક્રમ્ય પ્રસ્તોતારં સામ ગાયેતિ પ્રેષ્યેદિતિ વિધાય તત્ર પક્ષાન્તરમુપન્યસ્યાસ્ય પક્ષસ્યૈવાન્તતઃ સકારણં નિગમનં, સામગાનસ્ય પ્રયોજનનિરૂપણં, વિહિતસ્ય સામ્ન આધારભૂતમન્ત્રલિઙ્ગદ્વારેણાપિ રક્ષોનિબર્હકત્વાભિધાનમ્, તસ્યાઃ સામયોન્યા ઋચોઽતિચ્છન્દસ્ત્વેન પ્રશંસનમ, તત્સામ્ન આદ્યં સ્તોભપદમુદાહૃત્ય રક્ષોવિનાશહેતુત્વપ્રતિપાદનમ્, તતઃ પ્રવર્ગ્યમુદ્વાસયિષ્યતામધ્વર્યુપ્રભૃતીનાં ગમનમાર્ગં વિધાયોદકસમીપગમનવિધાનમ્ , પરિતો જલયુક્તે દ્વીપે ઘર્મોદ્વાસનં વિધાય વિપક્ષે બાધોપન્યાસપુરઃસરં તદુપપાદ્ય તસ્ય નિગમનમ્, ઇત્થં નદીદ્વીપે ઘર્મોત્સાદનમભિધાય તત્ર સોપપત્તિકં પક્ષાન્તરનિરૂપણં, તતઃ પ્રથમસ્ય મહાવીરસ્યોત્સાદનપ્રકારં સાર્થવાદં સમન્ત્રકં વિધાય તસ્ય મન્ત્રસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્, એવમુત્તરયોરપિ મહાવીરયોરુત્સાદનં કાર્યમિતિ વિધાય સંહત્ય ચ તત્પ્રશંસનં, તતો યા પૂર્વં મહાવીરાદિનિર્માણાવસરેઽવશિષ્ટા મૃન્નિહિતાઽઽસ્તે તસ્યા અન્યત્ર નિધાનં વિધાય તસ્ય સોપપત્તિકં પ્રશંસનં, તતઃ ક્રમેણાભ્રેઃ સમ્રાડાસન્દ્યાઃ કૃષ્ણાજિનસ્ય ધવિત્રાણાં ચોદ્વાસનસ્ય વિધાનમ્ , ઉપયમન્યા સાર્દ્ધં ગવાદિબન્ધનાર્થાયા રજ્જોરુદ્વાસનં વિધાય દોહનાર્થયોઃ પાત્રયોરુદ્વાસનવિધાનં, ગવાદિબન્ધનાર્થાનાં સ્થૂણાદીનામુદ્વાસનં વિધાય તન્નિર્વર્ત્યાવયવજાતસ્ય સમ્પાદનં, ખરત્રયસ્યાપ્યુદ્વાસનસ્ય સવિશેષમભિધાનં, પ્રચરણીયે મહાવીરે પયસ આસેચનસ્ય સાર્થવાદં સમન્ત્રકં વિધાનં તસ્ય મન્ત્રસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં ચ, આનેતવ્યસ્ય પયસઃ પરિમાણસ્ય સાભિપ્રાયમભિધાનં, પરિશેષિતસ્ય પયસઃ કદોપયોગ ઇત્યાશંક્ય તદુપયોગકાલસ્યાર્થવાદયુતં પ્રતિપાદનમ્ , ઉદ્વાસિતં ઘર્મં સર્વદિક્ષુ ત્રિઃ પરિષિઞ્ચેદિતિ સહેતુકં સાર્થવાદં નિરૂપણં, પરિષેચને ક્રિયમાણે પ્રસ્તોતારં પ્રતિ સામગાનાર્થં પ્રેષ્યેદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, ચાત્વાલે પ્રવર્ગ્યકર્તૄણાં માર્જનં વિધાય તત્ર મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં, માર્જનશેષસ્યોદકસ્ય મન્ત્રતદભિપ્રાયયુતં સપ્રકારકં સેચનવિધાનં, સર્વેષાં પ્રવર્ગ્યકર્તૄણાં માર્જનદેશાત્સમન્ત્રકં નિર્ગમનં વિધાય તસ્ય મન્ત્રસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય તાત્પર્યાર્થવિવરણમ્,
પ્રવર્ગ્યશેષો દધિઘર્મઃ-તત્રેત્થં પ્રવર્ગ્યતદુદ્વાસનયોરભિધાનાનન્તરં સૌત્યેઽહનિ કર્તવ્યસ્ય દધિઘર્માખ્યયાગસ્ય વિધાનં, તસ્યૈતસ્ય સોમયાગાનાં મધ્યેઽનુષ્ઠેયસ્ય ઘર્માનુષ્ઠાનસ્ય પ્રશંસનં, સ ચ દધિઘર્મો માધ્યન્દિનસવને તત્રાપિ પવમાનસ્યાનન્તરમનુષ્ઠેય ઇતિ સાર્થવાદમભિધાનં, તસ્મિન્ દધિઘર્મે સાધનત્વેન પાત્રવિશેષં વિધાય તસ્ય પ્રશંસનમ્ , ઇત્થં દધિઘર્મસ્ય કાલસાધને ઉક્ત્વા તસ્ય યાગભક્ષણયોર્વિધિત્સયા તત્પ્રકારનિરૂપણં, તત્ર