શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 13.1

બ્રાહ્મણ

૧ અશ્વમેધયાગઃ --તત્ર પ્રથમં સાર્થવાદમધ્વર્યુકર્તૃકબ્રહ્મૌદનપચનં વિધાય તત્ર યદાજ્યમવશિષ્યતે તેનાશ્વાભિધાનિકાં રશનામભ્યજ્યાદત્તે ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનં, રશનાભ્યઞ્જનદ્વારાઽશ્વસ્ય પ્રજાપતિદેવતાકત્વાત્પ્રજાપતિરેવ તેજસા સમૃદ્ધો ભવત્યશ્વશ્ચ પૂતો મેધ્યો ભવતીત્યર્થવાદાભિધાનમ્ , ઉક્તાયા રશનાયા દર્ભમયત્વં સાર્થવાદં પ્રદર્શ્ય તયા પૂતં મેધ્યં ચૈવાશ્વમાલભતે ઇત્યર્થસ્ય પ્રદર્શનમ્, આલબ્ધાદશ્વાદ્યદ્રેત ઉત્ક્રાન્તં તસ્માત્સુવર્ણમુત્પન્નં તચ્ચ સુવર્ણં મહર્ત્વિગ્ભ્યો દદ્યાત્તેન રેતસોક્તપરમ્પરયાઽશ્વ એવ સમૃદ્ધો ભવતીતિ નિરૂપણમ્, ઋત્વિજાં મહત્ત્વકારણમભિધાય તૈશ્ચ બ્રહ્મૌદનઃ પ્રાશિતવ્ય ઇત્યપિ સાર્થવાદં વિધાય તત્ર બ્રહ્મૌદનપ્રાશને સુવર્ણં હિરણ્યં શતમાનં દદ્યાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, મધ્યમસ્યાહ્નઃ કૃતે ચતસૃભ્યો દિગ્ભ્યઃ સમાહૃતાશ્ચતુરવયવા વસતીવરીરપો ગૃહીત્વા ગૃહીત્વા સમાસિચ્ય પરિહરેદિતિ સાર્થવાદં
વિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૨ અશ્વાભિધાનિકાયા રશનાયા આદાને સપ્રયોજનં મન્ત્રં વિનિયુજ્ય સૈષા રશના દ્વાદશારત્નિપરિમાણા ભવતીતિ સાર્થવાદં વિધાનં, રશનાયાઃ પરિમાણવિષયે વિકલ્પમભિધાતું વિહિતં દ્વાદશારત્નિત્વમનૂદ્ય મતાન્તરેણ ત્રયોદશારત્નિરૂપં પરિમાણં વિધાય તસ્યાર્થવાદેન પ્રશંસનં, વિહિતયોક્તપરિમાણયા રશનયાઽશ્વસ્ય બન્ધને મન્ત્રં વિધાય તસ્ય સાભિપ્રાયં વ્યાખ્યાનમ્ , અશ્વબન્ધનાર્થં બ્રહ્મામન્ત્રણમન્ત્રં બ્રહ્મણોઽનુજ્ઞાદાનસાધનમન્ત્રં ચ વિધાય તયોરભિપ્રાયકથનં, બદ્ધસ્યાશ્વસ્ય પ્રોક્ષણે પઞ્ચ મન્ત્રાન્વિધાય તેષાં વ્યાખ્યાનં, તતશ્ચતુરક્ષસ્ય શુનોઽશ્વસ્ય પાદાન્તરાલે ઉપપ્લાવનસ્ય સમન્ત્રકં સાર્થવાદં વિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૩ અશ્વસમ્બન્ધિપ્રસ્રવણબિન્દૂનાં નિષ્ક્રયણતયા સમ્બન્ધિનીર્દશાશ્વસ્તોમીયા આજ્યાહુતીરગ્નયે સ્વાહેત્યનુવાકેન પ્રતિમન્ત્રં જુહુયાદથવાઽનુવાકાવૃત્ત્યા પ્રતિમન્ત્રં સહસ્રસંખ્યા આહુતીર્જુહુયાદિતિ વિકલ્પેન સાર્થવાદં સોપપત્તિકં વિધાનમ્ । અશ્વરૂપાણાં હિઙ્કારાદીનાં નિષ્ક્રયણાત્મિકા