શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 11.4

બ્રાહ્મણં

૧ દર્શપૂર્ણમાસયાગસ્યૈવ ભાવનાવિશિષ્ટાનાં કેષાઞ્ચન મિત્રવિન્દાદીનાં ધર્માણાં પ્રતિપાદનમ્, તત્ર પ્રથમં વિજિગીષુકથારૂપેણ પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યાં દર્શપૂર્ણમાસાવેવ સર્વોત્પત્તિનિમિત્તત્વેન સ્તોતું તત્પ્રશ્નપ્રતિપ્રશ્નોપયોગિન્યા આખ્યાયિકાયાઃ પ્રતિપાદનમ્ , તસ્યાં ચ વિવદમાનાનાં મધ્યે ઉદ્દાલકસ્ય પુરતઃ સપ્રયોજનં સકારણં નિષ્કોપધાનકથનમ્, ઉદીચ્યાન્ દેશાન્ ધાવયદ્ભિર્વૃતૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સ્વૈદાયનેન સહોદ્દાલકાય દત્તં બ્રહ્મોદ્યાહ્વાનકથનમ્, તત્ર તયોઃ સંવાદસ્યોપક્રમપ્રકારનિરૂપણં, ગૌતમસ્ય પુત્રાયોદ્દાલકાય સ્વૈદાયનેન પૃષ્ટસ્ય દર્શપૂર્ણમાસવિષયકપ્રશ્નચતુષ્ટયસ્ય નિરૂપણમ્, ઉક્તપ્રશ્નાનામુત્તરાણિ દાતુમનીશ્વરસ્યોદ્દાલકસ્યાગ્રિમપ્રવૃત્તેઃ પ્રકારકથનમ્ , તત ઉદ્દાલકેન સહ વિવદમાને ત્વયિ પરિણામઃ કઃ સંવૃત્તઃ ઇત્યન્યૈરૃષિભિઃ પૃષ્ટેઽયમુદ્દાલકો બ્રહ્મિષ્ઠસ્ય ગૌતમસ્ય પુત્ર ઇત્યેતાવદેવેત્યુત્તરં દત્ત્વૈનમલ્પજ્ઞં સન્તં તદ્વિપર્યયેણ યોગૃહ્ણીયાત્તસ્ય મૂર્ધા વિપતેદિતિ સ્વૈદાયનકર્તૃકોદ્ઘોષસ્ય કથનં, તત ઉક્તપ્રશ્નરહસ્યજ્ઞાનાય શિષ્યભાવેનોપગતાયોદ્દાલકાય પ્રાગુદીરિતપ્રશ્નચતુષ્ટયસ્ય સપ્રપઞ્ચં સોપપત્તિકં ક્રમાત્સ્વૈદાયનપ્રશ્નોત્તરચતુષ્ટયસ્ય નિરૂપણમ્ , ઉક્તાર્થં વેદિતુઃ ફલાભિધાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણં

