શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 12.7.3

૧૨.૭.૩
ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમ્ અન્નસ્ય રસમ્, સોમસ્ય ભક્ષં સુરયાઽઽસુરો નમુચિરહરત્। સોઽશ્વિનૌ ચ સરસ્વતીં ચોપાધાવત્। શેપાનોઽસ્મિ નમુચયે। ન ત્વા દિવા ન નક્તં હનાનિ। ન દંડેન। ન ધન્વના। ન પૃથેન। ન મુષ્ટિના। ન શુષ્કેણ। નાર્દ્રેણ। અથ મ ઇદમહાર્ષીત્। ઇદં મ આજિહીર્ષયેતિ

તે અબ્રુવન્। અસ્તુ નોઽત્રાપિ। અથાહરામેતિ। સહ ન એતત્ અથાહરતેત્યબ્રવીદિતિ

તાવશ્વિનૌ ચ સરસ્વતી ચ અપાં ફેનં વજ્રમસિઞ્ચન્। ન શુષ્કો નાર્દ્ર ઇતિ। તેનેંદ્રો નમુચેરાસુરસ્ય વ્યુષ્ટાયાં રાત્રૌ, અનુદિત આદિત્યે, ન દિવા ન નક્તમિતિ શિર ઉદવાસયત્

તસ્માદેતદૃષિણાઽભ્યનૂક્તમ્। અપાં ફેનેન નમુચેઃ શિર ઇન્દ્રોદવર્તયઃ। વિશ્વા યદજયઃ સ્પૃધઃ ઇતિ। પાપ્મા વૈ નમુચિઃ। પાપ્માનં વાવ તદ્દ્વિષંતં ભ્રાતૃવ્યં હત્વા, ઇન્દ્રિયં વીર્યમસ્યાવૃંક્ત। સ યો ભ્રાતૃવ્યવાન્ સ્યાત્। સ સૌત્રામણ્યા યજેત। પાપ્માનમેવ તદ્દ્વિષંતં ભ્રાતૃવ્યં હત્વા, ઇન્દ્રિયં વીર્યમસ્ય વૃંક્તે। તસ્ય શીર્ષંશ્છિન્ને લોહિતમિશ્રઃ સોમોઽતિષ્ઠત્। તસ્માદબીભત્સંત। ત એતદન્ધસો વિપાનમશ્યન્। સોમો રાજાઽમૃતં સુતઃ ઇતિ। તેનૈનં સ્વદયિત્વાઽઽત્મન્નદધત

સ્વાદ્વીં ત્વા સ્વાદુના ઇતિ સુરાં સન્દધાતિ। સ્વદયત્યેવૈનામ્। તીવ્રાં તીવ્રેણ ઇતિ। ઇન્દ્રિયમેવાસ્મિન્ દધાતિ। અમૃતામમૃતેન ઇતિ। આયુરેવાસ્મિન્ દધાતિ। મધુમતીં મધુમતા ઇતિ। રસમેવાસ્યાં દધાતિ। સૃજામિ સં સોમેન ઇતિ। સોમરૂપમેવૈનાં કરોતિ

સોમોઽસ્યશ્વિભ્યાં પચ્યસ્વ, સરસ્વત્યૈ પચ્યસ્વ, ઇન્દ્રાય સુત્રામ્ણે પચ્યસ્વ ઇતિ। એતા વા એતં દેવતા અગ્રે યજ્ઞં સમભરન્। તાભિરેવૈનં સંભરતિ। અથો એતા એવૈતદ્દેવતા ભાગધેયેન સમર્દ્ધયતિ। આસુનોતિ સુત્યાયૈ। તિસ્રો રાત્રીર્વસતિ। તિસ્રો હિ રાત્રીઃ સોમઃ ક્રીતો વસતિ। સોમરૂપમેવૈનાં કરોતિ

દ્વે વેદી ભવતઃ। દ્વૌ વાવ લોકાવિત્યાહુઃ। દેવલોકશ્ચૈવ પિતૃલોકશ્ચેતિ। ઉત્તરાઽન્યા ભવતિ। દક્ષિણાઽન્યા। ઉત્તરો વૈ દેવલોકઃ। દક્ષિણઃ પિતૃલોકઃ। ઉત્તરયૈવ દેવલોકમરુન્ધે। દક્ષિણયા પિતૃલોકમ્

પયશ્ચ સુરા ચ ભવતઃ। સોમો વૈ પયઃ। અન્નં સુરા। પયસૈવ સોમપીથમવરુન્ધે। સુરયાઽન્નાદ્યમ્। ક્ષત્ત્રં વૈ પયઃ। વિટ્ સુરા। સુરાં પૂત્વા પયઃ પુનાતિ। વિશ એવ તત્ ક્ષત્ત્રં જનયતિ। વિશો હિ ક્ષત્ત્રં જાયતે

