શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 11.5

બ્રાહ્મણં

૧ આશ્વત્થ્યોરરણ્યોરુત્પત્તિખ્યાપકં બ્રાહ્મણમ્ - તત્ર દર્શપૂર્ણમાસવિકૃતિભૂતાંશ્ચાતુર્માસ્યાદીન્પ્રશંસિતુમાદૌ તત્રાગ્નિમન્થનસદ્ભાવાત્તત્સાધનભૂતયોરરણ્યોરશ્વત્થ વિકૃતિત્વસ્ય વિધિત્સયા તદર્થમાખ્યાયિકાયા અભિધાનં, તસ્યાં ચોર્વશીપુરુરવસોઃ સસંવિત્કસ્ય જાયાપત્યભાવસ્ય વર્ણનં, તત્રોર્વશી યાવતા કાલેન ગર્ભવતી બભૂવ તાવચ્ચિરકાલપર્યન્તમસ્મિંલ્લોકે પુરૂરવસિ નિવસતિ સ્મેત્યર્થસ્યાભિધાનં, એવમુર્વશ્યાં ચિરકાલં મનુષ્યલોકસંસ્થાયિન્યાં તદ્વિરહમસહમાનૈર્ગન્ધર્વૈઃ કૃતસ્ય તદ્ધરણોપાયસ્ય સપ્રકારકં પ્રદર્શનં, તત્ર ગન્ધર્વાણાં કૌશલ્યેન જાતં સમયભઙ્ગં દૃષ્ટ્વોર્વશ્યાસ્તિરોભાવકથનં, ઉર્વશીદર્શનકામનયા કુરુક્ષેત્રસમીપેઽન્યતઃપ્લક્ષનામ્નઃ સરસસ્તીરે સઞ્ચરતઃ પુરૂરવસઃ પુરતો જલચરપક્ષિવિશેષરૂપં પરિહાયાન્યાભિરપ્સરોભિઃ સાકમુર્વશ્યા આત્મનઃ પ્રાદુર્ભાવકથનમ્, અપ્સરોગણમધ્યસ્થિતામુર્વશીં જ્ઞાત્વા હે ઉર્વશિ ! મા ગાસ્તિષ્ઠ ગમનાન્નિવર્તસ્વ ક્ષિપ્રં સંવદાવહૈ ઇત્યાદિરૂપેણ પુરૂરવસઃ પ્રાર્થનાકરણસ્યોર્વશ્યાસ્તત્પ્રત્યાખ્યાનકરણસ્ય ચ યથાયથં મંત્રદ્વયેનોપવર્ણનમ્ , ઉર્વશ્યા એવં નિરાકૃતસ્ય પુરૂરવસ એકેન મંત્રેણ દુઃખપ્રદર્શનમ્, એવં પરિદેવને કૃતે તન્નિવારણાર્થમુર્વશ્યા કૃતસ્ય તત્સમાધાનસ્યકેન મંત્રેણ સપ્રકારકં કથનમ, ઇત્થં સહસા પ્રાપ્તુકામં પુરૂરવસં નિરાકૃત્યોર્વશ્યા સ્વપ્રાપ્ત્યુપાયાન્તરં તસ્યોપદેષ્ટું તત્કૃતોપકારસ્યૈકેન મંત્રેણાવિષ્કરણકથનં, યદત્ર મંત્રપઞ્ચકાત્મક ઉર્વશીપુરૂ રવસોરુક્તપ્રત્યુક્તલક્ષણસૂક્તૈકદેશ ઉક્તસ્તત્સૂક્તં પઞ્ચદશર્ચં બહ્વૃચાઃ પ્રાહુરિત્યાદ્યભિધાનમ્, ઇત્થમુક્તિપ્રત્યુક્તિભ્યાં વિલીનહૃદયયોર્વશ્યા પુનઃ પુરુરવસા સહ સંવત્સરસ્યાન્તિમાયાં રાત્ર્યાં પુનર્મેલનાર્થં સમયં કૃત્વા તમનુસૃત્ય મેલનં કૃત્વા ચ ગન્ધર્વાસ્તે પ્રાતર્વરં દાસ્યન્તિ તદા ત્વં હે ગન્ધર્વાઃ ! યુષ્માકં મધ્યેઽહમપ્યેકો ભવાનીતિ વરં વૃણીષ્વેત્યર્થસ્ય નિરૂપણમ્, ઇત્થં ગન્ધર્વરૂપત્વે પુરૂરવસા પ્રાર્થિતે સતિ તત્પ્રાપ્ત્યુપાયફલસ્ય ગન્ધર્વૈરુપદેશ્યસ્યાનુક્રમણં, તત્ર પ્રથમં ગન્ધર્વત્વપ્રાપકં યાગં કર્તું પુરૂરવસે ગન્ધર્વૈર્યજ્ઞાર્હોઽગ્નિઃ સ્થાલ્યામોપ્ય પ્રત્ત ઇત્યભિધાનમ્, એવં ગન્ધર્વૈર્દત્તે સતિ પુરૂરવાસ્તમગ્નિમ્ ઉર્વશીગર્ભાજ્જાતં કુમારં ચાદાય તન્મધ્યાત્સ્થાલીસહિતમગ્નિમરણ્યે એવ નિધાય કુમારેણૈવ સહ ગ્રામે સ્વસ્થાનમાજગામેત્યાદ્યર્થસ્ય પ્રતિપાદનં, તતઃ પુરૂરવાઃ પુનરરણ્યમેત્ય નિહિતં સસ્થાલીકમગ્નિં યદાઽપશ્યત્તદા સોઽગ્નિરશ્વત્થવૃક્ષાત્મના પરિણતઃ સ્થાલી ચ શમીવૃક્ષાત્મના પરિણતા ઇતિ દૃષ્ટવાનિત્યાદ્યભિધાનમ્, ઇત્થમગ્નૌ તિરોહિતે સતિ પુરૂરવાઃ પુનર્ગન્ધર્વાનાજગામ ગન્ધર્વાશ્ચ તસ્મૈ પુનસ્તાદૃશમેવાગ્નિં પ્રાપયિતું ચાતુષ્ પ્રાશ્યપચનાત્મકં સમિદ્વતીભિર્ઘૃતવતીભિરૃગ્ભિસ્તિસૃણામાશ્વત્થીનાં સમિધામભ્યાધાનાત્મકં ચ વ્રતમુપાદિશન્નિત્યર્થકથનમ્, ઉક્તં વ્રતરૂપમુપાયં વ્યવહિતં મત્વોત્તરારણિમાશ્વત્થીમધરારણિં ચ શમીમયીં કૃત્વા મન્થનેન યોઽગ્નિર્જનિતા સોઽસ્મદ્દત્ત એવેતિ પુનરન્યોપાયકથનં, તત્રોક્તં પક્ષમપ્યન્તર્હિતં મત્વાઽરણિદ્વયમપ્યશ્વત્થવૃક્ષજં કર્તવ્યમિતિ પક્ષાન્તરનિરૂપણમ્, ઇત્થં ગન્ધર્વૈરુપદિષ્ટે પુરૂરવાસ્તત્સર્વં તથૈવ કૃત્વા ગન્ધર્વાણાં મધ્યે એક આસેત્યાદિકથનમ્, ઇત્થમાખ્યાયિકાસિદ્ધસ્યારણ્યોરશ્વત્થોપાદાનત્વસ્યાધુનાતનયજમાનસ્યાપિ વિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૨ દર્શપૂર્ણમાસયાજિવચ્ચાતુર્માસ્યયાજિનોઽપિ આત્મયાજિત્વં દેવયાજિત્વં ચેતિ દ્વૈવિધ્યપ્રદર્શનાર્થં તત્રત્યૈર્યાગૈઃ શરીરાવયવકલ્પનસ્યાખ્યાયિકયા પ્રતિપાદનં, તત્ર તસ્ય પ્રજાપતેર્દક્ષિણહસ્તત્વેન વૈશ્વદેવાખ્યં પર્વ કલ્પયિત્વા તત્રાપ્યાગ્નેયાદિહવિષ્પઞ્ચકમઙ્ગુષ્ઠાદ્યઙ્ગુલિપઞ્ચકત્વેન મારુતં હવિર્મણિબન્ધત્વેન વૈશ્વદેવં હવિઃ કૂર્પરત્વેન દ્યાવાપૃથિવીયં હવિર્દોર્દણ્ડરૂપત્વેન ચ પ્રકલ્પ્યમિતિ સોપપત્તિકમભિધાનં, વરૂણપ્રઘાસાખ્યં દ્વિતીયં પર્વ દક્ષિણપાદત્વેન પ્રકલ્પ્ય તત્રાગ્નેયાદિહવિષ્પઞ્ચકમઙ્ગુષ્ઠાદ્યઙ્ગુલિપઞ્ચકત્વેન ઐન્દ્રાગ્નં હવિઃ કુલ્ફદ્વયરૂપત્વેન વારુણં