રૂપાખ્યાઃ પ્રક્રમાખ્યા વા આજ્યાહુતીર્હિઙ્કારાય સ્વાહેત્યાદિભિર્મન્ત્રૈર્જુહુયાદિતિ સાર્થવાદં સપ્રયોજનં વિધાનમ્ , એતાશ્ચાહુતયો ન હોતવ્યા ઇતિ સકારણં પૂર્વપક્ષીકૃત્ય હોતવ્યા એવેતિ કારણપુરઃસરમેવ સિદ્ધાન્તસ્થાપનં, પુનશ્ચૈતા આહુતયોઽગ્નેરન્યત્રાનાયતને ન હોતવ્યા ઇતિ સકારણં પ્રતિષિધ્ય સાવિત્ર્યા એવેષ્ટેઃ પુરસ્તાદનુદ્રુત્ય સકૃદેવાહવનીયરૂપે આયતને એવ જુહુયાદિતિ સપ્રયોજનં વિધાનં, પુનરન્યેષાં મતેનૈતા આહુતયો દીક્ષણીયાદ્યુદવસાનીયાન્તેષુ પ્રતિયજ્ઞમુખે હોતવ્યા ઇતિ સાર્થવાદં પક્ષં પ્રતિપાદ્ય તસ્મિન્પક્ષે નિન્દાર્થવાદેનારુચિં દર્શયિત્વા પ્રાગુક્તાવસરે એવ સકૃદેવ હોતવ્યા ઇત્યસ્ય પક્ષસ્યૈવ સાર્થવાદં દૃઢીકરણં, તાશ્ચાહુતય એકોનપઞ્ચાશત્સંખ્યાકા ભવન્તીત્યેતસ્યાર્થસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૪ તિસૃણાં સાવિત્રીષ્ટીનાં સેતિહાસં સાર્થવાદં સપ્રયોજનમુત્પત્તેરભિધાનં, ચતસ્રો ધૃતિસંજ્ઞકા આજ્યાહુતીર્જુહુયાદિતિ સાર્થવાદં વિધાય તાસાં સાયમનુષ્ઠેયત્વસ્ય સાવિત્રીષ્ટીનાં પ્રાતરનુષ્ઠેયત્વસ્ય ચ સાર્થવાદમભિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૫ સાયં ધૃતિહોમસમયે વીણાયાં વીણાગાથિનૌ બ્રાહ્મણૌ સંવત્સરં ગાયત ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતસ્ય બ્રાહ્મણદ્વયકર્તૃકસ્ય વીણાયાં ગાથાગાનસ્ય પ્રશંસાર્થમર્થવાદકથનમ્, અથવા પક્ષાન્તરેણોભાવપિ રાજન્યૌ એતચ્ચ વીણાયાં ગાથાગાનં કુરુત ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, અથવા પક્ષાન્તરેણૈકો બ્રાહ્મણોઽપરશ્ચ રાજન્યસ્તાવુભૌ વીણાગાથિનૌ ગાયેતામિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, તત્રૈતસ્મિન્પક્ષે બ્રાહ્મણરાજન્યાવુભાવપિ યદિ દિવા ગાયેતાં યદિ વા રાત્રૌ ગાયેતાં તદોભયત્રાપ્યનિષ્ટં ફલમુત્પદ્યતેતિ નિન્દાર્થવાદેન પ્રતિપાદ્ય દિવા બ્રાહ્મણો ગાયેનક્તં રાજન્યો ગાયેદિતિ પ્રશંસાર્થવાદેન વ્યવસ્થાકરણં, તત્ર બ્રાહ્મણકર્તૃકગાનસ્ય રાજન્યકતૃર્કગાનસ્ય ચ સાર્થવાદં પ્રકારનિરૂપણં, વીણાગાથિભ્યાં પૃથક્ પૃથક્ ગોશતં દદ્યાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૬ વક્ષ્યમાણસ્ય તૃતીયસ્યાઃ સાવિત્રીષ્ટેરન્તે અધ્વર્યુયજમાનાભ્યાં ક્રિયમાણસ્યાશ્વદક્ષિણકર્ણે જપસ્ય