વાયોઃ પૂતઃ પવિત્રેણ પ્રત્યઙ્ક્સોમો અતિદ્રુતઃ ઇતિ। સોમાતિપૂતસ્ય પુનાતિ। યથારૂપમેવૈનં પુનાતિ। ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખા ઇતિ। યદેવાસ્ય તેનેન્દ્રિયં વીર્યમતિક્રાન્તં ભવતિ। તદસ્મિન્ પુનર્દધાતિ

વાયોઃ પૂતઃ પવિત્રેણ પ્રાઙ્ક્સોમો અતિદ્રુતઃ ઇતિ સોમવામિનઃ પુનાતિ। યથારૂપમેવૈનં પુનાતિ। ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખા ઇતિ। યદેવાસ્ય તેનેન્દ્રિયં વીર્યમતિક્રાન્તં ભવતિ। તદસ્મિન્પુનર્દધાતિ

પુનાતિ તે પરિસ્રુતમ્ ઇતિ સમૃદ્ધિકામસ્ય પુનાતિ। સમૃદ્ધ્યૈ। સોમં સૂર્યસ્ય દુહિતા ઇતિ। શ્રદ્ધા વૈ સૂર્યસ્ય દુહિતા। શ્રદ્ધયૈષ સોમો ભવતિ। શ્રદ્ધયૈવૈનંસોમં કરોતિ। વારેણ શશ્વતા તના ઇતિ। વાલેન હ્યેષા પૂયતે

બ્રહ્મ ક્ષત્ત્રં પવતે ઇતિ પયઃ પુનાતિ। બ્રહ્મણ એવ તત્ક્ષત્રં જનયતિ। બ્રહ્મણો હિ ક્ષત્ત્રં જાયતે। તેજ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ તેજ એવાસ્મિન્નિન્દ્રિયં વીર્યં દધાતિ। સુરયા સોમઃ ઇતિ। સુરયા હિ સોમઃ। સુત આસુતઃ ઇતિ। આસુતાદ્ધિ સૂયતે। મદાય ઇતિ। મદાય વાવ સોમઃ। મદાય સુરા। ઉભાવેવ સોમમદં ચ સુરામદં ચાવરુન્ધે। શુક્રેણ દેવ દેવતાઃ પિપૃગ્ધિ ઇતિ। શુક્રેણ દેવ દેવતાઃ પ્રીણીહીત્યેવૈતદાહ। રસેનાન્નં યજમાનાય ધેહિ ઇતિ। રસમેવાન્નં યજમાને દધાતિ। પૂર્વે પયોગ્રહા ગૃહ્યન્તે। પરે સુરાગ્રહાઃ। વિશં તત્ક્ષત્ત્રસ્યાનુવર્ત્માનં કરોતિ

કુવિદંગ યવમન્તો યવં ચિત્ ઇતિ પયોગ્રહાન્ ગૃહ્ણાતિ। સોમાંશવો વૈ યવાઃ। સોમઃ પયઃ। સોમેનૈવૈનં સોમં કરોતિ। એકયા ગૃહ્ણાતિ। એકધૈવ યજમાને શ્રિયં દધાતિ। શ્રીર્હિ પયઃ

નાના હિ વાં દેવહિતં સદસ્કૃતમ્ ઇતિ સુરાગ્રહાન્ ગૃહ્ણાતિ। નાના હિ સોમશ્ચ સુરા ચ। દેવહિતમિતિ। દેવહિતે હ્યેતે। નાના સદસ્કૃતમિતિ। દ્વે હિ વેદી ભવતઃ। મા સંસૃક્ષાથાં પરમે વ્યોમન્ ઇતિ। પાપ્મનૈવૈનં વ્યાવર્તયતિ। સુરા ત્વમસિ શુષ્મિણી ઇતિ। સુરામેવ સુરાં કરોતિ। સોમ એષઃ ઇતિ। સોમમેવ સોમં કરોતિ। મા મા હિંસીઃ સ્વાં યોનિમાવિશન્તી ઇતિ। યથાયોન્યેવૈનાં વ્યાવર્તયતિ। આત્મનોઽહિંસાયૈ। એકયા ગૃહ્ણાતિ। એકધૈવ યજમાને યશો દધાતિ। યશો હિ સુરા

ક્ષત્ત્રં વૈ પયોગ્રહાઃ। વિટ્ સુરાગ્રહાઃ। યદવ્યતિષક્તાન્ ગૃહ્ણીયાત્। વિશં ક્ષત્ત્રાત્ વ્યવચ્છિન્દ્યાત્। ક્ષત્ત્રં વિશઃ પાપવસ્યસં કુર્યાત્। યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધિમ્। વ્યતિષક્તાન્ ગૃહ્ણાતિ। વિશમેવ ક્ષત્ત્રેણ સન્દધાતિ। ક્ષત્ત્રં વિશા। પાપવસ્યસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ। યજ્ઞસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ

