શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 13.3

બ્રાહ્મણ

૧ અશ્વસ્ય પ્રાજાપત્યાક્ષિપ્રભવત્વં બ્રહ્મહત્યાપ્રાયશ્ચિત્તિશ્ચ-- તત્ર પ્રથમં પ્રજાપતેરક્ષ્ણઃ સકાશાદશ્વસ્યોત્પત્તેરભિધાનં, તત્પ્રસઙ્ગાદશ્વશબ્દનિર્વચનમ્ , અશ્વમેધેન પ્રજાપતેઃ સર્વમધિયજ્ઞમવિકલં ભવતીત્યભિધાનમ્, અશ્વમેધસ્ય સર્વપ્રકારસ્ય પાતકોપપાતકાદેર્વિશેષતો બ્રહ્મહત્યાયાશ્ચ પ્રાયશ્ચિત્તત્વસ્ય સાર્થવાદં નિરૂપણમ્, અશ્વસ્યોત્તરતોઽવદાનકરણસ્યાન્યેષાં પશૂનાં દક્ષિણતોઽવદાનકરણસ્ય ચ કારણાભિધાનં, તત્રાપિ વૈતસે કટેઽશ્વાવદાનકરણસ્ય કારણપ્રતિપાદનમ્, અશ્વમેધે પ્રથમમહશ્ચતુષ્ટોમસ્તોમ ઉત્તમમહઃ સર્વસ્તોમોઽતિરાત્રશ્ચ ભવતીતિ કારણાભિધાનપુરઃસરં સાર્થવાદમભિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૨ એષ યજમાનઃ પ્રથમેઽહનિ આધિયજ્ઞિકેન પરમેણ ચતુષ્ટોમસ્તોમેન જિત્વોત્તરસ્મિન્મધ્યમેઽહન્યાધિદૈવિકેનૈકવિંશસ્તોમેન પ્રતિષ્ઠાં લબ્ધ્વા તદુત્તરસ્મિંસ્તૃતીયેઽહનિ પૃષ્ઠરૂપાનૃતૂનન્વારુહ્ય સંવત્સરે પ્રતિતિષ્ઠતીત્યભિધાનં, તથાઽત્ર મધ્યમેઽહનિ શક્વર્યઃ પૃષ્ઠં ભવન્તિ તાસ્વન્યદન્યચ્છન્દઃ ક્રિયતે-તદ્વદન્યેઽન્યે ગ્રામ્યા આરણ્યાશ્ચ પશવ આલભ્યન્તે ઇતિ ચ સાર્થવાદં સકારણમભિધાનમ્, પૂર્વયોરહ્નોર્યેઽજાવય આરણ્યાશ્ચ પશવ આલભ્યન્તે તે ન સર્વે પશવો ભવન્તીત્યભિધાય ગવ્યા એવ પશવઃ સર્વે પશવો ભવન્તીતિ પ્રતિપાદનમ્, તાંશ્ચ ગવ્યાન્સર્વાન્પશૂનુત્તમેઽહ્નિ આલભતે ઇતિ વિધાનમ્ , એતે ચ ગવ્યાઃ પશવો વૈશ્વદેવદેવત્યાશ્ચિત્રવર્ણાસ્તત્રાપિ પરસ્પરં ભિન્નવર્ણાશ્ચ ભવન્તીતિ સપ્રયોજનં સાભિપ્રાયં નિરૂપણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૩ આશ્વમેધિકસ્ય ચતુષ્ટોમસ્તોમસ્યાનુષ્ટુબ્ગાયત્રીચ્છન્દસ્ત્વમુપપાદ્ય તદ્દ્વારા પ્રશંસનમ્ , આશ્વમેધિકસ્ય પૃષ્ઠસ્ય શક્વરીચ્છન્દસ્ત્વમુપપાદ્ય તદ્દ્વારા પ્રશંસનમ્, આશ્વમેધિકં મધ્યમમહરેકવિંશસ્તોમકં ભવતીતિ પ્રતિપાદ્ય તસ્યાદિત્યાદિરૂપેણ પ્રશંસનમ્, અશ્વમેધે મૈત્રાવરુણગેયં સામ વામદેવ્યં ભવતીતિ પ્રતિપાદ્ય તસ્ય પ્રજાપતિરૂપેણ પ્રશંસનમ્, આશ્વમેધિકં બ્રાહ્મણાચ્છંસિશસ્ત્રસમ્બદ્ધં સ્તોત્રં પાર્થુરશ્મસામકં ભવતીતિ પ્રતિપાદ્ય તસ્ય રશ્મિરૂપત્વેન પ્રશંસનમ્ , અશ્વમેધસ્યો ત્સન્નયજ્ઞત્વમુપપાદ્ય તત્રૈતત્સંકૃત્યચ્છાવાકસામ ભવતીતિ સાર્થવાદં પ્રતિપાદનમ્ , અશ્વમેધે એકવિંશવિધોઽગ્નિર્ભવતીતિ પક્ષં પ્રતિપાદ્ય તસ્ય પ્રશંસા નિન્દા ચ, પુનરશ્વમેધે દ્વાદશવિધોઽગ્નિર્ભવતીતિ પક્ષાન્તરમભિધાય તસ્ય