હવિર્જઙ્ઘાદ્વયરૂપત્વેન મારુતં હવિરૂરુદ્વયરૂપત્વેન કાયં હવિરનૂકરૂપત્વેન ચ પ્રકલ્પ્યમિતિ સોપપત્તિકમભિધાનં, સાકમેધાખ્યં તૃતીયં પર્વ મધ્યમશરીરત્વેન કલ્પયિત્વા તત્રાનીકવતીષ્ટિર્મુખં સાન્તપનીયેષ્ટિરુરઃ ગૃહમેધીયેષ્ટિરુદરં ક્રૈડિનં હવિઃ શિશ્નાનિ આદિત્યં હવિરવાઙ્પ્રાણઃ ઇત્યેવં સાકમેધેષુ બહિસ્તન્ત્રવર્તિભિર્યાગૈર્મધ્યશરીરસ્યાવયવક્લૃપ્તેઃ સોપપત્તિકમભિધાનં, સાકમેધાન્તર્ગતાં મહાહવિષેષ્ટિં વામપાદત્વેન પ્રકલ્પ્ય તત્ર તદ્ગતાગ્નેયાદિહવિષ્પઞ્ચકમંગુષ્ઠાદ્યંગુલિપઞ્ચકત્વેન ઐન્દ્રાગ્નં હવિઃ કુલ્ફદ્વયરૂપત્વેન માહેન્દ્ર હવિર્જઙ્ઘાદ્વયરૂપત્વેન વૈશ્વકર્મણં હવિરૂરુદ્વયરૂપત્વેન પિતૃયજ્ઞાખ્યં કર્મ ચોદરાન્તર્વર્ત્યન્ત્રપુરીતદાદિકત્વેન ચ પ્રકલ્પ્યમિતિ સોપપત્તિકમભિધાનં, શુનાસીરીયાખ્યં ચતુર્થ પર્વ સવ્યહસ્તત્વેન કલ્પયિત્વા તત્રાગ્નેયાદિહવિષ્પઞ્ચકમંગુષ્ઠાદ્યંગુલિપઞ્ચકત્વેન શુનાસીરીયં હવિર્મણિબન્ધત્વેન વાયવ્યં હવિઃ કૂર્પરત્વેન સૌર્યં હવિર્દોર્દણ્ડરૂપત્વેન ચ પ્રકલ્પ્યમિતિ સોપપત્તિકમભિધાનં, ચાતુર્માસ્યાનિ ત્રિષન્ધીનિ દ્વિસમસ્તાનિ તેષ્વાદ્યન્તયોઃ પર્વણોર્મધ્યે ત્રીણિ ત્રીણિ હવીંષ્યનિરુક્તાનિ મધ્યમયોર્દ્વયોઃ પર્વણોર્મધ્યે દ્વે દ્વે હવિષી અનિરુક્તે ભવત ઇત્યર્થસ્યાભિધાનં, તેષાં પર્વણાં સાધારણ્યેનાનિમન્થનસ્ય સમ્યગ્વિધાનમ્, અસ્યાખ્યાયિકાસિદ્ધસ્યાર્થસ્યાધુનાતનયજમાને નિયોજનં, ગાયત્ર્યાદિસમ્પત્તિમેષુ પર્વસુ દર્શયિતું પૂર્વવાદમુદ્ભાવ્ય તં નિષિધ્ય ચ પક્ષાન્તરવિધાનં, ચાતુર્માસ્યેષુ સંખ્યાવિશેષઘટિતબૃહતીસમ્પત્તેઃ પ્રદર્શનદ્વારા સંવત્સરાત્મકચિત્યાગ્નેર્મહાવ્રતસામ્નશ્ચ પ્રાપ્તિરૂપફલસ્ય પ્રદર્શનમ્, તત્રૈતયોર્દ્વયોરવશિષ્ટયોઃ પ્રયોજનનિરૂપણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૩ અગ્નિહોત્રસ્ય સર્વદેવતાતૃપ્તિકરત્વાભિધાનમ્--તત્ર પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યામગ્નિહોત્રહોમસ્ય સર્વદેવતાતૃપ્તિકરત્વાભિધાયકં બ્રહ્મોદ્યં પ્રતિપાદયિતું પ્રષ્ટૃપ્રતિવક્ત્રોઃ પ્રાચીનયોગ્યોદ્દાલકયોઃ સંવાદપ્રદર્શનમ્ , તત્ર પ્રાચીનયોગ્ય