શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 11.6

બ્રાહ્મણં

૧ સમિદાધાનાદીનાં વનસ્પત્યાદિરૂપફલપ્રાપ્તિસાધનત્વસ્ય વિવક્ષયાઽઽખ્યાયિકાકથનં, તસ્યાં ચ વરુણસ્ય પુત્રસ્યાહંકારં ખણ્ડયિતું પ્રાગાદિદિક્ષુ અવાન્તરદેશેષુ ચ ગત્વા તત્રતત્રત્યં દૃષ્ટં મમાચક્ષ્વેતિ પુત્રસ્ય નિયોજનમ્, ઇત્થં વરુણેન નિયુક્તઃ સ ભૃગુસ્તત: પ્રાગાદિદિક્ષુ અવાન્તરદેશેષુ ચ પર્યટનં કૃત્વા કિં કૃતવાનિત્યપેક્ષાયાં તત્કૃતસ્યાભિધાનં, તત્ર ચતસૃષુ દિક્ષુ ઉગ્રકર્માણિ દૃષ્ટવાઽન્તે ચાવાન્તરદેશે શોભનાશોભનયોઃ સ્ત્રિયોર્મધ્યે સ્થિતં ભયંકરં પુરુષવિશેષં ચ દૃષ્ટ્વા ભીતો ભૃગુર્ગૃહમેત્ય સંવિવેશેત્યર્થસ્યાભિધાનમ્ , એવં વરુણેન પિત્રા પુત્રસ્ય ભૃગોરહઙ્કારમપનીય તસ્મૈ સ્વાધ્યાયમધીષ્વેત્યુપદિષ્ટે મમાધ્યેતવ્યં કિમપિ નાસ્તીતિ ભૃગુરુક્તવાંસ્તત એવ વરુણસ્તદભિપ્રાયં જ્ઞાતવાનિત્યર્થસ્ય પ્રતિપાદનં, તેન ભૃગુણા પ્રાગાદિદિક્ષુ યદ્યત્પૂર્વં દૃષ્ટં તત્સર્વં તસ્યોપદિશતિ શ્રુતિરિત્યભિધાનં, તથા યે અવાન્તરદિશિ સ્ત્રિયૌ દૃષ્ટે તયોઃ સ્વરૂપસ્ય તયોર્મધ્યે સ્થિતસ્ય પુરુષસ્ય સ્વરૂપસ્ય ચ પ્રદર્શનમ્ , એવમાખ્યાયિકયા પિતાપુત્રસંવાદેનોક્તા અગ્નિહોત્રસમ્બન્ધિનાં સમિદાધાનાદીનાં વનસ્પત્યાદિલોકજયપ્રાપ્તિર્વિદુષોઽપ્યસ્ત્યેવેત્યભિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણં

૨ તથાઽગ્નિહોત્રહોમે પૂર્વોક્તયોરાહુત્યોરૂર્ધ્વગત્યાદિવિષયાં વિદ્યાં વક્તુમાખ્યાયિકાયાઃ કથનં, તસ્યાં ચ દેશાન્તરાદાગતૈઃ શ્વેતકેતુસોમશુષ્મયાજ્ઞવલ્ક્યૈસ્ત્રિભિઃ સંગતો જનકોઽગ્નિહોત્રવિષયં વિચારં કૃતવાનિત્યભિધાનં, તત્ર પ્રથમં શ્વેતકેતુનોક્તસ્ય પ્રતિવચનસ્ય પ્રદર્શનમ્ , એતત્પ્રતિવચનોક્તમર્થં વિદુષો જુહ્વતઃ ફલાભિધાનં, તત ઉક્તાર્થવિષયે સોમશુષ્મસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચ ક્રમેણ મતપ્રદર્શનં, તત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યોક્તં મતં જનકસ્ય સમ્મતમભવદિતિ તન્નિદર્શકપારિતોષિકપ્રદાનરૂપાદિપ્રકારસહિતમભિધાનમ્ , એવં ત્રિષુ બ્રાહ્મણેષુ સ્વાભિમતમગ્નિહોત્રરૂપમુક્તવત્સુ જનકઃ સ્વાવગતમુત્ક્રાન્તિગત્યાદિકં યાજ્ઞવલ્ક્યોઽપિ ન જાનાતીત્યભિધાનં, તતો જનકસ્ય પ્રવૃત્તિનિરૂપણમ્ , એવમુક્ત્વા યાનમારુહ્ય નિર્ગતે રાજનિ ક્રુદ્ધા બ્રાહ્મણાઃ કિં કૃત. વન્ત ઇતિ તન્નિરૂપણં, તત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યસ્યાભિપ્રાયપ્રદર્શનમ્, તતો જનકઃ પ્રાગજ્ઞાતત્વેનાત્મનોપન્યસ્તમુત્ક્રાન્ત્યાદિકં તસ્મૈ યાજ્ઞવલ્ક્યાયાકથયદિત્યભિધાનમ્, એતદ્વેદનસ્યાવાન્તરફલનિરૂપણં તે સ્ત્રિયમાવિશતઃ ઇત્યત્રાપ્યાહવનીયાદીનાં સમ્પાદનમ્ , એતદ્વેદનસ્યાપિ ફલપ્રતિપાદનમ્ , ઇત્થં જનકેન સ્વાભિમત. મગ્નિહોત્રાહુત્યોરુત્ક્રાન્ત્યાદિકં પ્રતિપાદ્ય તસ્યોપસંહરણં, જનકસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યં પ્રતિ સ્વાભિમતસ્ય વરસ્ય પ્રાર્થનાકરણકથનં ચેતિ.
બ્રાહ્મણં

