શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.1.2

મહાવીરાદિપ્રવર્ગ્યપાત્રસંભરણબ્રાહ્મણમ્
સ વૈ સમ્ભારાન્ત્સમ્ભરતિ। સ યદ્વા એનાનિત્થા ચેત્થા ચ સમ્ભરતિ તત્સમ્ભારાણાં સમ્ભારત્વં સ વૈ યત્ર યત્ર યજ્ઞસ્ય ન્યક્તં તતસ્તતઃ સમ્ભરતિ -

કૃષ્ણાજિને સમ્ભરતિ। યજ્ઞો વૈ કૃષ્ણજિનં યજ્ઞ એવૈનમેતત્સમ્ભરતિ લોમતશ્છન્દાંસિ વૈ લોમાનિ છન્દઃસ્વેવૈનમેતત્સમ્ભરત્યુત્તરત ઉદીચી હિ મનુષ્યાણાં દિક્પ્રાચીનગ્રીવે તદ્ધિ દેવત્રા -

અભ્ર્યા। વજ્રો વા અભ્રિર્વીર્યં વૈ વજ્રો વીર્યેણૈવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ -

ઔદુમ્બરી ભવતિ। ઊર્ગ્વૈ રસ ઉદુમ્બર ઊર્જૈવૈનમેતદ્રસેન સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ -

અથો વૈકઙ્કતી। પ્રજાપતિર્યાં પ્રથમામાહુતિમજુહોત્સ હુત્વા યત્ર ન્યમૃષ્ટ તતો વિકઙ્કતઃ સમભવદ્યજ્ઞો વા આહુતિર્યજ્ઞો વિકઙ્કતો યજ્ઞેનૈવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ -

અરત્નિમાત્રી ભવતિ। બાહુર્વા અરત્નિર્બાહુનો વૈ વીર્યં ક્રિયતે વીર્યસમ્મિતૈવ તદ્ભવતિ વીર્યેણૈવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ -

તામાદત્તે। દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામાદદે નારિરસીત્યસાવેવ બન્ધુઃ -

તાં સવ્યે પાણૌ કૃત્વા। દક્ષિણેનાભિમૃશ્ય જપતિ યુઞ્જતે મન ઉત યુઞ્જતે ધિયો વિપ્રા વિપ્રસ્ય બૃહતો વિપશ્ચિતઃ। વિ હોત્રા દધે વયુનાવિદેક ઇન્મહી દેવસ્ય સવિતુઃ પરિષ્ટુતિરિત્યસાવેવ બન્ધુઃ -

અથ મૃત્પિણ્ડં પરિગૃહ્ણાતિ। અભ્ર્યા ચ દક્ષિણતો હસ્તેન ચ હસ્તેનૈવોત્તરતો દેવી દ્યાવાપૃથિવી ઇતિ યજ્ઞસ્ય શીર્ષચ્છિન્નસ્ય રસો વ્યક્ષરત્સ ઇમે દ્યાવાપૃથિવી અગચ્છદ્યન્મૃદિયં તદ્યદાપોઽસૌ તન્મૃદશ્ચાપાં ચ મહાવીરાઃ કૃતા ભવન્તિ તેનૈવૈનમેતદ્રસેન સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તસ્માદાહ દેવી દ્યાવાપૃથિવી ઇતિ મખસ્ય વામદ્ય શિરો રાધ્યાસમિતિ યજ્ઞો વૈ મખો યજ્ઞસ્ય વામદ્ય શિરો રાધ્યાસમિત્યેવૈતદાહ દેવયજને પૃથિવ્યા ઇતિ દેવયજને હિ પૃથિવ્યૈ સમ્ભરતિ મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇતિ યજ્ઞો વૈ મખો યજ્ઞાય ત્વા યજ્ઞસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યેવૈતદાહ -

અથ વલ્મીકવપામ્। દેવ્યો વમ્ર્ય ઇત્યેતા વા એતદકુર્વત યથાયથૈતદ્યજ્ઞસ્યશિરોઽચ્છિદ્યત તાભિરેવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ ભૂતસ્ય પ્રથમજા ઇતીયં વૈ પૃથિવી ભૂતસ્ય પ્રથમજા તદનયૈવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ મખસ્ય વોઽદ્ય શિરો રાધ્યાસં દેવયજને પૃથિવ્યા મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુઃ -

અથ વરાહવિહતમ્। ઇયત્યગ્ર આસીદિતીયતી હ વા ઇયમગ્રે પૃથિવ્યાસ પ્રાદેશમાત્રી તામેમૂષ ઇતિ વરાહ ઉજ્જઘાન સોઽસ્યાઃ પતિઃ પ્રજાપતિસ્તેનૈવૈનમેતન્મિથુનેન પ્રિયેણ ધામ્ના સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ મખસ્ય તેઽદ્ય શિરો રાધ્યાસં દેવયજને પૃથિવ્યા મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુઃ -

અથાદારાન્। ઇન્દ્રસ્યૌજ સ્થેતિ યત્ર વા એનમિન્દ્ર ઓજસા પર્યગૃહ્ણાત્તદસ્ય પરિગૃહીતસ્ય રસો વ્યક્ષરત્સ પૂયન્નિવાશેત સોઽબ્રવીદાદીર્યેવ બત મ એષ રસોઽસ્તૌષીદિતિ તસ્માદાદારા અથ યત્પૂયન્નિવાશેત તસ્માત્પૂતીકાસ્તસ્માદગ્નાવાહુતિરિવાભ્યાહિતા જ્વલન્તિ તસ્માદુ સુરભયો યજ્ઞસ્ય હિ રસાત્સમ્ભૂતા અથ યદેનં તદિન્દ્ર ઓજસા પર્યગૃહ્ણાત્તસ્માદાહેન્દ્રસ્યૌજ સ્થેતિ મખસ્ય વોઽદ્ય શિરો રાધ્યાસં દેવયજને પૃથિવ્યા મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુઃ -

અથાજાક્ષીરમ્। યજ્ઞસ્ય શીર્ષચ્છિન્નસ્ય શુગુદક્રામત્તતોઽજાસમભવત્તયૈવૈનમેતચ્છુચા સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુઃ -

તાન્વા એતાન્પઞ્ચ સમ્ભારાન્ત્સમ્ભરતિ પાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ પાઙ્ક્તઃ પશુઃ પઞ્ચર્તવઃ સમ્વત્સરસ્ય સમ્વત્સર એષ ય એષ તપત્યેષ ઉ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તાન્ત્સમ્ભૃતાનભિમૃશતિ મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુઃ -

અથોત્તરતઃ પરિશ્રિતં ભવતિ। તદભિપ્રયન્તો જપન્તિ પ્રૈતુ બ્રહ્મણસ્પતિરિત્યેષ વૈ બ્રહ્મણસ્પતિર્ય એષ તપત્યેષ ઉ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માદાહ પ્રૈતુ બ્રહ્મણસ્પતિરિતિ પ્ર દેવ્યેતુ સૂનૃતેતિ દેવી હ્યેષા સૂનૃતાઽચ્છા વીરં નર્યં પઙ્ક્તિરાધસમિત્યુપસ્તૌત્યેવૈનમેતન્મહયત્યેવ દેવા યજ્ઞં નયન્તુ ન ઇતિ સર્વાનેવાસ્મા એતદ્દેવાનભિગોપ્તૄન્કરોતિ -

પરિશ્રિતં ભવતિ। એતદ્વૈ દેવા અબિભયુર્યદ્વૈ ન ઇમમિહ રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા ન હન્યુરિતિ તસ્મા એતાં પુરં પર્યશ્રયંસ્તથૈવાસ્મા અયમેતાં પુરં પરિશ્રયતિ -

અથ ખરે સાદયતિ। મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુરથ મૃત્પિણ્ડમુપાદાય મહાવીરં કરોતિ મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુઃ પ્રાદેશમાત્રં પ્રાદેશમાત્રમિવ હિ શિરો મધ્યે સઙ્ગૃહીતં મધ્યે સઙ્ગૃહીતમિવ હિ શિરોઽથાસ્યોપરિષ્ટાત્ત્ર્યઙ્ગુલં મુખમુન્નયતિ નાસિકામેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ તં નિષ્ઠિતમભિમૃશતિ મખસ્ય શિરોઽસીતિ મખસ્ય હ્યેતત્સૌમ્યસ્ય શિર એવમિતરૌ તૂષ્ણીં પિન્વને તૂષ્ણીં રૌહિણકપાલે -

