શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 12.4

બ્રાહ્મણ ૧ અગ્નિહોત્ર પ્રાયશ્ચિત્તયઃ
૧-અગ્નિહોત્ર પ્રાયશ્ચિત્તયઃ-તત્ર પ્રથમં અગ્નિહોત્રસ્ય દીર્ઘસત્રાત્મના જરામર્યસત્રાત્મના ચ સફલં પ્રશંસનં, દીર્ઘસત્રિણોઽગ્નિહોત્રં જુહ્વતો યદિ ગાર્હપત્યાદીનામન્તરા સઞ્ચરણં ભવેત્તદા પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્યાન્ન વા કુર્યાદિતિ સંશયમુત્પાદ્યાપીષ્ટ્યા યજેતેતિ પૂર્વપક્ષીકૃત્ય તદુ તન્નાદ્રિયેતેતિ પૂર્વપક્ષં પ્રત્યાખ્યાય ગાર્હપત્યાદીનાં લોકાત્મત્વમભિધાય તેષુ લોકેષુ વયાંસિ યુક્તં ચાયુક્તં ચ સઞ્ચરન્તિ નૈવ ચ કાચનાર્તિરસ્તીત્યાદિહેતુસહિતં પ્રાયશ્ચિત્તિં નૈવ કુર્યાદિતિ રાદ્ધાન્તપ્રતિપાદનમ્ , અગ્નિહોત્રેઽધિશ્રિતે યદિ શ્વમેષશૂકરાણાં ત્રયાણામમેધ્યાનાં પશૂનાં ગાર્હપત્યાદીનામન્તરા ગમનં ભવેત્તદા એકેષાં મતેન ગાર્હપત્યાદ્ભસ્મોદ્ધૃત્ય તદ્ભસ્મ નિવપન્તો ગાર્હપત્યાદાહવનીયં યન્તીદં વિષ્ણુરિતિ મન્ત્રેણેત્યેકીયં મતં સકારણમભિધાય પુનઃ સકારણં તત્પ્રત્યાખ્યાય ચેદં વિષ્ણુરિત્યનેનૈવ મન્ત્રેણ ઉદકસ્થાલીં વોદકકમણ્ડલું વાઽઽદાય ગાર્હપત્યાદાહવનીયં યાવત્પ્રાચીમુદકધારાં નિનયન્નિયાદિતિ સિદ્ધાન્તતયા સકારણં સ્વમતપ્રતિષ્ઠાપનમ્, અગ્નિહોત્રહવિઃસ્કન્દને સપ્રકારકં પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં, સ્થાલ્યા નીચીભાવે ભેદને વા સપ્રકારકં પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં, તત્ર સ્કન્નાભિમર્શને સાર્થવાદં મંત્રસ્ય વિધાનં, તત્રૈવ સ્કન્નસ્યોપરિ " ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ" ઇત્યેતાભિર્વ્યાહૃતિભિરપામાસેચનસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, તત્રૈવ ભિન્નસ્થાલીશકલાનાં ભસ્મોદ્વાપે પ્રક્ષેપસ્ય વિધાનમ્ , અગ્નિહોત્રાર્થં દુહ્યમાના ગૌર્યદ્યુપવિશેત્તદા તાં " ઉદસ્થાદ્દેવ્યદિતિઃ" ઇત્યાદિના યજુષોત્થાપ્ય દુગ્ધ્વા ચ સ્વગૃહમનભ્યાગમિષ્યતે બ્રાહ્મણાય દદ્યાદિતિ મન્ત્રાર્થવાદસહિતમેકેષાં મતેન પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં, યાજ્ઞવલ્ક્યમતેન ત્વગ્નિહોત્રાર્થં દુહ્યમાના ગૌર્યદ્યુપવિશેત્તદા તાં જઘનપ્રદેશે દણ્ડેન વિપિષ્ય તૂષ્ણીમેવોત્થાપ્ય દુહીતેત્યેવંવિધમેવ પ્રાયશ્ચિત્તં કુર્યાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનમ્ , ઉક્તયાજ્ઞવલ્કીયપ્રાયશ્ચિત્તસ્યારુણિમતં પુરસ્કૃત્યાર્થવાદેન દૃઢીકરણમ્ , અગ્નિહોત્રાર્થં દુદ્યમાનાયા ગો: શબ્દકરણે સપ્રકારકં પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૨ - અગ્નિહોત્રાર્થં દુહ્યમાનાયા ગોર્લોહિત દોહે સપ્રકારકં પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય વિધાનમ્, અગ્નિહોત્રાર્થં દુહ્યમાનં પયો યદ્યમેધ્યમાપદ્યેત તદા કર્તવ્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય સપ્રકારકમભિધાનમ્, અગ્નિહોત્રાર્થં દુગ્ધં પયો યદ્યમેધ્યમાપદ્યેત તદા કર્તવ્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય સપ્રકારકમભિધાનમ્, અગ્નિહોત્રાય પયોઽધિશ્રિત સદ્યદ્યમેધ્યમાપદ્યેત તદા કર્તવ્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય મપ્રકારકનાભિધાનમ્ , અગ્નિહોત્રાર્થે હવિષ્યધિશ્રિતે સતિ યદિ યજમાનો મ્રિયેત તદા કર્તવ્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય સપ્રકારકમભિધાનં, એતદેવ પ્રાયશ્ચિત્તં સર્વસ્મિન્હવિર્યજ્ઞે કર્તવ્યમિત્યતિદેશકથનમ, અગ્નિહોત્રાર્થં સ્રુચ્યુનીતં પયો યદિ સ્કન્દેત્તદા કર્તવ્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય સપ્રકારકમભિધાનં, યસ્યાં સ્રુચ્યુન્નીતં તસ્યાઃ સ્રુચો નીચીભાવે ભેદને વા કર્તવ્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય સપ્રકારકમભિધાનમ્ , અત્ર ઉન્નીતસ્ય સાકલ્યેન સ્કન્દને ઉક્તપ્રાયશ્ચિત્તાનુષ્ઠાનોત્તરં સ્થાલીસ્થેન પરિશિષ્ટેન જુહુયાદિત્યેકીયં મતં પ્રતિપાદ્ય તત્સકારણં પ્રત્યાખ્યાય ચ સ્વમતેન કર્તવ્યસ્ય હોમસ્ય સોપપત્તિકં સપ્રકારકમભિધાનમ્, અગ્નિહોત્રાર્થં સ્રુચ્યુન્નીતં પયો યદ્યમેધ્યમાપદ્યેત તદા કર્તવ્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય સપ્રકારકમભિધાનં, તત્રૈકીયં મતં નિરસ્ય સ્વમતપ્રતિષ્ઠાપનં ચ, અગ્નિહોત્રાર્થં સ્રુચ્યુન્નીતં પયો યદ્યુપરિષ્ટાદવવર્ષેત્તદા કર્તવ્યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય સપ્રકારકમભિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ

૩ અગ્નિહોત્રહોમે પૂર્વસ્યામાહુત્યાં હુતાયાં સત્યાં યદાઽઽહવનીયોઽનુગચ્છેત્તદા " દારૌ દારાવગ્નિઃ” ઇતિ વદન્ કાષ્ઠં વા હિરણ્યં વાઽભિજુહુયાદિત્યેતસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્ , અગ્નિહોત્રહોમે સકૃચ્છતકૃત્વો વોદ્ધૃતસ્યાપ્યાહવનીયસ્યાનુગમને સપ્રકારકં પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં, સર્વત્ર ગાર્હપત્યસ્યાનુગમને સપ્રકારકં પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનં, તત્રૈકીય મતમભિધાય તન્નિરસ્ય ચ સ્વમતપ્રતિષ્ઠાપનં ચ, પ્રમાદાદુદ્ધૃતસ્યાગ્નેઃ પૂર્વોદ્ધૃતસ્યાહવનીયસ્યોપર્યભિનિધાને કિઞ્ચનાનિષ્ટં ફલં પ્રદર્શ્ય તચ્છાન્ત્યૈ " સમિતં સઙ્કલ્પેથામ્" ઇત્યાદિદ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામુપસ્થાનં કુર્યાદગ્નયેઽગ્નિમતેઽષ્ટાકપાલં