સાધનભૂતમન્ત્રસ્ય સાભિપ્રાયં વ્યાખ્યાનં, પ્રાગ્વિહિતધૃતિહોમસાધનભૂતં મન્ત્રચતુષ્ટયમભિધાય સંવત્સરમધ્યે તા ધૃતિસંજ્ઞકા આહુતયઃ ષોડશનવતયોઽર્થાચ્ચત્વારિંશદધિકાશ્ચતુર્દશશતપરિમિતા ભવન્તીત્યભિધાય ચાર્થવાદેન ધૃતિહોમસ્ય પ્રયોજનાભિધાનમ્, અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ અશ્વમેધયજ્ઞસ્ય કારણમુક્ત્વાઽશ્વમેધયજ્ઞસ્યોત્પત્તિવિધેરભિધાનં, દુર્બલસ્યાશ્વમેધયાજિનોઽશ્વો યદ્યમિત્રૈરપહૃતસ્તદા કા પ્રાયશ્ચિત્તિરિત્યાશઙ્ક્યાન્યમશ્વમાનીય પ્રોક્ષયેયુરિતિ કારણનિર્દેશપુરઃસરં પ્રાયશ્ચિત્તેરભિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૭ આશ્વમેધિક્યા દીક્ષાયા ઉત્પત્તેઃ સેતિહાસમભિધાનમ્, ઉત્પન્નાયા દીક્ષાયા અવરોધાર્થં વૈશ્વદેવસંજ્ઞકૌદ્ગ્રભણહોમસ્યોત્પત્તેરભિધાનં, તત્ર સપ્તાહં દીક્ષયા પ્રચરન્તિ દેવતાનાં ત્રેધા વિભાગં કૃત્વા પ્રત્યહં ત્રિકેણેત્યેવંક્રમેણ સપ્ત વૈશ્વદેવસંજ્ઞકાનૌદ્ગ્રભણહોમાઞ્જુહ્વતિ ચેતિ સોપપત્તિકં સપ્રયોજનં સાર્થવાદં વિધાનં, તાનિ ચ સપ્ત ત્રિકાણ્યેકવિંશતિર્ભવન્તિ તસ્યા એકવિંશતેરધિદૈવસમ્પત્તેર્નિરૂપણં, સપ્તાનાં દીક્ષાહાનાં મધ્યે ષટ્સુ દિનેષુ પ્રત્યહં સૌમિકાનિ ઔદ્ગ્રભણાનિ સપ્તમ ઉત્તમેઽહ્નિ તુ સૌમિકાન્યાગ્નિકાનિ ચ મિલિત્વા ષડૌદ્ગ્રભણાનિ તથાઽન્તિમૈકા પૂર્ણાહુતિર્વૈશ્વદેવિકેતિ સંકલનયા ત્રિંશદૌદ્ગ્રભણાનિ હવનાનિ ભવન્તીતિ ત્રિંશ ત્સંખ્યામભિધાય તસ્યા વિરાડાત્મના પ્રશંસનમ્, આધ્વરિકાણામાશ્વમેધિકાનાં ચૌદ્ગ્રભણાનાં પ્રત્યહં સપ્તસંખ્યા ભવતીત્યભિધાય શીર્ષણ્યપ્રાણસપ્તકરૂપત્વેન પ્રશંસનમ્ ઉત્તમાયા: પૂર્ણાહુત્યાઃ સપ્રયોજનં વિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૮ અશ્વમેધયજ્ઞસ્યર્ગ્યજુષાત્મત્વં સામયજુષાત્મત્વં ચોપપાદ્ય વૈશ્વદેવસંજ્ઞકાશ્વમેધીયૌદ્ગ્રભણહોમસ્ય પ્રયોજનકથનમ્, એકવિંશત્યાશ્વમેધિકવૈશ્વદેવસંજ્ઞકૌદ્ગ્રભણહોમમન્ત્રાણાં ત્રિકશઃ સાભિપ્રાયં પ્રદર્શનં, પ્રાગ્વિહિતાયાઃ પૂર્ણાહુત્યા મન્ત્રસ્ય ચ સાભિપ્રાયં પ્રદર્શનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ

૯ કૃષ્ણાજિનદીક્ષામારભ્યોખાયાં ત્રયોદશસમિદાધાનાન્તસ્ય કર્મજાતસ્ય કરણાનન્તરમધ્વર્યુકર્તવ્યસ્યૈવ જપસ્ય સાધનભૂતં " આ બ્રહ્મન્ " ઇતિ મંત્રમભિધાય તસ્ય વ્યાખ્યાનં ચેતિ ।