આગત્ય ચ તમુદ્દાલકં પ્રતીમાનગ્નિહોત્રાવયવભૂતાંસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્પદાર્થાન્ પપ્રચ્છેત્યાદ્યભિધાનમ્ , એતત્પૃષ્ટમર્થજાતં વિદુષોઽગ્નિહોત્રં સમ્યગ્ઘુતં ભવતિ તતો । ઽન્યસ્યાવિદુષો હુતમપ્યહુતં ભવતીતિ પ્રદર્શનમ્, એવં પ્રાચીનયોગ્યેન પૃષ્ટાનાં પ્રશ્નાનામુત્તરાણ્યુદ્દાલકઃ ક્રમેણ દદાતીત્યાદ્યભિધાનમ્ , ઉક્તાગ્નિહોત્રેગ્ન્યુદ્ધરણાનન્તરં પાત્રાસાદનાનન્તરં ચાહવનીયસ્યાનુગમનેઽનિષ્ટફલરૂપં ભયં તન્નિવૃત્ત્યુપાયભૂતા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ--ગાર્હપત્યાનુગમને પૂર્વવદ્ભયં તન્નિવૃત્ત્યુપાયભૂતા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ--દક્ષિણાગ્ન્યનુગમને ચ પૂર્વવદ્ભયં તન્નિવૃત્યુપાયભૂતા પ્રાયશ્ચિત્તિરિત્યેતેષામર્થાનાં પ્રશ્નપ્રતિપ્રશ્નરૂપેણ કથનમ્ , એવમેકૈકાનુગતૌ પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યાં પ્રાયશ્ચિત્તં નિરૂપ્ય કૃત્સ્નાગ્નીનાં યુગપદનુગમનેઽનિષ્ટફલરૂપં ભયં તન્નિવૃત્ત્યુપાયભૂતા પ્રાયશ્ચિત્તિરિત્યેતસ્યાર્થસ્ય પૂર્વવત્પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યાં નિરૂપણં, તત્ર યદિ વાતો ન સ્યાત્તદા કિં કર્તવ્યમિતિ પ્રશ્નોત્તરરૂપેણૈવાભિધાનમ્, ઉક્તમેતચ્ચરમં પ્રાયશ્ચિત્તમવિદુષેઽત એવ શિષ્યભાવેનોપગતાય મે ભો ઉદ્દાલક ! તદ્ બ્રૂહીત્યુક્તે તજ્જ્ઞાનં તસ્મૈ પ્રાચીનયોગ્યાય પ્રોક્તમિત્યાદ્યર્થસ્ય નિરૂપણં, તત્ર સત્યવદનમેવ પરમો ધર્મ ઇતિ નિગમનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૪ ઉપનયનધર્માભિધાયકં બ્રાહ્મણમ્ -- તત્ર ગુરું પ્રત્યુપનયનપ્રાર્થનપરમુપનેતવ્યસ્ય શિષ્યસ્ય મન્ત્રં વિધાય તસ્ય પ્રશંસનં ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં ચ, ગુરોર્મન્ત્રં વિધાય તસ્યાર્થવિવરણં, ગુરુકર્તૃકં મન્ત્રતદર્થયુતં સફલં શિષ્યસ્ય હસ્તગ્રહણવિધાનમ્ , ઉક્તાર્થ વેદિતુરપ્યેતતફલં ભવતીતિ કથનમ્ , પ્રજાપત્યાદિદેવતાભ્યઃ શિષ્યસ્ય સમન્ત્રકં પરિદાનં વિધાય તત્ર મન્ત્રં ભાગશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાય