શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 13.6

બ્રાહ્મણ

૧ પુરુષમેધઃ - તત્ર પ્રથમં તાવદતિષ્ઠાફલવતઃ પુરુષમેધસ્ય ક્રતોરુત્પત્તેરાખ્યાયિકયા સોપપત્તિકમભિધાનમ્, તસ્યૈતસ્ય પુરુષમેધસ્ય ત્રયોવિંશતિર્દીક્ષા દ્વાદશોપસદઃ પઞ્ચ સુત્યાશ્ચ ભવન્તિ તાશ્ચ સર્વા મિલિત્વા પુરુષમેધશ્ચત્વારિંશદ્રાત્રો ભવતીત્યભિધાય તસ્ય ચત્વારિંશત્ત્વસામાન્યાદ્વિરાડાત્મના પ્રશંસનમ્, એતસ્મિન્નુક્તેઽર્થે મન્ત્રસંવાદપ્રદર્શનં ચ, ઇદાનીમેવાભિહિતાયા વિરાજશ્ચત્વારો દશકવર્ગા ભવન્તીતિ સપ્રયોજનં સોપપત્તિકમભિધાનં, તત્રોપવસથેઽહ્નિ એકાદશ યૂપા એકાદશાગ્નીષોમીયાઃ પશવશ્ચ ભવન્તિ તેષાં કર્મ ચ સમાનમિત્યેતત્પ્રતિપાદ્ય તદ્ગતૈકાદશસંખ્યાયાત્રિષ્ટુબાત્મના પ્રશંસનં, તથા સુત્યાસ્વૈકાદશિનાઃ પશવો ભવન્તીતિ પ્રતિપાદ્ય તદ્ગતૈકાદશસંખ્યાયાઃ પૂર્વવત્ત્રિષ્ટુબાત્મના પ્રશસ્ય પ્રજાપત્યાત્મના પ્રશંસનં, પુરુષમેધાખ્યોઽયં યજ્ઞક્રતુઃ પઞ્ચરાત્રો ભવતીતિ પ્રતિપાદ્ય પંચવિધયજ્ઞપશુઋત્વાદિસમ્પત્ત્યા પ્રશંસનમ્ , એવં યજ્ઞવિરાજોઽધિદૈવાધ્યાત્મમુપાસનમભિધાય પુરુષમેધિકેષુ સૌત્યેષ્વહઃસુ કર્તવ્યા અહઃસંસ્થા અભિધાય ચ તાસામાધ્યાત્માધિદૈવોપાસનસ્ય સફલં સાર્થવાદં નિરૂપણમ્, ઉક્તાર્થં વેદિતુઃ ફલનિરૂપણં ચ, પુરુષમેધિકાનાં સૌત્યાનામહ્નાં લોકર્તુરૂપેણાધિદેવતસમ્પત્તેરૃત્વાત્મરૂપેણાધ્યાત્મસમાત્તેશ્ચ સોપપત્તિકં નિરૂપણં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૨ પુરુષમેધશબ્દસ્યાધિદૈવિકમાધિયાજ્ઞિકં ચ નિર્વચનમ્, તત્ર પુરુષમેધસ્ય મધ્યમેઽહનિ પુરુષપશૂનાલભતે ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તે ચ બ્રાહ્મણાદયઃ પુરુષપશવો મન્ત્રબ્રાહ્મણે એકૈકસ્યાં કણ્ડિકાયાં દશ દશ પશવોઽભિહિતાસ્તાનનૂદ્યાલભત ઇત્યભિધાયૈતસ્યા દશસંખ્યાયા વિરાડાત્મના પ્રશંસનમ્, એવં દશદશપશ્વભિધાયિકા એકાદશ કણ્ડિકાસ્તદ્ગતાન્પશૂનનૂદ્યાલભત ઇત્યભિધાય તસ્યા એકાદશસંખ્યાયાસ્ત્રિષ્ટુબાત્મના પ્રશંસનં, મધ્યમેઽગ્નિષ્ઠે યૂપે અષ્ટાચત્વારિંશતં પશૂન્નિયુજ્યાલભત ઇત્યભિધાયૈતસ્યા અષ્ટાચત્વારિંશત્સખ્યાયા જગત્યાત્મના પ્રશંસનમ્, ઇતરેષુ યૂપેષ્વેકાદશૈકાદશ પશૂન્નિયુજ્યાલભત ઇતિ પ્રતિપાદ્યૈતસ્યા એકાદશસંખ્યાયાસ્ત્રિષ્ટુબાત્મના પ્રશંસનમ્ , ઉત્તમાંશ્ચાષ્ટૌ પશૂનાલભત ઇત્યભિધાયૈતસ્યા અષ્ટસંખ્યાયા ગાયત્ર્યાત્મના પ્રશંસનમ્, એતેષામુત્તમાનામષ્ટાનાં પશૂનાં પ્રાજાપત્યત્વં પ્રતિપાદ્ય તદ્રૂપેણ પ્રશંસનમ્,
