શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.1.1

પ્રવર્ગ્યસૃષ્ટિપ્રતિપાદકં બ્રાહ્મણમ્
દેવા હ વૈ સત્ત્રં નિષેદુઃ। અગ્નિરિન્દ્રઃ સોમો મખો વિષ્ણુર્વિશ્વે દેવા અન્યત્રૈવાશ્વિભ્યામ્ -

તેષાં કુરુક્ષેત્રં દેવયજનમાસ તસ્માદાહુઃ કુરુક્ષેત્રં દેવાનાં દેવયજનમિતિ તસ્માદ્યત્ર ક્વ ચ કુરુક્ષેત્રસ્ય નિગચ્છતિ તદેવ મન્યત ઇદં દેવયજનમિતિ તદ્ધિ દેવાનાં દેવયજનમ્-

ત આસત। શ્રિયં ગચ્છેમ યશઃ સ્યામાન્નાદાઃ સ્યામેતિ તથો એવેમે સત્ત્રમાસતે શ્રિયં ગચ્છેમ યશઃ સ્યામાન્નાદાઃ સ્યામેતિ-

તે હોચુઃ યો નઃ શ્રમેણ તપસા શ્રદ્ધયા યજ્ઞેનાહુતિભિર્યજ્ઞસ્યોદૃચમ્પૂર્વોઽવગચ્છાત્સ નઃ શ્રેષ્ઠોઽસત્તદુ નઃ સર્વેષાં સહેતિ તથેતિ -

તદ્વિષ્ણુઃ પ્રથમઃ પ્રાપ સ દેવાનાં શ્રેષ્ઠોઽભવત્તસ્માદાહુર્વિષ્ણુર્દેવાનાં શ્રેષ્ઠ ઇતિ -

સ યઃ સ વિષ્ણુર્યજ્ઞઃ સઃ। સ યઃ સ યજ્ઞોઽસૌ સ આદિત્યસ્તદ્ધેદં યશો વિષ્ણુર્ન શશાક સંયન્તું તદિદમપ્યેતર્હિ નૈવ સર્વ ઇવ યશઃ શક્નોતિ સંયન્તુમ્ -

સ તિસૃધન્વમાદાયાપચક્રામ। સ ધનુરાર્ત્ન્યા શિર ઉપસ્તભ્ય તસ્થૌ તં દેવા અનભિધૃષ્ણુવન્તઃ સમન્તં પરિણ્યવિશન્ત -

તા હ વમ્ર્ય ઊચુઃ। ઇમા વૈ વમ્ર્યો યદુપદીકા યોઽસ્ય જ્યામપ્યદ્યાત્કિમસ્મૈ પ્રયચ્છેતેત્યન્નાદ્યમસ્મૈ પ્રયચ્છેમાપિ ધન્વન્નપોઽધિગચ્છેત્તથાસ્મૈ સર્વમન્નાદ્યં પ્રયચ્છેમેતિ તથેતિ -

તસ્યોપપરાસૃત્ય। જ્યામપિ જક્ષુસ્તસ્યાં ચ્છિન્નાયાં ધનુરાર્ત્ન્યૌ વિષ્ફુરન્ત્યૌ વિષ્ણોઃ શિરઃ પ્રચિચ્છિદતુઃ -

તદ્ઘૃઙ્ઙિતિ પપાત। તત્પતિત્વાઽસાવાદિત્યોઽભવદથેતરઃ પ્રાઙેવ પ્રાવૃજ્યત તદ્યદ્ઘૃઙ્ઙિત્યપતત્તસ્માદ્ઘર્મોઽથ યત્પ્રાવૃજ્યત તસ્માત્પ્રવર્ગ્યઃ -

તે દેવા અબ્રુવન્। મહાન્બત નો વીરોઽપાદીતિ તસ્માન્મહાવીરસ્તસ્ય યો રસો વ્યક્ષરત્તં પા(પ?)ણિભિઃ સમ્મમૃજુસ્તસ્માત્સમ્મ્રાટ્ -

તં દેવા અભ્યસૃજ્યન્ત। યથા વિત્તિં વેત્સ્યમાના એવં તમિન્દ્રઃ પ્રથમઃ પ્રાપ તમન્વઙ્ગમનુ ન્યપદ્યત તં પર્યગૃહ્ણાત્તં પરિગૃહ્યેદં યશોઽભવદ્યદિદમિન્દ્રો યશો યશો હ ભવતિ ય એવં વેદ -