ભક્ષણસ્યોપહવયાચનપૂર્વકત્વં મન્ત્રવત્ત્વં ચાભિધાયોક્તમન્ત્રસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં સર્વેષામૃત્વિજાં ચાત્વાલે માર્જનસ્ય વિધાનં, પ્રવર્ગ્યાઙ્ગભૂતં દક્ષિણાદ્રવ્યદાનમ્ -- તત્ર ચ તાવદ્બ્રહ્મણો યજ્ઞભિષક્ત્વેન મુખ્યત્વાત્તસ્મૈ દાતવ્યસ્ય દક્ષિણાદ્રવ્યસ્ય સોપપત્તિકં નિરૂપણં, તથાઽધ્વર્યવે દાતવ્યાં દક્ષિણામભિધાય તસ્યાઃ સોપપત્તિકં નિગમનં, તથા હોત્રે પ્રદેયાં દક્ષિણામભિધાય તસ્યાઃ સોપપત્તિકં નિગમનમ્, ઉદ્ગાતૃભ્યો દક્ષિણાદાનં વિધાય તદુપપાદ્ય નિગમનં, પ્રથમાધ્યાયસ્થપ્રથમપ્રવર્ગ્યસૃષ્ટિપ્રતિપાદકબ્રાહ્મણસ્યાવસાને નિરૂપિતાયા વ્રતચર્યાયા અત્રાપ્યતિદેશકરણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૨ ઘર્મભેદે પ્રાયશ્ચિત્તનિરૂપણમ્ - તત્ર પ્રથમં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધાતુમુપોદ્ઘાતત્વેન તસ્યોપપાદનમ્, તતો યસ્ય ઘર્મો ભિદ્યેત તેન તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ કર્તવ્યેતિ વિધાનમ્, તત્રાદ્યાં પૂર્ણાહુતિં વિધાય તાં પ્રશસ્ય ચ તસ્યાં મન્ત્રં વિનિયુજ્ય ચ તેન મન્ત્રેણ મિન્નસ્ય ઘર્મસ્ય ભૈષજ્યકરણપ્રકારસ્યોપવર્ણનમ્, " પૃથિવ્યૈ સ્વાહા" ઇત્યાદીનાં " પૂતાય સ્વાહા" ઇત્યન્તાનાં ત્રયોદશમન્ત્રાણાં ભૈષજ્યકરણહેતુત્વવ્યાખ્યાનેન ઘર્મભેદપ્રાયશ્ચિત્તે વિનિયોજનમ્ , તત એતૈસ્ત્રયોદશભિર્મન્ત્રૈસ્ત્રયોદશાહુતયો હોતવ્યા ઇતિ વિધાય તાસાં સંવત્સરાત્મકપ્રજાપત્યાત્મના પ્રશંસનમ્, તતઃ પુનરન્યેષાં " વાચે સ્વાહા ". ઇત્યાદીનાં " શ્રોત્રાય સ્વાહા" ઇત્યન્તાનાં સપ્તાનાં મન્ત્રાણાં ભૈષજ્યકરણહેતુત્વવ્યાખ્યાનેન ઘર્મભેદપ્રાયશ્ચિત્તે વિનિયોજનમ્, તત એતૈઃ સપ્તભિર્મન્ત્રૈઃ સપ્તાન્યા આહુતયો હોતવ્યા ઇતિ વિધાય તાસાં સપ્તશીર્ષણ્યપ્રાણાત્મના પ્રશંસનમ્, તત ઉત્તમાં પૂર્ણાહુતિં વિધાય તાં પ્રશસ્ય ચ તસ્યાં મન્ત્રં ચ વિનિયુજ્ય તસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , એવં મહાવીરસ્ય ભેદનનિમિત્તં પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રતિપાદ્યેદાનીં પુનસ્તસ્ય નિર્માણસ્યાનુષ્ઠાનપ્રકારસ્ય ચ પ્રતિપાદનમ્,
પ્રવર્ગ્યસ્તુતિઃ - તસ્યાં ચૈતસ્ય પ્રવર્ગ્યસ્ય ક્રમેણ સંવત્સરાત્મના-લોકત્રયાત્મના-અગ્નિવાય્વાદિત્યાત્મના-યજમાનાત્મના-અગ્નિહોત્રાત્મના-દર્શપૂર્ણમાસાત્મના-ચાતુર્માસ્યાત્મના-પશુબન્ધાત્મના-જ્યોતિષ્ટોમાત્મના ચ સોપપત્તિકં પ્રશંસનમ્ , પ્રતિપર્યાયમુક્તાર્થં વેદિતુઃ ફલાભિધાનં ચ, ઇત્થં પ્રવર્ગ્યસમ્બન્ધ્યુક્તવિજ્ઞાનં વેદિતા સર્વેષ્વપિ યજ્ઞેષૂક્તપ્રકારેણ પ્રવર્ગ્યસ્ય સમ્પાદનાત્સપ્રવર્ગ્યેણૈવ સર્વેણ યજ્ઞજાતે. નેષ્ટવાન્ભવતીતિ નિરૂપણમ્, પ્રથમાધ્યાયસ્થપ્રથમપ્રવર્ગ્યસૃષ્ટિપ્રતિપાદકબ્રાહ્મણસ્યાવસાને નિરૂપિતાયા વ્રતચર્યાયા અત્રાપ્યતિદેશકરણં ચેત્યાદિ.