શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 12.9.1

૧૨.૯.૧ અથ સૌત્રામણીયજ્ઞાત્પુરુષોત્પત્તિઃ
એતસ્માત્ વૈ યજ્ઞાત્ પુરુષો જાયતે। સ યદ્ધ વાઽઅસ્મિંલ્લોકે પુરુષોઽન્નમત્તિ તદેનમમુષ્મિંલ્લોકે પ્રત્યત્તિ। સ વા એષ પરિસ્રુતો યજ્ઞસ્તાયતે। અન્નાદ્યા વૈ બ્રાહ્મણેન પરિસ્રુત્। સ એતસ્માદન્નાદ્યાત્ જાયતે। તં હામુષ્મિંલ્લોકેઽન્નં ન પ્રત્યત્તિ। તસ્માદેષ બ્રાહ્મણયજ્ઞ એવ। યત્સૌત્રામણી

તસ્ય લોમાન્યેવ શષ્પાણિ। ત્વક્ તોક્માનિ। માંસં લાજાઃ। અસ્થિ કારોતરઃ। મજ્જા માસરમ્। રસઃ પરિસ્રુત્। નગ્નહુર્લોહિતમ્। રેતઃ પયઃ। મૂત્રં સુરા। ઊવધ્યં વલ્કસમ્

હૃદયમેવાસ્યૈન્દ્રઃ પુરોડાશઃ। યકૃત્ સાવિત્રઃ। ક્લોમા વારુણઃ। મતસ્ને એવાસ્યાશ્વત્થં ચ પાત્રમૌદુમ્બરં ચ। પિત્તં નૈયગ્રોધમ્। આંત્રાણિ સ્થાલ્યઃ। ગુદા ઉપશયાનિ। શ્યેનપત્રે પ્લીહા। આસન્દી નાભિઃ। કુંભો વનિષ્ઠુઃ। પ્લાશિઃ શતાતૃણ્ણા। તદ્યત્ સા બહુધા વિતૃણ્ણા ભવતિ। તસ્માત્ પ્લાશિર્બહુધા વિકૃતા ઉ। મુખં સતમ્। જિહ્વા પવિત્રમ્। ચપ્પં પાયુઃ। બસ્તિર્વાલઃ

અંગાન્યેવાસ્યાશ્વિનઃ પશુઃ। આત્મા સારસ્વતઃ। રૂપમૈન્દ્ર ઋષભઃ। તસ્માદાહુર્ગાવઃ પુરુષસ્ય રૂપમિતિ। આયુર્હિરણ્યમ્। તત્ શતમાનં ભવતિ। તસ્માત્ શતાયુઃ પુરુષઃ

ચક્ષુષી એવાસ્યાશ્વિનૌ ગ્રહૌ। પક્ષ્માણિ ગોધૂમસક્તવશ્ચ કુવલસક્તવશ્ચ। નાસિકે એવાસ્ય સારસ્વતૌ ગ્રહૌ। અથ યાનિ નાસિકયોર્લોમાનિ તાન્યુપવાકસક્તવશ્ચ બદરસક્તવશ્ચ। શ્રોત્રે એવાસ્યૈન્દ્રૌ ગ્રહૌ। અથ યાનિ કર્ણયોર્લોમાનિ। યાનિ ચ ભ્રુવોઃ। તાનિ યવસક્તવશ્ચ કર્કન્ધુસક્તવશ્ચ

અથ યાન્યુપસ્થે લોમાનિ. યાનિ ચાધસ્તાત્। તાનિ વૃકલોમાનિ। અથ યાન્યુરસિ લોમાનિ। યાનિ ચ નિકક્ષયોઃ। તાનિ વ્યાઘ્રલોમાનિ। કેશાશ્ચ શ્મશ્રૂણિ ચ સિંહલોમાનિ

ત્રયઃ પશવો ભવન્તિ। ત્રેધાવિહિતો વા અયં પુરુષસ્યાત્મા। આત્માનમેવાસ્ય તૈઃ સ્પૃણોતિ। યદવાઙ્ નાભેઃ। તદાશ્વિનેન। યદૂર્ધ્વં નાભેઃ। અવાચીનં શીર્ષ્ણઃ। તત્સારસ્વતેન। શિર ઐન્દ્રણ। યથારૂપમેવ યથાદેવતમાત્માનં મૃત્યોઃ સ્પૃત્વા, અમૃતં કુરુતે

ત્રયઃ પુરોડાશા ભવન્તિ। ત્રેધાવિહિતં વા ઇદં પુરુષસ્ય વયઃ। વય એવાસ્ય તૈઃ સ્પૃણોતિ। પૂર્વવયસમૈન્દ્રેણ। મધ્યમવયસં સાવિત્રેણ। ઉત્તમવયસં વારુણેન। યથારૂપમેવ યથાદેવતં વયો મૃત્યોઃ સ્પૃત્વા અમૃતં કુરુતે

ષડ્ ગ્રહા ભવંતિ। ષડ્ વા ઇમે શીર્ષન્ પ્રાણાઃ। પ્રાણાનેવાસ્ય તૈઃ સ્પૃણોતિ। ચક્ષુષી એવાશ્વિનાભ્યામ્। નાસિકે સારસ્વતાભ્યામ્। શ્રોત્રે ઐન્દ્રાભ્યામ્। યથારૂપમેવ યથાદેવતં પ્રાણાન્ મૃત્યોઃ સ્પૃત્વા અમૃતાન્ કુરુતે