સ ઉ એવ મખઃ સ વિષ્ણુઃ। તત ઇન્દ્રો મખવાનભવન્મખવાન્હ વૈ તમ્મઘવાનિત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાઃ -

તાભ્યો વમ્રીભ્યોઽન્નાદ્યં પ્રાયચ્છન્। આપો વૈ સર્વમન્નં તાભિર્હીદમભિક્નૂયમિવાદન્તિ યદિદં કિઞ્ચાદન્તિ -

અથેમં વિષ્ણું યજ્ઞં ત્રેધા વ્યભજન્ત। વસવઃ પ્રાતઃસવનં રુદ્રા માધ્યન્દિનં સવનમાદિત્યાસ્તૃતીયસવનમ્ -

અગ્નિઃ પ્રાતઃસવનમ્। ઇન્દ્રો માધ્યન્દિનં સવનં વિશ્વે દેવાસ્તૃતીયસવનમ્ -

ગાયત્રી પ્રાતઃસવનમ્। ત્રિષ્ટુમ્માધ્યન્દિનં સવનં જગતી તૃતીયસવનં તેનાપશીર્ષ્ણા યજ્ઞેન દેવા અર્ચન્તઃ શ્રામ્યન્તશ્ચેરુઃ -

દધ્યઙ્ હ વા આથર્વણઃ। એતં શુક્રમેતં યજ્ઞં વિદાંચકાર યથાયથૈતદ્યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિધીયતે યથૈષ કૃત્સ્નો યજ્ઞો ભવતિ -

સ હેન્દ્રેણોક્ત આસ। એતં ચેદન્યસ્મા અનુબ્રૂયાસ્તત એવ તે શિરશ્છિન્દ્યામિતિ -

તદુ હાશ્વિનોરનુશ્રુતમાસ। દધ્યઙ્ઙુ હ વા આથર્વણ એતં શુક્રમેતં યજ્ઞમ્વેદ યથાયથૈતદ્યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિધીયતે યથૈષ કૃત્સ્નો યજ્ઞો ભવતીતિ -

તૌ હૈત્યોચતુઃ। ઉપ ત્વાઽયાવેતિ કિમનુવક્ષ્યમાણાવિત્યેતં શુક્રમેતં યજ્ઞં યથાયથૈતદ્યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિધીયતે યથૈષ કૃત્સ્નો યજ્ઞો ભવતીતિ -

સ હોવાચ। ઇન્દ્રેણ વા ઉક્તોઽસ્મ્યેતં ચેદન્યસ્મા અનુબ્રૂયાસ્તત એવ તે શિરશ્છિન્દ્યામિતિ તસ્માદ્વૈ બિભેમિ યદ્વૈ મે સ શિરો ન ચ્છિન્દ્યાન્ન વામુપનેષ્ય ઇતિ -

તૌ હોચતુઃ। આવાં ત્વા તસ્માત્ત્રાસ્યાવહ ઇતિ કથં મા ત્રાસ્યેથે ઇતિ યદા નાઽઉપનેષ્યસેઽથ તે શિરશ્છિત્ત્વાન્યત્રાપનિધાસ્યાવોઽથાશ્વસ્ય શિર આહૃત્ય તત્તે પ્રતિધાસ્યાવસ્તેન નાવનુવક્ષ્યસિ સ યદા નાવનુવક્ષ્યસ્યથ તે તદિન્દ્રઃ શિરશ્છેત્સ્યત્યથ તે સ્વં શિર આહૃત્ય તત્તે પ્રતિધાસ્યાવ ઇતિ તથેતિ -

તૌ હોપનિન્યે। તૌ યદોપનિન્યેઽથાસ્ય શિરશ્છિત્ત્વાન્યત્રાપનિદધતુરથાશ્વસ્ય શિર આહૃત્ય તદ્ધાસ્ય પ્રતિદધતુસ્તેન હાભ્યામનૂવાચ સ યદાભ્યામનૂવાચાથાસ્ય તદિન્દ્રઃ શિરશ્ચિચ્છેદાથાસ્ય સ્વં શિર આહૃત્ય તદ્ધાસ્ય પ્રતિદધતુઃ -

