શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 12.8.2

૧૨.૮.૨
અથ સૌત્રામણ્યાં સોમસમ્પત્તિઃ
પ્રજાપતિર્યજ્ઞમસૃજત્। તમાહરત્। તેનાયજત। તેનેષ્ટ્વા રિરિચાન ઇવામન્યત। સ એતં યજ્ઞક્રતુમપશ્યત્ સૌત્રામણીમ્। તેનાયજત। તતો વૈ સ પુનરાપ્યાયત। રિચ્યત ઇવ વા એષઃ – યઃ સોમેન યજતે। વીવ હ્યસ્ય વિત્તં વેદો હરન્તિ

સોમેનેષ્ટ્વા સૌત્રામણ્યા યજેત। યથા ધેનુર્દુગ્ધા પુનરાપ્યયેત। એવં હૈવ પુનરાપ્યાયતે। આ પ્રજયા પશુભિઃ પ્યાયતે। પ્રત્યસ્મિન્ લોકે તિષ્ઠતિ। અભિ સ્વર્ગં લોકં જયતિ। ય એવં વિદ્વાન્ સૌત્રામણ્યા યજતે। યો વૈતદેવં વેદ

તદ્ધૈતત્ પપ્રચ્છ સુપ્લા સાર્ઞ્જયઃ પ્રતીદર્શમૈભાવતં । યન્ન દીક્ષયેવ દીક્ષતે। ન સોમાંશવ ઇવ ન્યુપ્યંતે।અથ કથં સૌત્રામણી સોમયજ્ઞો ભવતીતિ

સ હોવાચ। શિરો વા એતદ્યજ્ઞસ્ય। યદ્ વ્રતમ્। આત્મા દીક્ષા। એતત્ ખલુ વૈ વ્રતસ્ય રૂપમ્। યત્ સત્યમ્। એતદ્દીક્ષાયૈ। યત્ શ્રદ્ધા। મનો યજમાનસ્ય રૂપમ્। વાગ્ યજ્ઞસ્યેતિ

સ યત્ વાચા વ્રતમુપૈતિ। આત્મન્યેવૈતદ્યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિદધાતિ। સત્યં શ્રદ્ધાયાં દધાતિ। યજમાનં યજ્ઞે

તસ્માત્ એતસ્ય યજ્ઞસ્ય વ્રતમેવ દીક્ષા। વૃષા ઉ વૈ વ્રતમ્। યોષા દીક્ષા। વૃષા સત્યમ્। યોષા શ્રદ્ધા। વૃષા મનઃ। યોષા વાગ્। વૃષા પત્ન્યૈ યજમાનઃ। તસ્માત્ યત્રૈવ પતિસ્તત્ર જાયા। અથો યજ્ઞમુખ એવ તન્મિથુનાનિ કરોતિ પ્રજાત્યૈ

એતે ખલુ વા એતસ્ય યજ્ઞસ્ય સોમાંશવ ઇત્યાહુઃ। યચ્છષ્પાણિ તોક્માનિ લાજા ઇતિ

પ્રાતઃસવનસ્યૈતદ્ રૂપં યચ્છષ્પાણિ। અયં વૈ લોકઃ પ્રાતઃસવનમ્। સ આશ્વિનઃ। આશ્વિનેન પયસા પ્રથમાં રાત્રિં પરિષિંચતિ। સ્વેનૈવૈનમેતલ્લોકેન સ્વયા દેવતયા સ્વેન રૂપેણ પ્રાતઃસવનેન સમર્દ્ધયતિ

માધ્યંદિનસ્યૈતત્સવનસ્ય રૂપં યત્તોક્માનિ। અંતરિક્ષં વૈ માધ્યંદિનં સવનમ્। તત્સારસ્વતમ્। સારસ્વતેન પયસા દ્વિતીયાં રાત્રિં પરિષિંચતિ। સ્વેનૈવૈનમેતલ્લોકેન સ્વયા દેવતયા સ્વેન રૂપેણ માધ્યંદિનેન સવનેન સમર્ધયતિ

તૃતીયસવનસ્યૈતદ્ રૂપં યત્ લાજાઃ। દ્યૌર્વૈ તૃતીયસવનમ્। સૈન્દ્રી। ઐંદ્રેણ પયસા તૃતીયાં રાત્રિં પરિષિંચતિ। સ્વેનૈવૈનમેતલ્લોકેન સ્વયા દેવતયા સ્વેન રૂપેણ તૃતીયસવનેન સમર્દ્ધયતિ