સંતતા યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યા ભવંતિ। સમાનદેવત્યાઃ। પ્રાણાનાં સંતત્યા અવ્યવચ્છેદાય। સર્વાઃ પુરોઽનુવાક્યા ભવંતિ। સર્વા યાજ્યાઃ। તસ્માત્ પ્રાણાઃ સર્વે પરાંચઃ સર્વે પ્રત્યંચઃ। સર્વાઃ પ્રથમા ભવંતિ। સર્વા મધ્યમાઃ। સર્વા ઉત્તમાઃ। તસ્માત્ પ્રાણાઃ સર્વે પ્રથમાઃ। સર્વે મધ્યમાઃ। સર્વ ઉત્તમાઃ। સર્વેષાં ગ્રહાણાં દ્વે યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યે ભવતઃ।પ્રાણોદાનયોસ્તદ્રૂપમ્। પ્રાણોદાનાવેવાવરુંધે। તસ્માત્ સર્વે પ્રાણાઃ પ્રાણોદાનયોરેવ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

સ વા એષ આત્મૈવ। યત્સૌત્રામણી। મન એવ પ્રત્યક્ષાત્। વાક્ યજમાનઃ। તસ્યાત્મૈવ વેદિઃ। પ્રજોત્તરવેદિઃ। પશવો બર્હિઃ। અંગાનિ ઋત્વિજઃ। અસ્થીનિધ્મઃ। આજ્યં મજ્જા। મુખમગ્નિઃ। અન્નમાહુતિઃ। વયઃ સંસ્થા। તસ્માત્ સૌત્રામણ્યેજાનો વય ઉપગચ્છતિ

તદ્યૌ હ વા ઇમૌ પુરુષાવિવાક્ષ્યોઃ। એતાવેવાશ્વિનૌ। અથ યત્ કૃષ્ણમ્। તત્સારસ્વતમ્। યચ્છુક્લમ્। તદૈન્દ્રમ્। તદ્યદાશ્વિને પશૌ સતિ, અથૈતા દેવતાઃ સહ યજતિ। એતાન્યેવૈતત્ સાર્દ્ધં કૃત્વાઽઽત્મન્ ધત્તે

મન એવેન્દ્રઃ। વાક્ સરસ્વતી। શ્રોત્રે અશ્વિનૌ। યદ્ વૈ મનસા ધ્યાયતિ। તદ્વાચા વદતિ। યદ્વાચા વદતિ। તત્ કર્ણાભ્યાં શૃણોતિ। તદ્ યત્ સારસ્વતે પશૌ સતિ, અથૈતા દેવતાઃ સહ યજતિ। એતાન્યેવૈતત્ સાર્ધં કૃત્વાઽઽત્મન્ ધત્તે

પ્રાણ એવેન્દ્રઃ। જિહ્વા સરસ્વતી। નાસિકે અશ્વિનૌ। યદ્વૈ પ્રાણેનાન્નમાત્મન્ પ્રણયતે। તત્ પ્રાણસ્ય પ્રાણત્વમ્। જિહ્વયા વા અન્નસ્ય રસં વિજાનાતિ। નાસિકે ઉ વૈ પ્રાણસ્ય પંથાઃ। તદ્યદૈન્દ્રે પશૌ સતિ, અથૈતા દેવતાઃ સહ યજતિ। એતાન્યેવૈતત્સાર્દ્ધં કૃત્વાઽઽત્મન્ ધત્તે

હૃદયમેવેન્દ્રઃ। યકૃત્ સવિતા। ક્લોમા વરુણઃ। તદ્યદૈન્દ્રે પુરોડાશે સતિ, અથૈતા દેવતાઃ સહ યજતિ। એતાન્યેવૈતત્સાર્દ્ધં કૃત્વાઽઽત્મન્ ધત્તે

પ્રાણ એવ સવિતા। વ્યાનો વરુણઃ। શિશ્નમિન્દ્રઃ। યત્ વૈ પ્રાણેનાન્નમત્તિ। તત્ વ્યાનેન વ્યનિતિ। શિશ્નેન વા અન્નસ્ય રસં રેતઃ સિંચતિ। તદ્યત્ સાવિત્રે પુરોડાશે સતિ, અથૈતા દેવતાઃ સહ યજતિ। એતાન્યેવૈતત્ સાર્દ્ધં કૃત્વાઽઽત્મન્ ધત્તે

યોનિરેવ વરુણઃ। રેત ઇન્દ્રઃ। સવિતૈવ રેતસઃ પ્રજનયિતા। તદ્યત્ વારુણે પુરોડાશે સતિ, અથૈતા દેવતાઃ સહ યજતિ। એતાન્યેવૈતત્ સાર્દ્ધં કૃત્વાઽઽત્મન્ ધત્તે। સ ય એવમેતત્ વેદ। એતા એવ દેવતા અનુસંભવતિ। એતા દેવતા અનુપ્રજાયતે। આ પ્રજયા પશુભિઃ પ્યાયતે। પ્રત્યસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠતિ। અભિ સ્વર્ગં લોકં જયતિ। ય એવં વિદ્વાન્ સૌત્રામણ્યા યજતે। યો વૈતદેવં વેદ