પશૂનુપાકરિષ્યન્નધ્વર્યુઃ " દેવ સવિતઃ-તત્સવિતુઃ-વિશ્વાનિ દેવ" ઇત્યેતાસ્તિસ્રઃ સાવિત્રીરાહુતીર્જુહોતીતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્ , " બ્રહ્મણે બ્રાહ્મણં ક્ષત્રાય રાજન્યં મરુદ્ભ્યો વૈશ્યં તપસે શૂદ્રમ્" ઇત્યેતાન્પશૂંસ્તદેવતાશ્ચેતરપશુતદ્દેવતાનામુપલક્ષકત્વેનાનૂદ્ય તેષાં સોપપત્તિકં પ્રયોજનનિરૂપણં, પૂર્વં યા વિહિતાસ્તિસ્રઃ સાવિત્ર્ય આહુતયસ્તા આજ્યેન હોતવ્યા ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, નિયુક્તાન્પુરુષાન્બ્રહ્મા દક્ષિણતઃ " સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ " ઇત્યેતેન ષોડશર્ચેન નારાયણેન પુરુષસૂક્તેનાભિષ્ટૌતીતિ સાર્થવાદં વિધાનમ, તે ચ સર્વે પશવઃ સંજ્ઞપનવર્જિતાઃ કેવલં પર્યગ્નિકૃતા બભૂવુરતસ્તદ્દેવત્યા આહુતય આજ્યેન હોતવ્યાઃ પર્યગ્નિકૃતાંસ્તાન્પશૂંસ્તૂત્સૃજેદેવેત્યશરીરિવાઙ્નારાયણસંવાદદ્વારા સોપપત્તિકં સાર્થવાદં નિરૂપણમ્, ઐકાદશિનૈઃ પશુભિરેનં યજ્ઞં સંસ્થાપયતીતિ વિધાયૈતસ્યા એકાદશસંખ્યાયાસ્ત્રિષ્ટુબાત્મના પ્રશંસનમ્, ઉદયનીયેષ્ટ્યાં સંસ્થિતાયાં તિસ્રો મૈત્રાવરુણીઃ-તિસ્રો વૈશ્વદેવીઃ પઞ્ચ બાર્હસ્પત્યાઃ-એવમેકાદશ વશા અનૂબન્ધ્યા આલભત ઇતિ સાર્થવાદં વિધાયૈતસ્યા એકાદશસંખ્યાયાસ્ત્રિટુબાત્મના પ્રશંસનં, તતસ્ત્રૈધાતવ્યુદવસાનીયેષ્ટિર્ભવતીતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમભિધાનં, વિજયમધ્યાત્પ્રાચ્યાદિક્રમેણ ચતુર્દિક્ષુ યદુત્પન્નં દ્રવ્યં તત્તેનૈવ ક્રમેણ હોતૃ બ્રહ્માધ્વર્યૂદ્ગાતૃભ્યઃ પ્રદેયં સપુરુષં ભૂમિબ્રાહ્મણસ્વવર્જં યથા ભવેત્તથેતિ દક્ષિણાદાનવિધાનં, તત્રાપિ યદિ બ્રાહ્મણઃ પુરુષમેધેન યજેત તદા સર્વસ્વં દદ્યાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તત આત્મન્યગ્ની સમારોહ્યોત્તરનારાયણેનાદિત્યમુપસ્થાય ચાનપેક્ષમાણોઽરણ્યમભિપ્રેયાદિતિ સપ્રયોજનં વિધાનં, યદિ વા ગ્રામે વિવત્સેત્તદાઽરણ્યોરગ્ની સમારોહ્ય પૂર્વવદુત્તરનારાયણેનૈવાદિત્યમુપસ્થાય ગૃહેષુ પ્રત્યવસ્યેદ્યાનભ્યાપ્નુયાત્તાંશ્ચ યજ્ઞક્રતૂનાહરેતેતિ ચ વિધાનં, સ એષ પુરુષમેધઃ સર્વસ્મૈ નાનુવક્તવ્યઃ કિન્તુ જ્ઞાતપ્રિયાનૂચાનેભ્ય એવ બ્રૂયાદિતિ સકારણં પુરુષાર્થપ્રતિષેધકથનં ચેત્યાદિ