એકસ્યૈ દુગ્ધેન પ્રથમાં રાત્રિં પરિષિંચતિ। દ્વયોર્દુગ્ધેન દ્વિતીયામ્। તિસૃણાં દુગ્ધેન તૃતીયામ્। યથારૂપમેવૈનં યથાદેવતં સવનૈઃ સમર્દ્ધયતિ

પરીતો ષિંચતા સુતમ્ ઇતિ પરિષિંચતિ। સુત્યાયૈ। સોમો ય ઉત્તમં હવિઃ ઇતિ। ઉત્તમં વા એતદ્ધવિઃ। યત્સોમઃ। ઉત્તમમેવૈનં હવિષ્કરોતિ। દધન્વા યો નર્યો અપ્સ્વંતરા ઇતિ। અદ્ભિશ્ચ હ્યેષોઽન્તરેણ ચ સૂયતે। સુષાવ સોમમદ્રિભિઃ ઇતિ। અદ્રિભિર્વૈ સોમઃ સૂયતે। અદ્રિભિરેવૈનં સુનોતિ। સોમસુત્યાયૈ

તદાહુઃ। ઉભયોર્વા એતદ્ રૂપમ્। સુતસ્ય ચાસુતસ્ય ચ। યત્ સૌત્રામણી। અપામેષ ઓષધીનાં રસઃ। યત્પયઃ। તત્સુતસ્ય રૂપમ્। અન્નસ્યૈષ રસઃ યત્પરિસ્રુત્। તદાસુતસ્ય રૂપમ્। ઉભાભ્યામેવૈનં સવાભ્યાં સુનોતિ। ઉભાભ્યાં સવાભ્યામવરુન્દ્ધે

તદાહુઃ – યદ્ ગ્રાવભિઃ સોમઃ સૂયતે। અથ કથં સૌત્રામણીતિ। પ્રૈષાપ્રીભિરિતિ બ્રૂયાત્। બાર્હતા વૈ પ્રૈષાઃ। બાર્હતા ગ્રાવાણઃ। ગ્રાવભિર્વૈ સોમઃ સૂયતે। ગ્રાવભિરેવૈનં સુનોતિ। સોમસુત્યાયૈ

સર્વે પયસ્વન્તો ભવન્તિ। પયસા હિ સૂયતે। સર્વે સોમવન્તો ભવન્તિ। સોમરૂપતાયૈ। સર્વે પરિસ્રુન્મન્તો ભવન્તિ। પરિસ્રુતા હિ સૂયતે। સર્વે ઘૃતવન્તો ભવન્તિ। તદ્વૈ પ્રત્યક્ષાદ્યજ્ઞરૂપમ્। યદ્ ઘૃતમ્। પ્રત્યક્ષાદેવૈનં યજ્ઞરૂપં કરોતિ। સર્વે મધુમન્તો ભવન્તિ। એતદ્વૈ પ્રત્યક્ષાત્સોમરૂપમ્। યન્મધુ। પ્રત્યક્ષાદેવૈનં સોમરૂપં કરોતિ

સર્વ આશ્વિના ભવન્તિ। ભૈષજ્યાય। સર્વે સારસ્વતાઃ। અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। સર્વે ઐન્દ્રાઃ। ઇન્દ્રિયસ્યૈવ વીર્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ

યદ્વેવ સર્વ આશ્વિના ભવન્તિ। સર્વે સારસ્વતાઃ. સર્વ ઐન્દ્રાઃ। એતા વા એતં દેવતા અગ્રે યજ્ઞં સમભરન્। તાભિરેવૈનં સંભરતિ। અથો એતા એવૈતદ્દેવતા ભાગધેયેન સમર્દ્ધયતિ

સન્તતા યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યા ભવન્તિ સમાનદેવત્યાઃ। પ્રજાનાં સન્તત્યા અવ્યવચ્છેદાય। સર્વા આશ્વિન્યો ભવન્તિ। સર્વાઃ સારસ્વત્યઃ। સર્વા ઐન્દ્ર્યઃ। સમાની બન્ધુતા