પ્રશંસા નિન્દા ચ, પુનર્દ્વાદશવિધાગ્નિપક્ષે દોષમભિધાયૈકવિંશતિવિધાગ્નિપક્ષ એવ શ્રેયાનિતિ નિગમનમ્ , અશ્વમેધે એકવિંશોઽગ્નિરેકવિંશઃ સ્તોમ એકવિંશતિર્યૂપાશ્ચેતિ ત્રીણિ શીર્ષાણિ તિસ્રઃ કકુદશ્ચ ભવન્તીતિ સોપપત્તિકં નિરૂપગમ્, એતચ્છીર્ષત્રયકકુત્ત્રયવિજ્ઞાનં વેદિતુઃ ફલનિરૂપણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૪ સર્વાભ્યો દેવતાભ્યોઽશ્વ આલભ્યતે ઇત્યભિધાય પક્ષાન્તરેણાશ્વં પ્રાજાપત્યં કુર્યાદિતિ વિધાનં, તત્રાશ્વસ્ય પ્રાજાપત્યત્વકરણપક્ષે દોષં પ્રદર્શ્ય તદ્દોષપરિહારાર્થં શાદપ્રભૃતિદેવતાભ્યોઽશ્વાઙ્ગેભ્યશ્ચાજ્યાહુતીર્જુહુયાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તતોઽરણ્યેઽનૂચ્યાગ્ન્યાદિદેવતાહોમાન્હુત્વા દ્યાવાપૃથિવીયામુત્તમામાહુતિં જુહુયાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, દેવાસુરસંવાદપુરઃસરં સ્વિષ્ટકૃદર્થમશ્વસ્ય લોહિતોદ્ધરણસ્ય સાર્થવાદમભિધાનમ્ , ઉદ્ધૃતમશ્વલોહિતં સ્વિષ્ટકૃદ્ભ્યો જુહુયાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતે લોહિતહોમે તિસ્ર આહુતયો હોતવ્યા ભવન્તિ તાસુ ગોમૃગકણ્ઠેન પ્રથમામાહુતિં જુહુયાદશ્વશફેન દ્વિતીયામાહુતિં જુહુયાદયસ્મયેન ચરુણા તૃતીયામાહુતિં જુહુયાદિતિ પ્રત્યાહુતિ સાર્થવાદં વિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૫ અરણ્યેઽનૂચ્યાગ્ન્યાદિદેવતાહોમાઙ્ગભૂતાયા મૃત્યુસમ્બન્ધિન્યા આહુતેરુત્પત્તેરભિધાનં, તત્ર શાખાન્તરમતેનાનેકા આહુતયો મૃત્યવે હોતવ્યા ઇતિ પક્ષં સોપપત્તિકમુક્ત્વા તસ્ય નિન્દાર્થવાદેન પ્રત્યાખ્યાનં, સ્વમતેન “ મૃત્યવે સ્વાહા ” ઇતિ મૃત્યવ એકામેવાહુતિં જુહુયાદિતિ સોપપત્તિકં સાર્થવાદં વિધાનં, દ્વિતીયાં " બ્રહ્મહત્યાયૈ સ્વાહા " ઇતીમાં બ્રહ્મહત્યાહુતિં જુહુયાદિતિ સોપપત્તિકં સાર્થવાદં વિધાનં, મુણ્ડિભર્ષિમતં પુરસ્કૃત્યૈષૈવ દ્વિતીયાઽશ્વમેધાન્તર્ગતાઽઽહુતિર્બ્રહ્મહત્યાયાઃ પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ સોપપત્તિકં સાર્થવાદં નિરૂપણં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૬ અશ્વસ્તોમીયદ્વિપદાહોમબ્રાહ્મણમ્ -- તત્ર પ્રથમમ્ અશ્વસ્તોમીયહોમસ્યોત્પત્ત્યભિધાનપૂર્વકં સાર્થવાદં વિધાનમ્ , અશ્વસ્તોમીયહોમં કૃત્વા દ્વિપદાહોમઃ કર્તવ્ય ઇતિ સકારણં પ્રતિપાદનમ્, અશ્વસ્તોમીયદ્વિપદાહોમયોઃ પૌર્વાપર્યસ્યાશ્વસ્તોમીયાનાં પશુત્વં દ્વિપદાનાં ચ પુરુષત્વં પ્રતિપાદ્ય તદ્દ્વારા પ્રશંસનં, વિહિતેઽશ્વસ્તોમીયહોમે ષોડશૈવાહુતીર્જુહુયાન્ન કનીયસીર્ન વા ભૂયસીરિતિ સોપપત્તિકં સાર્થવાદં વિધાનમ્ , અશ્વસ્તોમીયહોમાન્તેઽન્યામુત્તમામાહુતિં ન જુહુયાત્કિન્તુ દ્વિપદાસંજ્ઞકા આહુતય એવોત્તમાસ્તા જુહુયાદિતિ સાર્થવાદમભિધાનમ્, આશ્વમેધિકેઽવભૃથે શુક્લખલતિવિક્લિધપિઙ્ગાક્ષવિશિષ્ટસ્ય પુરુષસ્ય મૂર્દ્ધનિ " જુમ્બકાય સ્વાહા " ઇતીમામુત્તમામાહુતિં જુહુયાદિતિ સકારણં સપ્રયોજનં વિધાનમ્, અશ્વમેધં સમાપ્યાન્તે પ્રત્યહમેકમેવં દ્વાદશ બ્રહ્મૌદનાંશ્ચરૂન્નિર્વપેદથવા પ્રત્યહમેકામેવં દ્વાદશાગ્નેયપુરોડાશહવિષ્કા ઇષ્ટીઃ કુર્યાદિતિ વિકલ્પેન વિધાનમ્ , તત્રેષ્ટિપક્ષમાદૌ પ્રશસ્યાનન્તરં નિન્દિત્વા ચ બ્રહ્મૌદનપક્ષસ્ય પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૭ અશ્વમેધસ્પ યૌગિકસંજ્ઞાદ્વાદશકાભિધાયકં બ્રાહ્મણમ્-- તત્ર ચાશ્વમેધયજ્ઞસ્ય ભિન્નપ્રવૃત્તિનિમિત્તકાનાં યૌગિકાનાં દ્વાદશાનાં નામધેયાનાં સફલં નિરૂપણં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૮ અશ્વમેધીયપ્રાયશ્ચિત્તાનિ—તત્રાદૌ યદ્યશ્વો વડવાયાં ગત્વા રેતઃ સિઞ્ચેત્તદા વાયવ્યં પયોઽનુનિર્વપેદિત્યેવૈવ પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, યદ્યશ્વં સ્રામો વિન્દેત્તદા પૌષ્ણં ચરું નિર્વપેદિત્યેષા પ્રાયશ્ચિતિરિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, યદ્યશ્વમક્ષતામયો વિન્દેત્તદા ભૂમ્યંશરૂપદ્વાદશકપાલં વૈશ્વાનરં પુરોડાશં નિર્વપેદિતિ પ્રાયશ્ચિત્તિરિત્યેતત્સાર્થવાદં વિધાનં, યદિ ચાશ્વમક્ષ્યામયો વિન્દેત્તદા સૌર્યં ચરું નિર્વપેદિત્યેષા પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, યદ્યશ્વોઽપ્સુ મ્રિયેત તદા યવમયં વારુણં ચરું નિર્વપેદિત્યેષા પ્રાયશ્ચિત્તિરિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, અનયા પ્રાયશ્ચિત્ત્યાઽન્યસ્યાશ્વસ્યાલમ્ભાયાનુમતિર્ભવતિ તયૈતયાઽનુમત્યાઽન્યમશ્વમાલભેતેતિ ચ સાર્થવાદમભિધાનમ્, આશ્વમેધિક્યાઃ પ્રાયશ્ચિત્તીયાયાસ્ત્રિહવિષેષ્ટેરશ્વમેધે યદિ કિઞ્ચિન્નશ્યેત્તત્પ્રાયશ્ચિત્તાર્થં નષ્ટવેદનાર્થં ચ દ્રવ્યદેવતાભિધાનપુરઃસરં સાર્થવાદં વિધાનમ્ , યદિ વાઽશ્વમેધસમ્બન્ધિનમશ્વં શત્રવો વિન્દેરન્યદિ વા મ્રિયેતાશ્વો યદિ વાપ્સુ મ્રિયેતાશ્વસ્તદૈતેષુ નિમિત્તેષ્વિમામેવ ત્રિહવિષેષ્ટિરૂપાં પ્રાયશ્ચિત્તિં કૃત્વાઽન્યમશ્વમાનીય પ્રોક્ષયેયુરિતિ વિધાનમ્ , અસ્યા એવં ત્રિહવિષેષ્ટેર્હિરણ્યાદિનષ્ટવેદનફલોદ્દેશેનૈવાશ્વમેધાદ્બહિરપિ સ્વાતંત્ર્યેણ પુરુષાર્થતયા વિધાનં ચેત્યાદિ ।