ચ પરિદાનકરણસ્ય ફલનિરૂપણમ્, અસ્ય શિષ્યસ્ય મન્ત્રૈરનુશાસનં વિધાય તદનુસારેણાચરણે ફલપ્રતિપાદનં, સાવિત્ર્યાઅનુવાચન વિધાય તસ્ય સાભિપ્રાયમુપનયનાદૂર્ધ્વં સંવત્સરાદિકાલેષુ કર્તવ્યત્વાભિધાનં, તત્ર ષણ્માસાદિત્ર્યહાન્તેષુ કાલેષ્વપિ સંવત્સરસમ્પત્તેઃ પ્રતિપાદનદ્વારા તદનુવાચનસ્ય કર્તવ્યત્વાભિધાનમ્ , તત્રાપિ ત્ર્યહપક્ષે શ્લોકમન્ત્રસ્ય સંવાદપ્રદર્શનમ્, ઇત્થં ત્રૈવર્ણિકાનાં સાધારણપક્ષાનુક્ત્વા બ્રાહ્મણસ્ય કૃતે સોપપત્તિકં સદ્યસ્ત્વરૂપવિશેષપક્ષસ્યાભિધાનં, કા પુનરસૌ સાવિત્રીત્યાશઙ્ક્ય તત્રૈકીયં મતમુપન્યસ્ય સકારણં તત્પ્રત્યાખ્યાય ચ સ્વપક્ષસ્ય સિદ્ધાન્તતયાઽભિધાનં, તત્રાનુવચનસમયે શાખાન્તરાભિમતં દક્ષિણતોઽવસ્થાનં શિષ્યસ્યાનૂદ્ય તસ્ય સકારણં નિષેધં કૃત્વા સ્વપક્ષસ્ય પ્રાગ્વત્સિદ્ધાંતતયા પ્રતિષ્ઠાપનમ્, એતસ્મિન્નનુવાચને પચ્છોઽર્ધર્ચશઃ કૃત્સ્નશોઽનવાનં ચેત્યાદીનાં ધર્માણાં ક્રમેણ નિરૂપણં, પ્રાગુક્તસંવત્સરાદિપક્ષેષૂપનયનાનન્તરં સાવિત્રીપ્રદાનાત્પૂર્વમાચાર્યસ્ય નિયમં પ્રદર્શ્ય તત્ર કારણાભિધાનમ્, એવં કેષાઞ્ચિન્મતમુક્ત્વાઽન્યેષાં મતનિરૂપણમ્ , ઉક્તદોષાભાવસ્ય વ્યવસ્થયા પ્રતિપાદનમ્ , ઉક્તાર્થસ્યોપસંહારશ્ચ, ઇત્થમાચાર્યસ્ય નિયમમુક્ત્વા બ્રહ્મચારિણોઽપિ નિયમસ્ય પક્ષપક્ષાન્તરસહિતમભિધાનમ્, ઉક્તાર્થોસંપહરણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૫ શતાતિરાત્રસંજ્ઞકં સત્રમ્ --તત્ર શતાતિરાત્રાખ્યં સત્રં વિધાતુમાદાવાખ્યાયિકાયા નિરૂપણમ, તસ્યાં ચ કૃત્સ્નસ્ય તમસો નિર્હરણાર્થં દેવાઃ શતાગ્નિષ્ટોમં સત્રમુપેયુરિત્યભિધાનં, તત્ર દેવાઃ પિતરં પ્રજાપતિમેત્ય તસ્મૈ સ્વકીયં કૃત્સ્નતમસોઽપહનનવિષયમસામર્થ્યં વિજ્ઞાપ્ય તાદૃગુપાયત્વેનેષ્ટોપવેશનપ્રાર્થનં કૃતવન્ત ઇત્યભિધાનમ્ , ઇત્થં પ્રાર્થિતઃ સન્પ્રજાપતિસ્તેષાં તદુપાયત્વેન શતાતિરાત્રાખ્યં સત્રં પ્રોક્તવાનિત્યભિધાનમ્ , દેવાઃ પુનર્યથોપદિષ્ટં તથા કૃત્વા તત્ફલં પ્રાપ્નુવન્તિ સ્મેત્યભિધાનમ્ , તેત્રાનુષ્ઠાનક્રમં દર્શયિતું કાલવિપર્યયરૂપં દોષમુદ્ભાવ્ય તદ્દોષપરિહારાર્થં ચ દેવૈર્યત્કૃતં