શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 12.9

બ્રાહ્મણ ૧ સૌત્રામણીયજ્ઞાત્પુરુષોત્પત્તિઃ
૧ સૌત્રામણીયજ્ઞાત્પુરુષોત્પત્તિઃ-તત્ર પ્રકૃતાદેતસ્માત્સૌત્રામણીયજ્ઞાત્ પુરુષો જાયતે ઇતિ પુરુષોત્પત્તેરુપક્રમસ્ય નિરૂ.પણં, તત્ર પ્રસઙ્ગાદયં સૌત્રામણીયજ્ઞો બ્રાહ્મણાધિકારિક ઇતિ પ્રતિપાદનં, તતઃ " તસ્ય લોમાન્યેવ શષ્પાણિ " ઇત્યારભ્ય " સર્વેષાં ગ્રહાણાં દ્વે યાજ્યાપુરોનુવાક્યે ભવતઃ પ્રાણોદાનયોસ્તદ્રૂપમ્" ઇત્યન્તં શષ્પાદિયાજ્યાપુરોઽનુવાક્યાન્તસ્ય સૌત્રામણ્યુપકરણભૂતસ્ય પદાર્થજાતસ્ય લોમત્વગાદિપ્રાણોદાનાન્તતત્તદવયવાત્મના પુરુષાવયવજાતસમ્પત્તેઃ સાર્થવાદમુપપાદનં, નિરુક્તાયાઃ પુરુષાવયવસમ્પત્તેઃ સાર્થવાદં પ્રકારાન્તરેણોપપાદનમ્ , તત્ર પશુદેવતાનાં સંસૃષ્ટાનાં સંસૃષ્ટાન્યેવાધ્યાત્મિકાનિ ત્રીણિ રૂપાણિ ભવન્તીતિ નિરૂપણં, પુરોડાશદેવતાનાં સંસૃષ્ટાનાં સંસૃષ્ટાન્યેવાધ્યાત્મિકાનિ ત્રીણિ રૂપાણિ ભવન્તીતિ નિરૂપણં ચેત્યાદિ
બ્રાહ્મણ ૨ સૌત્રામણ્યામવભૃથઃ
૨-સૌત્રામણ્યામવભૃથઃ -- તત્ર પ્રથમં સૌત્રામણ્યઙ્ગાવભૃથસ્યોપક્રમકથનં, તતો માસરકુમ્ભસ્ય જલે પ્લાવનમજ્જનસાધનાનાં મન્ત્રાણામભિધાનં સાભિપ્રાયં તેષાં તાત્પર્યાર્થવ્યાખ્યાનં ચ, સમન્ત્રકમપોઽઞ્જલિનાઽઽદાય તા અપઃ સમન્ત્રકમેવ દ્વૌ વિક્રમૌ ઉદઙ્ગત્વા યસ્યાં દિશિ દ્વેષ્યઃ સ્યાત્તસ્યાં દિશિ દ્વેષ્યં પ્રતિ પરાસિઞ્ચેદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, સ્નાનપૂર્વકવાસોઽપપ્લાવનસ્ય સમન્ત્રકં સાર્થવાદં વિધાનં, સમન્ત્રકં જલાદુત્ક્રમણં વિધાય વિનિયુક્તમન્ત્રસ્ય વ્યાખ્યાનમ્, અનપેક્ષમેત્યાહવનીયમુપતિષ્ઠેતેતિ વિધાનં, વિહિત ઉપસ્થાને મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્યાભિપ્રાયશો વ્યાખ્યાનં, સમન્ત્રકં સમિધમાદાનં સમન્ત્રકમાહવનીયે સમિધોઽન્વાધાનં ચ વિધાય વિનિયુક્તમન્ત્રયોરભિપ્રાયકથનં, અસ્યાઃ સૌત્રામણ્યા આદાવન્તે ચાદિત્યશ્ચરુઃ કર્તવ્ય ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્, અસ્યાદિત્યચરોર્દક્ષિણા ધેનુર્ભવતિ તત્રાપિ પૂર્વે આદિત્યચરૌ વત્સો દક્ષિણાત્વેન દેય ઉત્તરે ચરૌ ચ માતા દક્ષિણાત્વેન દેયેતિ સાર્થવાદં દક્ષિણાદાનવિધાનમ્, અવભૃથસ્ય પ્રશંસનમ્, અવભૃથાદુદેત્યાર્થાષિપશુદેશાદ્દેશાન્તરે ગત્વા મૈત્રાવરુણ્યા પયસ્યયા યજેતેતિ સાર્થવાદં વિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ ૩ સૌત્રામણ્યાઙ્ગતાનિ દર્શનાનિ