પુરોડાશં નિર્વપેદિત્યેવંવિધં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધાયોક્તસ્યાગ્નેરગ્નિમતોઽષ્ટાકપાલસ્ય પુરોડાશસ્ય સપ્તદશ સામિધેનીઃ--વાર્ત્રઘ્નાવાજ્યભાગૌ--વિરાજૌ સંયાજ્યે-"અગ્નિનાઽગ્નિઃ સમિધ્યતે "- " ત્વં હ્યગ્નેઽઅગ્નિના" ઇત્યેતે યાજ્યાનુવાક્યે ઇત્યાદિવિશેષેતિ કર્તવ્યતાયા નિરૂપણમ્, આહવનીયેઽનનુગતે ગાર્હપત્યોઽનુગચ્છેચ્ચેત્તદૈકેષાં મતેન વિદ્યમાનાદાહવનીયાદેવ ગાર્હપત્યસ્ય પ્રાઞ્ચમુદ્ધરણં-પુનરેકેષાં મતેન પ્રત્યગર્થાત્સકલસ્યાહવનીયસ્ય ગાર્હપત્યસ્થાને આહરણં-પુનરેકેષાં મતેનાન્યસ્ય ગાર્હપત્યસ્ય મન્થનં-પુનરેકેષાં મતેન વિદ્યમાનમાહવનીયમનુગમય્યાન્યસ્ય ગાર્હપત્યસ્ય મન્થનમ્-એવં ભિન્નભિન્નૈકદેશીયમતેનૈતસ્મિન્પ્રાયશ્ચિત્તે । પક્ષચતુષ્ટયં પ્રતિપાદ્ય સકારણં તત્પક્ષચતુષ્ટયમપિ નિરસ્ય સ્વમતેનારણ્યોરગ્ની સમારોહ્યોદઙ્ઙુદવસાય નિર્મથ્ય જુહ્વદ્વસેદિત્યેવંવિધં પ્રાયશ્ચિતં કુર્યાદિતિ સફલં વિધાનં ચેત્યાદિ । ।
બ્રાહ્મણ

૪ રાસભસ્યાન્તરા ગમને પ્રજ્ઞાતાનાં દર્શપૂર્ણમાસાગ્રયણચાતુર્માસ્યાદીનામિષ્ટીનાં કાલાતિપત્તૌ, સ્તોત્રશસ્ત્રવિપર્યાસં સ્વજનમરણે ચ પ્રાયશ્ચિત્તતયા કર્તવ્યાયાઃ પથિકૃદિષ્ટેઃ સેતિકર્તવ્યતાવિશેષં વિધાનમ્, આહવનીયાદીનાં પરસ્પરં સંસર્ગે વા ગ્રામાગ્નિના સંસર્ગે ચ પ્રાયશ્ચિત્તતયા કર્તવ્યાયા વિવિચ્યેષ્ટેઃ સેતિકર્તવ્યતાવિશેષં વિધાનં, યશ્ચ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યાદ્વ્યાવિવૃત્સેત સ તત્કામઃ સન્નેતયેષ્ટ્યા યજેતેત્યસ્યા ઇષ્ટેઃ કામ્યત્વપ્રદર્શનં ચ, આહવનીયાદીનાં દાવાગ્નિના સંસર્ગે પ્રાયશ્ચિત્તતયા કર્તવ્યાયાઃ સંવર્ગેષ્ટેઃ સેતિકર્તવ્યતાવિશેષં વિધાનં , યશ્ચ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યાત્સંવિવૃક્ષેત સ તત્કામઃ સન્નેતયેષ્ટ્યા યજેતેત્યસ્યા ઇષ્ટેઃ કામ્યત્વપ્રદર્શનં ચ, આહવનીયાદીનાં વૈદ્યુતાગ્નિના સંસર્ગે પ્રાયશ્ચિત્તતયા કર્તવ્યાયા અસુમતીષ્ટેઃ સેતિકર્તવ્યતાવિશેષં વિધાનં, તત્ર યાજ્યાનુવાક્યયોઃ ફલવિશેષદ્યોતનં ચ, આહવનીયાદીનામશુન્યાયતનૈરમેધ્યૈરગ્નિભિઃ સંસર્ગે પ્રાયશ્ચિત્તતયા કર્તવ્યાયાઃ શુચીષ્ટેઃ સેતિકર્તવ્યતાવિશેષં વિધાને, તત્ર યાજ્યાનુવાક્યયોઃ ફલવિશેષદ્યોતનં ચ, આહવનીયેઽનુદ્ધૃતે યદ્યાદિત્યોઽસ્તમિયાત્તદા કર્તવ્યસ્ય વૈશ્વદેવ્યાહુત્યાત્મકસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્યેતિકર્તવ્યતાસહિતં સાર્થવાદમભિધાનં, આહવનીયેઽનુદ્ધૃતે યદ્યાદિત્યોઽભ્યુદયમિયાત્તદા કર્તવ્યસ્ય વૈશ્વદેવ્યાહુત્યાત્મકસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તસ્યેતિકર્તવ્યતાસહિતં સાર્થવાદમભિધાનં ચેત્યાદિ ।