તસ્ય મન્ત્રૈઃ સાભિપ્રાયં પ્રદર્શનમ્, તત્ર સત્રમાસીનાનાં દેવાનાં પ્રજાપતિના મોહકારણમભિધાય તત્પરિહારાયેદમુપદિષ્ટમિતિ પ્રતિપાદનં, તસ્યૈતસ્યાતિપ્રશંસનવિષયસ્ય દેવાનાં પ્રશ્નસ્ય પ્રયોગક્રમસ્ય કાર્ત્સ્યેનાભિધાનહેતુત્વેન નિરૂપણમ્, અત્ર પ્રજાપતિનોક્તમહ્નાં પરસ્પરસન્ધાનપ્રકારકથનં, એવં પ્રાતરનુવાકસ્ય સ્વકાલે પ્રવૃત્યુપાયમભિધાય તત ઉપરિતનં પ્રયોગજાતમપિ પ્રાતરનુવાકસમનંતરં કર્તવ્યમિત્યભિધાનમ્, અસ્મિન્ શ્રુત્યુક્તેઽર્થે શ્લોકમન્ત્રાણાં સંવાદપ્રદર્શનમ્, ઉક્તાર્થપરત્વેનોક્તશ્લોકસ્ય વ્યાખ્યાનં, બ્રાહ્મણાર્થસ્યોપસંહરણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૬ પઞ્ચમહાયજ્ઞબ્રાહ્મણમ--તત્ર પ્રથમસત્રપ્રસઙ્ગાદ્યાવજ્જીવમનુષ્ઠેયાનાં પઞ્ચમ હાયજ્ઞાનાં મહાસત્રત્વેન નિરૂપકસ્ય પ્રસ્તાવસ્ય કથનં, તેષાં નામતઃ પ્રદર્શનમ્, તતશ્ચતુર્ણાં ક્રમેણ ભૂતમનુષ્યપિતૃદેવયજ્ઞાનાં સ્વરૂપનિરૂપણં, ઇત્થં પ્રત્યહમનુષ્ઠેયાંશ્ચતુરો મહાયજ્ઞાન્સંગ્રહેણ પ્રતિપાદ્ય તદુત્તરં બહુવક્તવ્યં બ્રહ્મયજ્ઞે પ્રપઞ્ચયિતું પ્રસ્તાવકથનં, તતસ્તસ્ય ક્રમાત્સ્વરૂપં યજ્ઞસામ્યં પ્રધાનફલં તદ્ધેતુભૂતમધ્યયનં ચેત્યેતેષામર્થાનામભિધાનમ્, એતસ્મિન્બ્રહ્મયજ્ઞે ઋચામધ્યયનસ્ય યયઆહુતિરૂપત્વેન-યજુષામધ્યયનસ્યાજ્યાહુતિત્વેન-સામ્નામધ્યયનસ્ય સોમાહુતિત્વેન-- તુરીયાથર્વણવેદસ્યાધ્યયનસ્ય મેદઆહુતિત્વેન- વેદાઙ્ગભૂતાનામન્યાસાં વિદ્યાનામધ્યયનસ્ય મધ્વાહુતિત્વેન ચ પ્રશંસનમ્, વાતાદીનિ યાન્યનધ્યાયનિમિત્તાનિ તેષુ સત્સ્વપિ બ્રહ્મયજ્ઞસ્યાનિવૃત્તિમભિપ્રેત્ય તેષાં તદઙ્ગત્વસ્યાભિધાનમ, એવં વષટ્કારેષુ સત્સુ યદધ્યયનં તસ્ય ફલનિરૂપણમ્, એવં સર્વમધ્યયનં કર્તુમશક્તસ્ય પક્ષાન્તરસ્ય પ્રતિપાદનં, ચેત્યાદિ,
બ્રાહ્મણં

૭ બ્રહ્મયજ્ઞલક્ષણસ્વાધ્યાયપ્રશંસાખ્યં બ્રાહ્મણમ્ - તત્ર એતસ્મિન્બ્રહ્મયજ્ઞસ્વાધ્યાયે પુરુષાણામાદરાતિશયં જનયિતું પ્રશંસાં કર્તું પ્રતિજ્ઞાકરણં, તદ્ધેતુભૂતાનાં ફલાનામનુક્રમેણાભિધાનં, તત્ર ફલત્વેનોક્તાં યશોલોકપક્તિમનૂદ્ય તદ્ધેતુકસ્યાન્યફલસ્યાભિધાનમ્ ,ઉક્તાધ્યયનસ્યોત્કૃષ્ટતપોરૂપત્વાભિધાનમ્ ઉક્તાન્યેતાવન્તિ ફલાનિ વિદુષ એવાધ્યેતુર્ભવન્તીત્યભિધાનં, વેદાધ્યયનશીલસ્ય કાયિકવ્યાપારનિર્વર્ત્યયાગહોમાદિફલમપ્યયત્નતઃ સિદ્ધં ભવતીત્યભિધાનમ્, એતસ્યાધ્યયનસ્ય કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિતપોરૂપત્વેન પ્રશંસનમ્ , એતેષામૃગાદીનાં મધ્વાદિરૂપતયા તૃપ્તિહેતુતાં વક્તું તત્સારૂપ્યમભિધાય તદુપજીવનેન તેષાં ઋગ્યજુઃસામ્નાં વાકોવાક્યાદિવિદ્યાનાં ચાધ્યયનસ્ય ક્રમશઃ પ્રશંસનં, બ્રહ્મયજ્ઞસ્વાધ્યાયસ્ય સૂર્યાદિગતિવદખિલજગદ્વ્યવહારનિવર્તકત્વેન પ્રશંસનમ્, અનધ્યાયાદિનિમિત્તેઽધ્યાયાદિપ્રયુક્તસામર્થ્યવિરહે ચ સત્યપિ સર્વથા બ્રહ્મયજ્ઞસ્ય વર્જનમયુક્તમિત્યસ્ય પ્રકારાન્તરસ્યોપસંહારવ્યાજેનાભિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૮ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તવિધાયકં બ્રાહ્મણમ્ -- તત્રાદૌ સત્રપ્રસઙ્ગાદ્વેદસારભૂતાભિર્વ્યાહૃતિભિઃ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તહોમસ્ય વિધિત્સયા તાસામુત્પત્તેરાખ્યાયિકયા પ્રતિપાદનં, તસ્યાં ચ મહત્સૃષ્ટેરભિધાનં, તત્રાપિ પ્રથમં પૃથિવ્યન્તરિક્ષદિવાત્મકાનાં ત્રયાણાં લોકાનામ્ અગ્નિવાય્વાદિત્યાનાં ત્રયાણાં દેવાનાં -- તેભ્યો દેવેભ્યઃ સકાશાત્ક્રમેણર્ગ્યજુ:સામાખ્યાનાં ત્રયાણાં વેદાનાં ચ સૃષ્ટેરભિધાનમ્ , તેભ્ય ઋગ્યજુ:સામવેદેભ્યઃ ક્રમાદ્ ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ વ્યાહૃતિત્રયસ્યોત્પત્તેરભિધાનમ્ , એવં વ્યાહૃતીનાં ત્રયીસારત્વં પ્રતિપાદ્ય " ઋચા હૌત્રં -યજુષાઽઽધ્વર્યવં-સામ્નૌદ્ગાત્રં-ત્રય્યા બ્રહ્મત્વં " ઇતિ યજ્ઞસ્યાપિ ત્રયીમયત્વનિરૂપણમ્ , એવં યજ્ઞસ્ય ત્રયીનિષ્પાદ્યત્વમભિધાય ત્રયીસારભૂતાભિર્વ્યાહૃતિભિસ્તત્તદ્વેદોક્તકર્મભ્રેષનિમિત્તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તહોમસ્ય વિધિત્સયા પ્રશ્નકરણકથનમ્ , ઉક્તપ્રશ્નસ્યોત્તરં દાતું તદનુગુણતયા ક્રમાદૃગ્ભ્રેષપ્રાયશ્ચિત્તં-યજુર્ભેષપ્રાયશ્ચિત્તં-સામભ્રેષપ્રાયશ્ચિત્તં-ઇત્યેતદ્વ્યવસ્થિતં પ્રાયશ્ચિત્તત્રયં સપ્રકારકં