અનુષ્ટુભ આપ્રિયો ભવન્તિ। વાગ્વા અનુષ્ટુપ્। વાચા વૈ સોમઃ સૂયતે। વાચૈવૈનં સુનોતિ। સોમસુત્યાયૈ। સર્વા આશ્વિન્યો ભવન્તિ। સર્વાઃ સારસ્વત્યઃ। સર્વા ઐન્દ્ર્યઃ। સમાની બન્ધુતા

જાગતા અનુપ્રૈષા ભવન્તિ। ઇયં વૈ જગતી। અનયા વૈ સોમઃ સૂયતે। અનયૈવૈનં સુનોતિ। સોમસુત્યાયૈ। સર્વ આશ્વિના ભવન્તિ। સર્વે સારસ્વતાઃ। સર્વ ઐન્દ્રાઃ। સમાની બન્ધુતા

સ વા એષ પ્રત્યક્ષાત્ સોમયજ્ઞ એવ। યત્ સૌત્રામણી। તં યદ્યેકાકી યજમાનો ભક્ષયેત્। ઇષ્ટિર્વૈવ સ્યાત્ પશુબન્ધો વા। સર્વ ઋત્વિજો ભક્ષયન્તિ। સર્વે વા ઋત્વિજઃ સોમં ભક્ષયન્તિ। સોમરૂપતાયૈ

આશ્વિનમધ્વર્યવો ભક્ષયન્તિ। અશ્વિનૌ વૈ દેવાનામધ્વર્યૂ। સ્વમેવૈતત્ ભાગધેયં સ્વ આયતને ભક્ષયન્તિ

સારસ્વતં હોતા બ્રહ્મા મૈત્રાવરુણઃ। વાગ્વૈ યજ્ઞસ્ય હોતા। હૃદયં બ્રહ્મા। મનો મૈત્રાવરુણઃ। સ્વમેવૈતત્ ભાગધેયં સ્વ આયતને ભક્ષયન્તિ

ઐન્દ્રં યજમાનો ભક્ષયતિ। ઐન્દ્રો વા એષ યજ્ઞઃ। યત્સૌત્રામણી। ઇન્દ્રાયતન એષ એતર્હિ। યો યજતે। સ્વમેવૈતત્ ભાગધેયં સ્વ આયતને ભક્ષયતિ

ચક્ષુર્વા આશ્વિનો ગ્રહઃ। પ્રાણઃ સારસ્વતઃ। વાગૈન્દ્રઃ। આશ્વિનાત્સારસ્વતેઽવનયતિ। ચક્ષુરેવાસ્ય તત્પ્રાણૈઃ સન્દધાતિ। સારસ્વતાદૈન્દ્રે।પ્રાણાનેવાસ્ય તદ્વાચા સન્દધાતિ। અથો પ્રાણાનેવાસ્ય તદ્વાચિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ। તસ્માત્સર્વે પ્રાણા વાચિ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

ત્રય આશ્વિનં ભક્ષયન્તિ। અધ્વર્યુઃ પ્રતિપ્રસ્થાતાઽઽગ્નીધ્રઃ। ત્રિવૃદ્વા ઇદં ચક્ષુઃ। શુક્લં કૃષ્ણં કનીનકા। યથારૂપમેવાસ્મિન્ ચક્ષુર્દધાતિ

ત્રયઃ સારસ્વતમ્। હોતા બ્રહમા મૈત્રાવરુણઃ। ત્રેધાવિહિતો વા અયં પ્રાણઃ। પ્રાણ ઉદાનો વ્યાન ઇતિ। યથારૂપમેવાસ્મિન્ પ્રાણં દધતિ

એકાક્યૈન્દ્રં યજમાનો ભક્ષયતિ। એકધા વા એષા પ્રાણાનાં શ્રીઃ। યદ્ વાક્। એકધૈવ વાચં શ્રિયમાત્મન્ધત્તે। તસ્માત્સૌત્રામણ્યેજાન એકધા સ્વાનાં શ્રેષ્ઠો ભવતિ। અથો ય એવમેતદ્વેદ

ઋતવો વા ઋત્વિજઃ। માસા ભક્ષાઃ। ષડ્ ઋત્વિજો ભક્ષયન્તિ। ષડ્વા ઋતવઃ। ઋત્વિગ્ભિરેવ ઋતૂનવરુન્ધે