પ્રાણા વૈ પયોગ્રહાઃ। શરીરં સુરાગ્રહાઃ। યદવ્યતિષક્તાન્ ગૃહ્ણીયાત્। શરીરં પ્રાણેભ્યો વ્યવચ્છિન્દ્યાત્। પ્રાણાન્ શરીરાત્। પ્રમાયુકો યજમાનઃ સ્યાત્। વ્યતિષક્તાન્ ગૃહ્ણાતિ। શરીરમેવ પ્રાણૈઃ સન્દધાતિ। પ્રાણાન્ શરીરેણ। અથો આયુરેવાસ્મિન્ દધાતિ। તસ્માત્ સૌત્રામણ્યેજાનઃ સર્વમાયુરેતિ। અથો ય એવમેતદ્વેદ

સોમો વૈ પયોગ્રહાઃ। અન્નં સુરાગ્રહાઃ। યત્પયોગ્રહાશ્ચ સુરાગ્રહાશ્ચ ગૃહ્યન્તે। સોમપીથં ચૈવાન્નાદ્યં ચાવરુન્ધે

પશવો વૈ પયોગ્રહાઃ। અન્નં સુરાગ્રહાઃ। યત્પયોગ્રહાશ્ચ સુરાગ્રહાશ્ચ ગૃહ્યન્તે। પશૂંશ્ચૈવાન્નાદ્યં ચાવરુન્ધે

ગ્રામ્યા વૈ પશવઃ પયોગ્રહાઃ। આરણ્યાઃ સુરાગ્રહાઃ। યત્પયોગ્રહાશ્ચ સુરાગ્રહાશ્ચ ગૃહ્યન્તે। ગ્રામ્યાંશ્ચૈવ પશૂનારણ્યાશ્ચાવરુન્ધે। ગ્રામ્યેણ ચાન્નેનારણ્યેન ચ પયોગ્રહાન્ શ્રીણાતિ। તસ્માત્ ગ્રામ્યાણાં પશૂનાં ગ્રામ્યં ચૈવાન્નાદ્યમારણ્યં ચાવરુદ્ધમ્

તદાહુઃ – એતસ્યૈ વા એતદઘલાયૈ દેવતાયૈ રૂપમ્। યદેતે ઘોરા આરણ્યાઃ પશવઃ। યદેતેષાં પશૂનાં લોમભિઃ પયોગ્રહાન્ શ્રીણીયાત્। રુદ્રસ્યાસ્યે પશૂનપિદ્ધ્યાત્। અપશુર્યજમાનઃ સ્યાત્। યન્ન શ્રીણીયાત્। અનવરુદ્ધા અસ્ય પશવઃ સ્યુઃ। રુદ્રો હિ પશૂનામીષ્ટે ઇતિ સુરાગ્રહાનેવૈતેષાં પશૂનાં લોમભિઃ શ્રીણાતિ। સુરાયામેવ તત્ રૌદ્રં દધાતિ। તસ્માત્ સુરાં પીત્વા રૌદ્રમનાઃ। અથો આરણ્યેષ્વેવ પશુષુ રુદ્રસ્ય હેતિં દધાતિ। ગ્રામ્યાણાં પશૂનામહિંસાયૈ। અવરુદ્ધા અસ્ય પશવો ભવંતિ। ન રુદ્રસ્યાસ્યે પશૂનપિદધાતિ

યા વ્યાઘ્રં વિષૂચિકોભૌ વૃકં ચ રક્ષતિ। શ્યેનં પતત્રિણં સિંહં સેમં પાત્વંહસઃ॥ યદાપિપેષ માતરં પુત્રઃ પ્રમુદિતો ધયન્। એતત્તદગ્રે અનૃણો ભવામ્યહતૌ પિતરૌ મયા ઇતિ

અધ્વર્યુશ્ચ પ્રતિપ્રસ્થાતા ચ જઘનેન વેદિં પ્રાંચમાવૃત્તં યજમાનં શ્યેનપત્રાભ્યામૂર્ધ્વં ચાવાંચં ચ પાવયતઃ। પ્રાણોદાનયોસ્તત્ રૂપમ્। પ્રાણોદાનાવેવાવરુંધે। ઊર્ધ્વશ્ચ હ્યયમવાઙ્ચ પ્રાણ આત્માનમનુ સંચરતિ। સંપૃચઃ સ્થ સં મા ભદ્રેણ પૃંક્ત ઇતિ પયોગ્રહાન્ સંમૃશતિ। શ્રિયૈવૈનં યશસા સમર્દ્ધયતિ। વિપૃચઃ સ્થ વિ મા પાપ્મના પૃંક્ત ઇતિ સુરાગ્રહાન્। પાપ્મનૈવૈનં વ્યાવર્તયતિ