નિરૂપ્યાવિજ્ઞાતપ્રાયશ્ચિત્તસ્ય સપ્રકારકં નિરૂપણં, તત્તદ્વેદોક્તકર્મપ્રાયશ્ચિત્તત્વેનોક્તસ્ય તત્તદ્વ્યાહૃતિહોમસ્ય ક્રમશઃ પ્રશંસનમ્, ઉક્તસ્યાર્થસ્ય સદૃષ્ટાન્તં વ્યતિરેકમુખેન દૃઢીકરણમ્, ઉક્તપ્રાયશ્ચિત્તપરિજ્ઞાનવાનેવ બ્રહ્મા વિધેય ઇત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદનમ્, ઉક્તં યજ્ઞસ્ય વેદત્રયપ્રતિપાદ્યત્વમનૂદ્ય પ્રાગુક્તસ્યૈવ બ્રહ્મત્વસ્ય પુનઃ પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યાં નિરૂપણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૯ અંશ્વદાભ્યાખ્યયોઃ સોમગ્રહયોર્વિધિત્સયા તયોરાત્મવાગાદિરૂપતયા સમુચ્ચિત્યાનુષ્ઠાનસ્ય પ્રશંસનમ્, એતૌ ગ્રહૌ સહ પ્રયોક્તવ્યૌ ન પૃથગિત્યભિપ્રાયેણાપિ તયોર્મનોવાગાદિરૂપતયા ચ પ્રશંસનં, કૃત્સ્નયજ્ઞસ્યાસુરેભ્યઃ સકાશાદાવર્જનસાધનત્વસ્યાદાભ્યગ્રહસ્યાખ્યાયિકયા પ્રતિપાદનં, તસ્યાં ચ વિવદમાના દેવાઃ કિં કૃતવન્ત ઇત્યપેક્ષાયાં તત્કરણપ્રકારનિરૂપણં, પ્રસઙ્ગાદદાભ્યનામનિર્વચનમ્, આખ્યાયિકાસિદ્ધસ્યાર્થસ્ય પ્રકૃતે નિયોજનં, તસ્ય ગ્રહસ્ય પાત્રવિશેષે ગ્રહણવિધાનમ્, તત્ર ત્રયાણામપ્યંશૂનાં ગ્રહણમન્ત્રાન્વિધાય તેષાં વ્યાખ્યાનમ્ , ઉક્તમન્ત્રાણાં પાઠસ્ય પ્રયોજનકથનમ્, એતેષાં ગ્રહાન્તરવત્પ્રાપ્તસ્યાભિષવસ્ય સકારણં નિષેધકથનમ્, અભિષવસ્થાને આધાવનસ્ય વિધાનં, વિહિતે આધાવને મન્ત્રાન્વિધાય તેષાં તાત્પર્યં કથયિત્વા તત્રાપ્યન્તિમં મન્ત્રમનૂદ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્, ઉક્તાનાં મન્ત્રાણામુક્તાર્થપરત્વસ્યાભિધાનમ્, અસ્ય ગ્રહસ્ય સમન્ત્રકં હોમં વિધાય તન્મંત્રસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , અસ્ય ગ્રહસ્ય હોમકાલે ધ્રિયમાણસ્ય પ્રાણવાયોર્યદિ બલાન્નિષ્ક્રમઃ સ્યાત્તદા હિરણ્યસ્યોપરિ પ્રશ્વાસઃ કાર્ય ઇત્યસ્યાર્થસ્ય સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં નિરૂપણં, પરિમાણવિશેષવિશિષ્ટસ્ય દક્ષિણાદ્રવ્યસ્ય વિધાનમ્ , એતેષાં ત્રયાણામંશૂનાં પુનઃ સંસર્જનં વિધાય તત્ર મન્ત્રાન્વિનિયુજ્ય ચ તેષાં સવનાર્થકથનવ્યાજેન વ્યાખ્યાનં ચેતિ