દ્વાદશ ભક્ષા ભવન્તિ। દ્વાદશ વૈ માસાઃ। ભક્ષૈરેવ માસાનવરુન્દ્ધે। પુનઃપુનરભિનિવર્ત્તમૃત્વિજો ભક્ષયન્તિ। તસ્માત્ ઋતવશ્ચ માસાશ્ચાન્યોઽન્યમભિનિવર્ત્તન્તે

ત્રયોદશં યજમાનો ભક્ષયતિ। યો હ વા એષ ત્રયોદશો માસઃ। એષ એવ પ્રત્યક્ષાત્સંવત્સરઃ। એતમેવાપ્ત્વાઽવરુન્દ્ધે। સ વા એષ સંવત્સર એવ। યત્સૌત્રામણી। તેન સર્વં જયતિ। સર્વમરુન્દ્ધે

ત્રયઃ પશવો ભવન્તિ। ત્રયો વા ઇમે લોકાઃ। ઇમાનેવ તૈર્લોકાનવરુન્દ્ધે। ઇમમેવ લોકમાશ્વિનેન। અન્તરિક્ષં સારસ્વતેન। દિવમૈન્દ્રેણ। યથારૂપમેવ યથાદેવતમિમાન્ લોકાન્ જયતિ ચાવ ચ રુન્દ્ધે

ત્રયઃ પુરોડાશા ભવન્તિ। ત્રયો વા ઋતવઃ। ઋતૂનેવૈતૈરવરુન્દ્ધે। ગ્રીષ્મમેવૈન્દ્રેણ। વર્ષાઃ સાવિત્રેણ। હેમન્તં વારુણેન। યથારૂપમેવ યથાદેવતમૃતૂન્ જયતિ ચાવ ચ રુન્દ્ધે

ષડ્ ગ્રહા ભવન્તિ। ષડ્વા ઋતવઃ। ઋતૂનેવૈતૈરવરુન્દ્ધે। વસન્તગ્રીષ્માવેવાશ્વિનાભ્યામ્। વર્ષાશરદૌ સારસ્વતાભ્યામ્। હેમન્તશિશિરાવૈન્દ્રાભ્યામ્। યથારૂપમેવ યથાદેવતમૃતૂન્ જયતિ ચાવ ચ રુન્દ્ધે

સંતતા યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યા ભવન્તિ સમાનદેવત્યાઃ। ઋતૂનાં સંતત્યા અવ્યવચ્છેદાય। સર્વાઃ પુરોઽનુવાક્યા ભવન્તિ। સર્વા યાજ્યાઃ। તસ્માત્ ઋતવઃ સર્વે પરાંચઃ। સર્વે પ્રત્યંચઃ। સર્વાઃ પ્રથમા ભવન્તિ। સર્વા મધ્યમાઃ। સર્વા ઉત્તમાઃ। તસ્માત્ ઋતવઃ સર્વે પ્રથમાઃ। સર્વે મધ્યમાઃ। સર્વ ઉત્તમાઃ। સર્વેષાં ગ્રહાણાં દ્વે યાજ્યાપુરોઽનુવાક્યે ભવતઃ। અહોરાત્રયોસ્તદ્રૂપમ્। અહોરાત્રે એવાવરુન્દ્ધે। તસ્માત્ ઋતવશ્ચ માસાશ્ચાહોરાત્રયોરેવ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

સ વા એષ સંવત્સર એવ। યત્સૌત્રામણી। ચંદ્રમા એવ પ્રત્યક્ષાત્ આદિત્યો યજમાનઃ। તસ્યેયમેવ પૃથિવી વેદિઃ। અંતરિક્ષમુત્તરવેદિઃ। દ્યૌર્બર્હિઃ। દિશ ઋત્વિજઃ। વનસ્પતય ઇધ્મઃ। આપ આજ્યમ્। ઓષધય આહુતયઃ। અગ્નિરેવાગ્નિઃ। સંવત્સરઃ સંસ્થા। તદ્વા ઇદં સર્વં સંવત્સર એવ। યદિદં કિંચ। તસ્માત્ સૌત્રામણ્યેજાનઃ સર્વં જયતિ। સર્વમરુન્દ્ધે