૩ અગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદિયાગદેવતાનાં તત્ત્વતઃ પ્રાણશબ્દાભિધેયપરમાત્મરૂપતાયા વિવક્ષયા વિજિગીષુકથામુખેનાખ્યાયિકાયાઃ કથનં, તસ્યાં ચાદૌ બ્રાહ્મણપરીક્ષાર્થં જનકેન ગાવો નિહિતા ઇત્યભિધાનમ્ , એવં રાજ્ઞો વાક્યમાકર્ણ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય મદીયં ગૃહં પ્રત્યેતા ગાવઃ પ્રસ્થાપનીયા ઇત્યભિધાનમ્ , એતદ્યાજ્ઞવલ્ક્યવાક્યં શ્રુત્વા ક્રુદ્ધાનામન્યેષાં બ્રાહ્મણાનાં વચનપ્રદર્શનમ્, એવં બ્રાહ્મણૈરધિક્ષિપ્તે સતિ યાજ્ઞવલ્ક્યેન યદુક્તં તસ્ય પ્રદર્શનમ્ , એવમુપહસિતે સત્યન્યૈર્બ્રાહ્મણૈર્યત્કૃતં તસ્ય પ્રદર્શનં, તત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યવાક્યમનાદૃત્યૈવ શાકલ્યઃ પ્રષ્ટુમુપચક્રમે ઇત્યભિધાનં, તત્ર પુનર્વિશેષજિજ્ઞાસાયાઃ પ્રદર્શનં, તત્રાપિ શાકલ્યયાજ્ઞવલ્ક્યયોઃ પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યાં પર્યવસિતં દેવતાયા એકત્વં પ્રદર્શ્ય પુનઃ શાકલ્યસ્યોક્તાક્ષેપપરસ્ય પ્રશ્નસ્યોદ્ભાવનાકથનમ્ , ઉક્તપ્રશ્નસ્યોત્તરત્વેનાભિહિતાનાં ત્રયસ્ત્રિંશત્સંખ્યાકાનાં દેવાનાં વિભાગપુરઃસરં પરિગણનં, તત્ર પ્રશ્નપૂર્વકં ક્રમેણ વસૂનાં રુદ્રાણામાદિત્યાનાં સ્વરૂપકથનં તત્તન્નામનિર્વચનં ચ, તતઃ પ્રશ્નપૂર્વકમિન્દ્રપ્રજાપત્યોઃ સ્તનયિત્નુયજ્ઞયોશ્ચ સ્વરૂપકથનં, “ કતમે તે ત્રયો દેવાઃ" ઇતિ પ્રાગુક્તસ્ય સવિશેષં વિવરણં, એવં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય શાકલ્યેન પૃષ્ટસ્ય દેવતાસ્વરૂપસ્યાવિષ્કરણદ્વારા શાકલ્યસ્યાધિક્ષેપકરણપ્રદર્શનં, પ્રસઙ્ગાત્તત્ત્વનિષ્ઠમુપેત્ય વાદી ન ભવેત્કિન્તુ તમેવંવિદં વિદ્વાંસમુપેત્ય તાત્પર્યેણ સેવાયુક્તો ભવેદિતિ નિયમપ્રદર્શનં ચેત્યાદિ.