શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.2

બ્રાહ્મણ

૧ ગવાજપયોઽવસેચનબ્રાહ્મણમ્-તત્રાદૌ આજ્યપૂર્ણે મહાવીરે ગવાજયોઃ પયોઽવસેચનં વિધાતું તત્ર તયોર્દોહનાત્પૂર્વં તદાસેચનોત્તરકાલં ચ હોતવ્યયો રૌહિણપુરોડાશયોઃ સાયમ્પ્રાતઃકાલે હોમં વિધાય તત્ર મન્ત્રદ્વયસ્ય વિનિયોજનમ્ , એતયો રૌહિણપુરાડાશયોઃ ક્રમેણાગ્ન્યાદિત્યાત્મનાઽહોરાત્રાત્મના દ્યાવાપૃથિવ્યાત્મના ચક્ષુર્દ્વયાત્મના ચ પ્રશંસનમ્ , દોહનાર્થં રજ્જ્વાદાનસ્ય સમન્ત્રકં સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં વિધાનમ્, દૈવીભિઃ સંજ્ઞાભિર્ઘર્મદુહો ગોરાહ્વાનં વિધાય લૌકિકેન નામ્નાઽપિ તસ્યા આહ્વાનસ્ય વિધાનમ્ , એવમુભયવિધૈર્નામભિરાહૂતાયાસ્તસ્યા મન્ત્રતત્તાત્પર્યાર્થોપેતં બન્ધનવિધાનમ્ , દોહનાય વત્સવિસર્જનસ્ય મન્ત્રતત્સઙ્ગત્યુપપાદનસહિતં વિધાનમ્, મન્ત્રતત્સઙ્ગત્યુપપાદનસહિતં વત્સસ્ય પુનર્બન્ધનવિધાનમ્, તતઃ સમન્ત્રકં દોહનં વિધાય તસ્ય મન્ત્રસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , દોહનસમયે સર્વતઃ પ્રસૃતાનાં વિપ્રુષાં મન્ત્રવદમિમન્ત્રણં વિધાય મન્ત્રસ્ય પાઠપ્રાપ્તં ત્રિર્વચનમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનમ્, ઘર્મદુહો ધેનોઃ સમન્ત્રકં સ્તનાભિમર્શનં વિધાય તસ્ય મન્ત્રસ્ય પાદશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં સમન્ત્રકં ગાર્હપત્યં પ્રતિ ગમનવિધાનમ્, એતસ્ય મહાવીરસ્ય ગ્રહણસાધનયોઃ શફયોરાદાનં સમન્ત્રકં વિધાય તાભ્યાં શફાભ્યાં મહાવીરસ્ય સમન્ત્રકં પરિગ્રહણવિધાનમ્, તતો મહાવીરસ્યાધોભાગે વેદેનોપમાર્જનસ્ય સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં વિધાનમ્, તત ઉપયમન્યા સ્રુચા મહાવીરાધોભાગસ્ય સોપપત્તિકં સમન્ત્રકં પરિગ્રહણવિધાનમ્, એવં સ્થિતે મહાવીરેઽજાપયસ આસેચનં સપ્રયોજનં વિધાય ગોપયસઃ સમન્ત્રકમાસેચનવિધાનમ્ , ઉક્તમન્ત્રસ્ય પદદ્વયં પદદ્વયમનૂદ્ય સોપપત્તિકં સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં ચ વ્યાખ્યાનં, પ્રથમાધ્યાયસ્થપ્રથમપ્રવર્ગ્યસૃષ્ટિપ્રતિપાદકબ્રાહ્મણસ્યાવસાને નિરૂપિતાયા વ્રતચર્યાયા અત્રાપ્યતિદેશકરણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૨ ઘર્મપ્રચરણમ્-તત્ર પ્રથમં હોત્રા " પ્રૈતુ બ્રહ્મણસ્પતિઃ" ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે ઉચ્યમાનેઽધ્વર્યુઃ શફાભ્યાં મહાવીરં ધૃત્વાઽઽહવનીયં પ્રતિ પ્રાઙ્મુખો ગચ્છન્વાતનામાનિ યજૂંષિ જુહોતીત્યાખ્યાયિકયોપપાદનપૂર્વકમભિધાનં, તત્ર