તસ્માદેતદૃષિણાભ્યનૂક્તમ્। દધ્યઙ્ હ યન્મધ્વાથર્વણો વામશ્વસ્ય શીર્ષ્ણા પ્ર યદીમુવાચેત્યયતં તદુવાચેતિ હૈવૈતદુક્તમ્ -

તન્ન સર્વસ્મા અનુબ્રૂયાત્ એનસ્યં હિ તદથો નેન્મ ઇન્દ્રઃ શિરશ્છિનદદિતિ યો ન્વેવ જ્ઞાતસ્તસ્મૈ બ્રૂયાદથ યોઽનૂચાનોઽથ યોઽસ્ય પ્રિયઃ સ્યાન્ન ત્વેવ સર્વસ્મા ઇવ -

સમ્વત્સરવાસિનેઽનુબ્રૂયાત્। એષ વૈ સમ્વત્સરો ય એષ તપત્યેષ ઉ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માત્સમ્વત્સરવાસિનેઽનુબ્રૂયાત્ -

તિસ્રો રાત્રીર્વ્રતં ચરતિ। ત્રયો વા ઋતવઃ સમ્વત્સરસ્ય સમ્વત્સર એષ ય એષ તપત્યેષ ઉ પ્રવર્ગ્યસ્તદેતમેવૈતત્પ્રીણાતિ તસ્માત્તિસ્રો રાત્રીર્વ્રતં ચરતિ -

તપ્તમાચામતિ। તપસ્વ્યનુબ્રવા ઇત્યમાંસાશ્યનુબ્રૂતે તપસ્વ્યનુબ્રવા ઇતિ-

અમૃણ્મયપાયી। અસ્તિ વા અસ્યાં સંસૃષ્ટમિવ યદસ્યામનૃતં વદતિ તસ્માદમૃણ્મયપાયી -

અશૂદ્રોચ્છિષ્ટી। એષ વૈ ઘર્મો ય એષ તપતિ સૈષા શ્રીઃ સત્યં જ્યોતિરનૃતં સ્ત્રી શૂદ્રઃ શ્વા કૃષ્ણઃ શકુનિસ્તાનિ ન પ્રેક્ષેત નેચ્છ્રિયં ચ પાપ્માનં ચ નેજ્જ્યોતિશ્ચ તમશ્ચ નેત્સત્યાનૃતે સંસૃજાનીતિ -

અથૈષ વાવ યશઃ। ય એષ તપતિ તદ્યત્તદાદિત્યો યશો યજ્ઞો હૈવ તદ્યશસ્તદ્યત્તદ્યજ્ઞો યશો યજમાનો હૈવ તદ્યશસ્તદ્યત્તદ્યજમાનો યશ ઋત્વિજો હૈવ તદ્યશસ્તદ્યત્તદૃત્વિજો યશો દક્ષિણા હૈવ તદ્યશસ્તસ્માદ્યામસ્મૈ દક્ષિણામાનયેયુર્ન તા ઇત્સદ્યોઽન્યસ્મા અતિદિશેન્નેદ્યન્મેદં યશ આગંસ્તત્સદ્યોઽન્યસ્મા અતિદિશાનીતિ શ્વો વૈવ ભૂતે દ્વ્યહે વા તદાત્મન્યેવૈતદ્યશઃ કૃત્વા યદેવ તદ્ભવતિ તત્સદ્દદાતિ હિરણ્યં ગાં વાસોઽશ્વં વા -

અથૈતદ્વા। આયુરેતજ્જ્યોતિઃ પ્રવિશતિ ય એતમનુ વા બ્રૂતે ભક્ષયતિ વા તસ્ય વ્રતચર્યા નાતપતિ પ્રચ્છાદયેત નેદેતસ્માત્તિરોઽસાનીતિ નાતપતિ નિષ્ઠીવેન્નેદેતમભિનિષ્ઠીવાનીતિ નાતપતિ પ્રસ્રાવયેત નેદેતમભિપ્રસ્રાવયા ઇતિ યાવદ્વા એષ આતપતિ તાવાનેષ નેદેતમેતૈર્હિનસાનીત્યવજ્યોત્ય રાત્રાવશ્નીયાત્તદેતસ્ય રૂપં ક્રિયતે ય એષ તપતિ તદુ હોવાચાસુરિરેકં હ વૈ દેવા વ્રતં ચરન્તિ યત્સત્યં તસ્માદુ સત્યમેવ વદેત્ -