૩-સૌત્રામણ્યઙ્ગગતાનિ દર્શનાનિ –તત્ર પ્રથમં રાજ્યાદપરુદ્ધસ્ય ક્ષત્રસ્ય સૌત્રામણ્યધિકારપ્રદર્શનાર્થમિતિહાસકથનં, તસ્મિંશ્ચેતિહાસે સૃઞ્જયૈ રાજભિઃ સ્વરાષ્ટ્રાદ્બહિર્નિષ્કાસિતેન રેવોત્તરસા દશપુરુષમારભ્ય રાજ્યાદ્ભ્રષ્ટો દુષ્ટરીતુઃ સૌત્રામણ્યા યાજિતસ્તેન હેતુના સ સ્વં રાજ્યં પુનર્લેભે ઇતિ કથનં, યસ્માદાહવનીયે સુરા ન હોતવ્યેતિ યાજ્ઞિકા આહુસ્તસ્માત્ત્વં યદ્યાહવનીયે સુરાં હોષ્યસિ તર્હિ દુષ્ટરીતું પાપભાગિનં યજ્ઞં ચ જામિયુક્તં કરિષ્યસીતિ બાહ્લિકોક્ત્યા દોષદ્વયકથનમ્ , ઉક્તદોષદ્વયપરિહારાયાહવનીયાદુપાહૃતયોરાહવનીયાદ્ભિન્નયોરાહવનીયસદૃશયોરુત્તરદક્ષિણાગ્ન્યોર્મધ્યે ઉત્તરેઽગ્નૌ પયોગ્રહા દક્ષિણેઽગ્નૌ ચ સુરાગ્રહા હોતવ્યા ઇત્યસ્યા વ્યવસ્થાયાઃ સોપપત્તિકં નિરૂપણમ્, મધ્યે ચ પ્રસઙ્ગાત્પ્રણીતાનાં પ્રણીતત્વસ્ય સકારણમુપપાદનમ્, પર્યગ્નિકરણસ્ય ચ સકારણમુપપાદનં, ઉત્તરેઽગ્નૌ પયોગ્રહા હોતવ્યાઃ પશવશ્ચ શ્રપયિતવ્યા ઇત્યેતત્સાર્થવાદમભિધાનં, દક્ષિણેઽગ્નૌ સુરાગ્રહા હોતવ્યાસ્ત્રિષંયુક્તાભિઃ પવિત્રાભિશ્ચ પાવયિતવ્યમિત્યેતત્સાર્થવાદમભિધાનં, બહ્લિકસ્ય સ્વગૃહમાગત્ય રેવોત્તરસાઽનુષ્ઠિતવૃત્તાન્તસ્ય કથનમ્ , ઉત્તરેઽગ્નૌ પશુપુરોડાશપયોગ્રહૈ: પ્રચરણસ્ય ફલનિરૂપણં, દક્ષિણેઽગ્નૌ ચ સુરાગ્રહહવનસ્ય ત્રિષંયુક્તાભિઃ પવિત્રાભિઃ પાવનસ્ય ચ ફલનિરૂપણં, સૌત્રામણ્યા આત્મત્વમૈન્દ્રવાયોધસયોઃ પશ્વોર્બાહુદ્વયરૂપત્વં ચ સકારણમુપપાદ્ય સૌત્રામણ્યા આદાવન્તે ચ યથાક્રમં તયોરેન્દ્રવાયોધસયોઃ પશ્વોરનુષ્ઠાનસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્, એવમેવ સૌત્રામણ્યાં મધ્યેઽસ્ય ત્રિપશોરેક એવ આત્મસદૃશો યૂપો ભવતિ તદભિત ઇમૌ બાહુસદૃશૌ ઐન્દ્રવાયોધસૌ પશૂ ભવત ઇતિ પ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ.
વિશેષસૂચનમ્ ।
૧ દ્વાદશે કાણ્ડે તૃતીયેઽધ્યાયે ચતુર્થબ્રાહ્મણે એકાદશ્યાં કણ્ડિકાયાં ( દ્વિચત્વારિંશત્તમે પૃષ્ઠે ) ઋજુપા પ્રથમપર્યાયાદગ્રેતનો દ્વિતીયઃ પર્યાયઃ “સર્વાન્ દેવાન્ આત્મન્નધિષિ સર્વેષુ દેવેષુ આત્માનમધામ્ ।"ઇત્યાકારક પાઠઃ પરિચ્યુતઃ । સ ચાત્ર મુદ્રિતઃ। સ તત્ર મૂલાનુસારેણાનુસન્ધેય ઇતિ સપ્રશ્રયં સૂચ્યતે ॥
૨ દ્વાદશે એવ કાણ્ડેઽષ્ટમેઽધ્યાયે પ્રથમબ્રાહ્મણે દ્વાવિંશ્યાં કણ્ડિકાયાં (દ્વાદશોત્તરશતતમે પૃષ્ઠે )ઋજુપાઠેઽન્તે "ધત્ત । ઇતિ" ઇત્યસ્માદનન્તરં " હિરણ્યેન માર્જયન્તે" ઇત્યસ્માત્પ્રાક્ ચ " તત્ યે એવૈનમેતે યાજયન્તિ, તાનેતદાહ-એતન્મયિ સર્વં ધત્તેતિ ।" ઇત્યાકારકોંઽશઃ પરિચ્યુતઃ । સ ચાત્ર મુદ્રિતઃ। સ તત્ર મૂલાનુસરેણાનુસન્ધેય ઇતિ સપ્રશ્રયં સૂચ્યતે ॥