પ્રજાપતિર્વા એષ યજ્ઞો ભવતિ। ઉભયં વા એતત્પ્રજાપતિર્નિરુક્તશ્ચાનિરુક્તશ્ચ પરિમિતશ્ચાપરિમિતશ્ચ તદ્યદ્યજુષા કરોતિ યદેવાસ્ય નિરુક્તં પરિમિતં રૂપં તદસ્ય તેન સંસ્કરોત્યથ યત્તૂષ્ણીં યદેવાસ્યાનિરુક્તમપરિમિતં રૂપં તદસ્ય તેન સંસ્કરોતિ સ હ વા એતં સર્વં કૃત્સ્નં પ્રજાપતિં સંસ્કરોતિ ય એવમ્વિદ્વાનેતદેવં કરોત્યથોપશયાયૈ પિણ્ડં પરિશિનષ્ટિ પ્રાયશ્ચિત્તિભ્યઃ -

અથ ગવેધુકાભિર્હિન્વતિ। યજ્ઞસ્ય શીર્ષચ્છિન્નસ્ય રસો વ્યક્ષરત્તત એતા ઓષધયો જજ્ઞિરે તેનૈવૈનમેતદ્રસેન સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુરેવમિતરૌ તૂષ્ણીં પિન્વને તૂષ્ણીં રૌહિણકપાલે -

અથૈનાન્ધૂપયતિ। અશ્વસ્ય ત્વા વૃષ્ણઃ શક્ના ધૂપયામીતિ વૃષા વા અશ્વો વીર્યં વૈ વૃષા વીર્યેણૈવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ દેવયજને પૃથિવ્યા મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુરેવમિતરૌ તૂષ્ણીં પિન્વને તૂષ્ણીં રૌહિણકપાલે -

અથૈનાઞ્છ્રપયતિ। શૃતં હિ દેવાનામિષ્ટ્કાભિઃ શ્રપયત્યેતા વા એતદકુર્વત યથાયથૈતદ્યજ્ઞસ્ય શિરોઽચ્છિદ્યત તાભિરેવૈનમેતત્સમર્ધયતિ કૃત્સ્નં કરોતિ તદુ યેનૈવ સુશૃતાઃ સ્યુસ્તેન શ્રપયેદથ પચનમવધાય મહાવીરમવદધાતિ મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુરેવમિતરૌ તૂષ્ણીં પિન્વને તૂષ્ણીં રૌહિણકપાલે તાન્દિવૈવોપવપેદ્દિવોદ્વપેદહર્હિ દેવાનામ્ -

સ ઉદ્વપતિ। ઋજવે ત્વેત્યસૌ વૈ લોક ઋજુઃ સત્યં હ્યૃજુઃ સત્યમેષ ય એષ તપત્યેષ ઉ પ્રથમઃ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માદાહર્જવે ત્વેતિ -

સાધવે ત્વેતિ। અયં વૈ સાધુર્યોઽયં પવત એષ હીમાંલ્લોકાન્ત્સિદ્ધોઽનુપવત એષ ઉ દ્વિતીયઃ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માદાહ સાધવે ત્વેતિ -

સુક્ષિત્યૈ ત્વેતિ। અયં વૈ લોકઃ સુક્ષિતિરસ્મિન્હિ લોકે સર્વાણિ ભૂતાનિ ક્ષિયન્ત્યથો અગ્નિર્વૈ સુક્ષિતિરગ્નિર્હ્યેવાસ્મિંલ્લોકે સર્વાણિ ભૂતાનિ ક્ષિયત્યેષ ઉ તૃતીયઃ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માદાહ સુક્ષિત્યૈ ત્વેતિ તૂષ્ણીં પિન્વને તૂષ્ણીં રૌહિણકપાલે -

અથૈનાનાચ્છૃણત્તિ। અજાયૈ પયસા મખાય ત્વા મખસ્ય ત્વા શીર્ષ્ણ ઇત્યસાવેવ બન્ધુરેવમિતરૌ તૂષ્ણીં પિન્વને તૂષ્ણીં રૌહિણકપાલે -

અથૈતદ્વૈ। આયુરેતજ્જ્યોતિઃ પ્રવિશતિ ય એતમનુ વા બ્રૂતે ભક્ષયતિ વા તસ્ય વ્રતચર્યા યા સૃષ્ટૌ -