દ્વાદશવાતનામપ્રતિપાદકમંત્રાણાં સોપપત્તિકં વાયુપરત્વં પ્રતિપાદ્ય તાત્પર્યાર્થવિવરણમ્, એતેષાં દ્વાદશાનાં વાતનામ્નાં સંહત્ય માસસંવત્સરાદિત્યપ્રવર્ગ્યાત્મના પ્રશંસનં, તત ઉપયમન્યા સુચાઽઽસેચનસમયે પતિતં પયો વા ઘૃતં વા હવિર્મહાવીરે પુનરાસિઞ્ચન્તીતિ સમન્ત્રકં સાર્થવાદં વિધાનમ્ , ઇત્થં પ્રત્યાનયનાનન્તરમામ્નાતસ્ય જપમન્ત્રસ્ય સાર્થવાદં વિનિયોજનં, તતોઽસ્ય ઘર્મયાગસ્ય વષટ્કારપ્રદાનત્વાત્પ્રસક્તાયાઃ પુરોઽનુવાક્યાયા નિષેધપ્રદર્શનં, મહાવીરસ્થેન હવિષા વષટ્કૃતે હોમસ્ય વિધાનં, વિહિતે હોમે મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય સ્વાહાકારાર્થવાદસહિતં વ્યાખ્યાનં, હોમાનંતરં ત્રિવારં મહાવીરસ્યાગ્નેરૂર્ધ્વાભિમુખમુજ્જ્વાલનં સમંત્રકં વિધાય તન્મંત્રસ્ય વ્યાખ્યાનમ્, અનુવષટ્કારે ચ સમન્ત્રકં હોમં વિધાય તન્મન્ત્રસ્ય તાત્પર્યાર્થવિવરણં, સપ્રયોજનં બ્રહ્મકર્તૃકઘર્માનુમન્ત્રણમન્ત્રં વિધાય તસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં, સોપપત્તિકં યજમાનસ્યાપિ ઘર્માનુમન્ત્રણમન્ત્રં વિધાય તસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્, એવં વષટ્કારાઽનુવષટ્કારયોર્મહાવીરસ્થં હવિર્હુત્વા તત્ર યદવશિષ્ટં તેન પ્રતિદિશમધ્વર્યુણા પિન્વને ક્રિયમાણે યજમાનકર્તૃકં ઘર્મપિન્વમાનાનુમન્ત્રણમન્ત્રં વિધાય તસ્ય ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં, યજમાનફલાર્થં પ્રથમમૂર્ધ્વં પશ્ચાત્પ્રાગાદિદિક્ષુ ચ દેવપિતૃતૃપ્ત્યર્થં પિન્વનં કુર્યાદિત્યર્થવાદેનોન્નયનમ્ , એવં કુર્વતો દક્ષિણતોઽવસ્થિતસ્યાધ્વર્યોઃ પ્રત્યાક્રમણવિધાનં, વિહિતે પ્રત્યાક્રમણે કર્તવ્યપ્રકારં મન્ત્રં ચાભિધાય તત્ર મન્ત્રસ્ય તાત્પર્યાર્થં પ્રદર્શ્ય ચ પ્રવર્ગ્યે તત્સઙ્ગતેરુપપાદનમ્, એવમુત્તરપૂર્વાદ્ધેઽતિક્રમ્યાહવનીયસ્યોત્તરસ્યાં દિશિ સિકતયોપ્તે સ્થલે મહાવીરસ્ય સમન્ત્રકં સાદનં વિધાય તસ્ય મન્ત્રસ્ય વ્યાખ્યાનં, સપ્તભિર્મન્ત્રૈઃ સપ્ત વિકઙ્કતશકલાન્ઘર્મે ન્યજ્ય જુહોતિ હુત્વા હુત્વા પ્રથમપરિધૌ હસ્તલેપં નિર્માર્ષ્ટીતિ ચ સાર્થવાદં વિધાનમ્, એતેષાં સપ્તાનામપિ શાકલમન્ત્રાણાં મધ્યે પ્રથમમન્ત્રસ્ય પૂષપરત્વં વ્યાખ્યાય દ્વિતીયતૃતીયપઞ્ચમષષ્ઠશાકલમન્ત્રાણાં પ્રાણપરત્વવ્યાખ્યાનં, તથા ચતુર્થશાકલમન્ત્રેણ ચતુર્થશકલં ઘર્મે ન્યજ્યાગ્નાવહુતં સન્તં વેદ્યામાસ્તીર્ણે બર્હિષિ દક્ષિણભાગે સ્વયમુદીચીં દિશમીક્ષમાણઃ સંવૃણુયાદિતિ સાર્થવાદં સવિશેષં વિધાનં, સપ્તમશાકલમન્ત્રેણ તુ સપ્તમસ્ય શકલસ્ય હોમં નિષિધ્ય સપ્રકારકં સોપપત્તિકં નિરસનવિધાનમ્ , એતાઃ સપ્ત શાકલાહુતીઃ સંહત્ય તાસાં પ્રશંસનં, મહાવીરે વર્તમાનસ્યાવશિષ્ટસ્ય હવિષ ઉપયમન્યામાસેચનસ્ય મન્ત્રતદભિપ્રાયસહિતં સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં ચ વિધાનં, સાયંપ્રાતઃકાલયોઃ પ્રવૃઞ્જનોપરિષ્ટાત્કાલે હોતવ્યત્વેન વિહિતૌ યૌ રૌહિણપુરોડાશૌ તાવસ્મિન્કાલે હોતવ્યાવિતિ સમન્ત્રકં સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં ચ વિધાનમ્, ઉપયમન્યામાનીતસ્યાવશિષ્ટસ્ય ઘર્મસ્ય યજમાનેન સહોપહવયાચનપૂર્વકં મન્ત્રતદર્થસહિતં ભક્ષણવિધાનમ્ , સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં પ્રાગ્વંશસ્ય દક્ષિણાદિગ્ભાગે પ્રવર્ગ્યકર્તૄણાં માર્જનવિધાનં, તતોઽવશિષ્ટાનાં વૈકંકતશકલાનાં પ્રહરણવિધાનમ્, ઇત્થં સપ્રવર્ગે ક્રતૌ પ્રવર્ગ્યાખ્યં કર્મ નિર્વર્ત્ય તદનૂપસદાખ્યં કર્મ કર્તવ્યમિત્યભિધાય પ્રવર્ગ્યસ્ય પ્રયોજનકથનપૂર્વકમુપસંહરણમ્ , ઇમં પ્રવર્ગ્યમ્ પ્રથમયજ્ઞે ન પ્રવૃઞ્જ્યાદિતિ સદોષં સકારણં નિષિધ્ય દ્વિતીયે તૃતીયે વા તુ યજ્ઞેઽમું પ્રવર્ગ્યં પ્રવૃઞ્જ્યાદેવેતિ સોપપત્તિકં સપ્રયોજનં સકારણં વિપક્ષે બાધકકથનપુરઃસરં વિધાનં, દ્વિતીયતૃતીયાદિષ્વપિ યજ્ઞેષુ ન સર્વેષાં યજમાનાનામવિશેષેણૈતત્પ્રવર્ગ્યાનુષ્ઠાનં કર્તવ્યં, કિન્તુ જ્ઞાતપ્રિયાનૂચાનાનામિતિ સપ્રયોજનમભિધાનં, સહસ્રદક્ષિણે-સર્વવેદસે--સર્વપૃષ્ઠે વિશ્વજિતિ-વાજપેયે-રાજસૂયે ચ સત્રેષુ ચ નિયમેન પ્રવૃઞ્જ્યાદેભ્યોઽન્યત્ર નેતિ પ્રતિપાદનમ્, એવમપ્રવર્ગ્યસ્ય યજ્ઞસ્યાશિરસ્કત્વે કથમગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસચાતુર્માસ્યપશુબન્ધસૌમ્યાધ્વરાણાં સશિરસ્ત્વમિત્યાશઙ્ક્ય તદુપપાદનં, પ્રકારાન્તરેણ સશિરસ્કત્વસ્યોપપાદનમ્, એતદ્વેદનસ્ય ફલાભિધાનં, સોમયાગાઙ્ગભૂતેષુ દીક્ષણીયાદિષુ કર્મસુ પ્રણીતા આપઃ પ્રણીયન્તે તદ્વત્તદઙ્ગભૂતે પ્રવર્ગ્યેઽપિ તાસાં પ્રણયનેન ભવિતવ્યમિત્યાશઙ્ક્ય તત્સમાધાનકથનં, પ્રયાજાનુયાજાનામભાવકૃતં યજ્ઞાન્તરવૈષમ્યમાશઙ્ક્ય તત્સમાધાનકથનં, યજ્ઞાન્તરવદત્રાજ્યભાગૌ કુતો ન ભવત ઇત્યાશંક્ય તત્સમાધાનકથનં, મૃન્મયપાત્રસ્ય હોમાનર્હતામાશંક્ય ઘર્મહોમે તદેવ યોજ્યમિત્યુપપાદ્ય તત્ર પક્ષાન્તરેણ વાનસ્પત્યં હિરણ્મયં ચ પાત્રમાક્ષિપ્યૈતસ્મિન્પક્ષે બાધમુક્ત્વા મૃન્મયેનૈવ હોતવ્યમિત્યુપસંહારકરણં, પ્રથમાધ્યાયસ્થપ્રથમપ્રવર્ગ્યસૃષ્ટિપ્રતિપાદકબ્રાહ્મણસ્યાવસાને નિરૂપિતાયા વ્રતચર્યાયા અત્રાપ્યતિદેશકરણં ચેત્યાદિ.