શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 13.2

બ્રાહ્મણ

૧ અન્નહોમબ્રાહ્મણમ -- તત્રાદૌ અન્નહોમાનામુત્પત્તિવિધેઃ સાર્થવાદં સપ્રયોજનમભિધાનં, તત્રાજ્યસક્તુધાનાલાજાનાં ક્રમેણાવયુત્ય સાર્થવાદ વિધાનં, વિહિતાન્નહોમસાધનભૂતાનાં મન્ત્રાણાં સાભિપ્રાયં દિક્પ્રદર્શનં, તત્ર "દ્વાભ્યાં સ્વાહા, શતાય સ્વાહા” ઇત્યનયોરાહુત્યોરાન્તરાલિકાનાં "ત્રિભ્યઃ સ્વાહા” ઇત્યાદીનામ્ "એકોનશતાય સ્વાહા" ઇત્યન્તાનામાહુતિમન્ત્રાણામુપસંહૃતસ્વાધ્યાયતયા સાભિપ્રાયં સાર્થવાદં દિક્પ્રદર્શનં, નૈકશતમતીયાદિતિ નિન્દાર્થવાદસહિતમભિધાનમ્ , એકશતં જુહુયાદિતિ પ્રશંસાર્થવાદસહિતમભિધાનં, તત "વ્યુષ્ટ્યૈ સ્વાહા સ્વર્ગાય સ્વાહા ” ઇતિ દ્વે આહુતી સાભિપ્રાયિકે સમન્ત્રકે જુહુયાદિતિ વિધાનં, તત્ર પૂર્વાહુતિરનુદિત આદિત્યે દ્વિતીયોત્તરાહુતિરુદિતે આદિત્યે ચ હોતવ્યેતિ સાર્થવાદં વિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૨ અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞરાજત્વં યજમાનાશ્વમેધયોર્યજ્ઞરૂપત્વેનાભિન્નત્વં ચોપપાદ્ય પશૂનાં યૂપે નિયોજનસ્ય પ્રકૃતયજ્ઞારમ્ભકત્વપ્રતિપાદનમ્, આશ્વમેધિકાનામશ્વતૂપરગોમૃગૈઃ સહ કૃષ્ણગ્રીવાદિવામનાન્તાનાં પઞ્ચદશાનાં પર્યઙ્ગ્યપશૂનાં દેવતાસમ્બન્ધસ્ય બન્ધનસ્થાનસ્ય ચ સાર્થવાદમભિધાનં, પર્યઙ્ગ્યપશૂનાં પઞ્ચદશત્વસંખ્યાયાઃ પઞ્ચદશવજ્રાત્મકત્વમભિધાય તદ્રૂપેણ પ્રશંસનં, મધ્યમે યૂપે આગ્નેયાવેકાદશિનૌ દ્વૌ પર્યઙ્ગ્યાઃ પઞ્ચદશ ચેત્યેવં સપ્તદશ પશૂન્નિયુજ્યાલભેતેતિ સાર્થવાદમભિધાનમ્ , ઇતરેષુ તુ યૂપેષુ ષોડશ ષોડશ પશૂન્નિયુજ્યાલભતેતિ ચ સાર્થવાદમભિધાનં, તાનેતાન્પશૂન્કથમાપ્રીણીયાદિત્યાશઙ્ક્ય " સમિદ્ધોઽઅઞ્જન્ ” ઇત્યાદિભિરેકાદશભિર્બાર્હદુક્થીભિરૃગ્ભિરાપ્રીણીયાદિતિ કેષાઞ્ચિન્મતં સકારણમુપન્યસ્ય તત્પ્રતિષિધ્ય ચ " સમિદ્ધોઽ અદ્ય મનુષો દુરોણે" ઇત્યાદિભિરેકાદશભિર્જામદગ્નીભિરેવાપ્રીણીયાદિતિ સાભિપ્રાયં સ્વમતપ્રદર્શનમ્, એતેષામશ્વાદિપર્યઙ્ગ્યપશૂનામેકે પૃથક્પૃથક્ યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યાઃ કુર્વન્તિ ઇત્યેકીયં મતમુપન્યસ્ય તત્તથા ન કુર્યાદિતિ સકારણં પ્રત્યાખ્યાય પ્રાજાપત્યસ્યાશ્વાદેઃ પૃથગ્યાજ્યાઽનુવાક્યે કર્તવ્યે ઇતરેષાં સર્વેષાં સાધારણ્યૌ દેવદેવત્યે દ્વે એવ કર્તવ્યે ઇતિ સકારણં સાર્થવાદં સ્વમતનિરૂપણમ્, અશ્વસ્ય હિરણ્યપરિકૃતઃ શાસઃ -- અશ્વવ્યતિરિક્તાનાં પર્યઙ્ગ્યપશૂનાં તામ્રપરિષ્કૃતાઃ શાસાઃ ઇતરેષાં રોહિતાદીનાં ત્વાયસાઃ શાસાઃ ભવન્તીતિ સાર્થવાદં પ્રતિપાદનમ્ , અશ્વસ્ય હિરણ્યસ્ય ચ ક્ષત્રરૂપત્વેન પ્રશંસનમ્ , પર્યઙ્ગ્યશાસપરિષ્કરણસાધનસ્ય તામ્રસ્ય સદૃષ્ટાન્તમુપકરણરૂપત્વેન પ્રશંસનમ્, ઇતરેષાં રોહિતાદિપશૂનાં તચ્છાસપ્રકૃતિદ્રવ્યસ્યાયસશ્ચ વિડ્રૂપેણ પ્રશંસનમ્ , અશ્વ । સ્યાવદાનાનામાહવનીયસ્યોત્તરપાર્શ્વે વેતસશાખામયે કટે નિધાનસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૩ અશ્વમેધે મધ્યમેઽહનિ અશ્વસ્ય પુચ્છમાલભ્ય બહિષ્પવમાનાય સર્પણં કર્તવ્યમિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તત્ર પ્રસ્તોતૃપ્રતિહર્તૃભ્યાં સહોદ્ગાતોદ્ગાયેદિત્યેકીયં મતં નિરૂપ્ય સકારણં તનિષિધ્ય ચોદ્ગાતારમપરુધ્યોદ્ગીથાયાશ્વમેવ વૃણીતે ઇતિ સાર્થવાદં સ્વમતનિરૂપણં, તત્રાપ્યશ્વસ્ય વડવાદર્શનેન યદ્ધિઙ્કરણં તસ્ય સાર્થવાદં સામરૂપત્વપ્રતિપાદનમ્, ઉદ્ગાતૃભ્યઃ શતપરિમાણા સુવર્ણરૂપા સ્તોત્રદક્ષિણા દેયેતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં વિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૪ આશ્વમેધિકાનાં ગ્રામ્યાણામારણ્યાનાં ચ પશૂનાં મનુષ્યદેવોભયલોકજયહેતુત્વસ્ય સેતિહાસમભિધાનં, તત્ર ગ્રામ્યૈરશ્વાદિમિઃ પશુભિરમુમશ્વમેધયજ્ઞં સંસ્થાપયેદિતિ પ્રશંસકાર્થવાદસહિતં વિધાનમ્ , આરણ્યાન્પશૂંસ્તુ પર્યગ્નિકૃતાનેવોત્સૃજેદિતિ નિન્દાર્થવાદેનાભિધાનમ્ , અત્રોક્તેઽર્થે મીમાંસાપૂર્વિકાયા વિદ્વત્સમ્મતેઃ પ્રદર્શનં, ગ્રામ્યૈઃ સંસ્થાપનસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૫ આશ્વમેધિકા ગ્રામ્યાઃ પશવઃ પઞ્ચદશિનશ્ચાતુર્માસ્યા એકાદશિનશ્ચેત્યેતે ત્રિવિધા ભવન્તિ તત્ર પઞ્ચદશિષુ પશુષ્વર્ધમાસસમ્પત્તેઃ પ્રદર્શનં, ચાતુર્માસ્યદેવતાકેષુ પશુષુ સંવત્સરસમ્પત્તેઃ પ્રદર્શનમ્ , એકાદશિનેષુ પશુષુ સ્વર્ગસમ્પત્તેઃ પ્રદર્શનં, દશિષુ પશુષુ વિરાટ્સમ્પત્તેઃ પ્રદર્શનમ્, એકાદશ દશતઃ પશુષુ ત્રિષ્ટુપ્સમ્પત્તેઃ પ્રદર્શનં, પશૂનાં નાનારૂપત્વસ્ય સોપપત્તિકં પ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૬ સમન્ત્રકં સાર્થવાદં રથેઽશ્વનિયોજનાદિકસ્ય વિધાનં, સમન્ત્રકં સાર્થવાદં વિમુક્તસ્યાશ્વસ્ય મહિષીવાવાતાપરિવૃક્તાખ્યપત્નીત્રયકર્તૃકસ્યાજ્યેનાભ્યઞ્જનસ્ય વિધાનં, મહિષ્યાદ્યાઃ પત્ન્યોઽશ્વસ્ય કેસરપુચ્છેષુ સુવર્ણમયાન્મણીન્યથા ન પતન્તિ તથા મહાવ્યાહૃતિભિરાબધ્નન્તિ ઇતિ સદૃષ્ટાન્તં સાર્થવાદં વિધાનં, રાત્રિહુતશેષમતિરિક્તમાજ્યસક્તુધાનાલાજાત્મકમન્નમશ્વાય પ્રયચ્છતીતિ મન્ત્રતદભિપ્રાયસહિતં વિધાનં, યૂપમભિતો હોતૃબ્રહ્મણોર્બ્રહ્મોદ્યવદનસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, તત્રાદૌ બ્રહ્મણઃ પ્રશ્નકર્તૃત્વં હોતુશ્ચોત્તરપ્રદાતૃત્વં પશ્ચાદ્ધોતુઃ પ્રશ્નકર્તૃત્વં બ્રહ્મણ ઉત્તરપ્રદાતૃત્વં ચેત્યેવંક્રમેણ બ્રહ્મોદ્યસમ્બન્ધિપ્રશ્નપ્રતિવચનાનાં નિરૂપણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૭ નિયુક્તેષુ પશુષ્વન્વારબ્ધે ચ યજમાનેઽશ્વં પ્રોક્ષિષ્યન્નધ્વર્યુઃ પ્રોક્ષણીરાદાયાધ્વરિક યજુઃ પઠિત્વાઽઽશ્વમેધિક યજુર્જાતં પઠતીત્યભિધાનં, તદેતદ્વિહિતં યજુર્જાતમભિધાય તસ્ય સાભિપ્રાયં વ્યાખ્યાનમ્, અશ્વસ્ય મુખે પ્રોક્ષણીનાં ધારણે વિનિયુક્તાન્યાશ્વમેધિકાનિ યજૂંષ્યભિધાય તેષામભિપ્રાયપ્રદર્શનં, પ્રોક્ષણીઃ પુનઃ સંસ્કૃત્યેતરાન્પશૂન્પ્રોક્ષતીતિ વિધાનં, વિહિતસ્યાસ્ય બ્રાહ્મણમગ્રે વક્ષ્યત ઇત્યભિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૮ વાસોઽધિવાસં હિરણ્યં ચેત્યેતત્ત્રયમશ્વાયોપસ્તીર્ય તસ્મિન્નેનમશ્વં સંજ્ઞપયન્તીતિ સાર્થવાદં સવિશેષં વિધાનં, સંજ્ઞપ્યમાનેઽશ્વે "પ્રાણાય સ્વાહા" ઇત્યાદ્યાસ્તિસ્રઃ પરિપશવ્યા આહુતીર્જુહુયાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, પત્નીનામુદાનકરણસાધનભૂતં મન્ત્રમભિધાય તસ્યાભિપ્રાયકથનં, સર્વાઃ પત્ન્યોઽશ્વં ત્રિભિર્મન્ત્રૈસ્ત્રિસ્ત્રિરર્થાન્નવકૃત્વઃ પરિયન્તિ પર્યયણકાલે ધવિત્રૈરેનમુપવાજયન્તિ ચેતિ સાર્થવાદં સાભિપ્રાયં વિધાન, તતો મહિષ્યા અશ્વસમીપ ઉપસંવેશનસ્ય સમન્ત્રકં સાર્થવાદં વિધાનં, મન્ત્રતદભિપ્રાયસહિતમશ્વમહિષ્યોરધિવાસેનાચ્છાદનકરણવિધાનં, મહિષ્યા અશ્વશિશ્નસ્ય સ્વોપસ્થે કરણસાધનભૂતં મન્ત્રમભિધાય તસ્યાભિપ્રાયકથનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૯ અશ્વમેધયાજિનઃ સકાશાચ્છ્રિયોઽપક્રમણસ્ય પુનસ્તત્પ્રતિસમાધાનસ્ય ચોપાયનિરૂપણોપક્રમકથનં, તત્રાભિમેથિનીષુ ઋક્ષુ યા ગૂઢાભિપ્રાયિકા ઋચસ્તાઃ પાદશોઽનૂદ્ય તાસાં વ્યાખ્યાનદ્વારા ગૂઢાર્થપ્રદર્શનમ્, અશ્વસમીપસુપ્તાં મહિષીમુત્થાપ્ય ઋત્વિજો યજમાનશ્ચાન્તતઃ સુરભિમતીમૃચમન્વાહુરિતિ સાર્થવાદમભિધાનં, તત્સહૈવ સુરભિમત્યા ઋચઃ પ્રતીકપ્રદર્શનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૧૦ અસિપથાનાં લૌહ્યાદિભિઃ સૂચીભિઃ પરિકલ્પનસ્ય સાર્થવાદં સોપપત્તિકમભિધાનં, તત્ર તામ્રમય્યો રજતમય્યો હિરણ્યમય્યશ્ચેતિ ત્રિવિધાઃ સૂચ્યો ભવ
ન્તીતિ સાર્થવાદમભિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૧૧ મહિમ્નોર્ગ્રહયોરુત્પત્તિવિધેઃ સેતિહાસં સાર્થવાદમભિધાનં, "વપામભિજુહોતિ" ઇતિ મહિમ્નોર્ગ્રહયોર્હોમાવસરસ્ય સાર્થવાદં પ્રદર્શનં, પુરસ્તાત્સ્વાહાકૃતય ઉપરિષ્ટાત્સ્વાહાકૃતયશ્ચ યે કેચન દેવાસ્તાનેતાભ્યાં મહિમગ્રહાભ્યાં પ્રીણાતીતિ મન્ત્રલિઙ્ગાભ્યાં મહિમગ્રહહોમયોઃ પ્રયોજનપ્રદર્શનં, રાજ્ઞા વપાપરિયજનસ્ય ચ પ્રયોજનપ્રદર્શનં ચેતિ ।