૨ ઇત્થં દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રયાજાદિયાગાઞ્છરીરોત્પત્તિનિમિત્તત્વેન પ્રતિપાદ્યાધુના તેષાં યાગાનાં સ્રુગાદાનપ્રભૃતિહોમાન્તાનાં કેષાઞ્ચન ધર્માણાં વિચારણા, તત્ર સ્રુગાદાનસ્ય પ્રકારવિશેષં દર્શયિતું પ્રસ્તાવકથનં, તત્રૈકીયં મતં પ્રદર્શ્ય દોષાભાવપ્રતિપાદનપુરઃસરમાનુગુણ્યકથનપુરઃસરં ચ સ્વકીયપક્ષસ્ય સવિશેષમભિધાનમ્ , અતિક્રમણવિષયકવિચારસ્ય સવિશેષં નિરૂપણં, સ્રુગ્ધારણવિષયકસ્ય ધર્મવિશેષસ્ય વિધાનં, તત્ર પૂર્વપક્ષમુદ્ભાવ્ય તં દૂષયિત્વા કર્તવ્યોત્તરપક્ષસ્ય કથનં, ન્યક્તિર્યગૂર્ધ્વકૃપણબહિઃશ્ર્યન્તઃશ્ર્યાત્મનાં ષણ્ણામાશ્રાવણાનાં સ્વરૂપાણાં પ્રદર્શનં, તત્ર તત્સહૈવ ન્યક્કૃપણબહિઃશ્ર્યાત્મકાશ્રાવણાનાં પ્રયોગેઽનિષ્ટફલં દર્શયિત્વા તેષામપ્રયોજ્યત્વપ્રદર્શનં, તિર્યગૂર્ધ્વાન્તઃશ્ર્યાત્મકાશ્રાવણાનાં પ્રયોગે ઇષ્ટફલં દર્શયિત્વા તેષાં પ્રયોજ્યત્વપ્રદર્શનં ચ, તત્રાપિ ષષ્ઠસ્યાન્તઃશ્રિલક્ષણાશ્રાવણસ્ય સ્વાભિમતત્વં પ્રદર્શયિતું ભૂયઃ પ્રશંસનમ્ , અસ્મિન્નેવ ષષ્ઠે આશ્રાવણે સ્વરવિશેષસ્ય વિધાનમ્ , આશ્રાવણાનંતરં ભાવિનો હોમસ્ય વિશેષં વક્તું પ્રસ્તાવકથનં, તત્રૈકીયં મતં પ્રદર્શ્ય તદ્દૂષયિત્વા પુનરન્યં પક્ષમુપન્યસ્ય તદ્દૂષણમ્, ઇત્થં પક્ષદ્વયં પ્રત્યાખ્યાયોક્તપક્ષદ્વયગતદોષવિરહેણ પ્રાશસ્ત્યપ્રદર્શનસહિતં સિદ્ધાન્તકથનં, સન્તૃપ્તાહુતીનાં ફલહેતુતાપ્રદર્શનદ્વારા તદર્થમધ્વર્યુદ્વૈવિધ્યસ્ય સોપપત્તિકમભિધાનમ્, ઉક્તં સન્તર્પણમુપસંહારવ્યાજેનાનૂદ્ય સન્તૃપ્તાહૂતીનાં વિશિષ્ટફલાભિધાનમ્, એવં શ્રુત્યા સ્વાભિમતમાહુતિસંતર્પણં પ્રદર્શ્ય યાજ્ઞવલ્કીયસ્ય મતસ્ય પક્ષાન્તરત્વેન પ્રદર્શનમ્, અત્રાપિ પૂર્વોદિતફલપ્રદર્શનં, યદિદં સ્રુગાદાનાદિહોમાન્તં કર્મ સવિશેષં નિરૂપિતં તત્પરિજ્ઞાનવતૈવાધ્વર્યુણા ભવિતવ્યમિતિ દર્શયિતુમાખ્યાયિકાયા અભિધાનં, તસ્યાં ચ શૌલ્બાયનેનાધ્વર્યુણા કૃતં ગૃહપતેરધિક્ષેપં પ્રતિપાદ્ય તસ્ય ગૃહપતિના યદુત્તરં દત્તં તસ્ય પ્રતિપાદનમ્, એવં પ્રત્યુક્તોઽધ્વર્યુઃ શિષ્યભાવેન તં ગૃહપતિમુપગમ્ય તસ્માત્સ્રુચોરાદાનવિષયં રહસ્યજ્ઞાનં સમ્પાદિતવાનિત્યભિધાનમ્, અન્તે એતદ્બ્રાહ્મણાર્થવિદમેવાધ્વર્યું વૃણીતેતિ નિગમનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણં

૩ મિત્રવિન્દેષ્ટિઃ-તત્ર મિત્રવિન્દાખ્યાયાઃ કામ્યેષ્ટેર્વિધિત્સયા તત્ર હવિરુત્પત્તિક્રમમન્નાદ્યાદિકામનોપેતમધિકારિવિશેષં ચ દર્શયિતુમાખ્યાયિકાકથનદ્વારાઽઽદૌ શ્રિય ઉત્પત્તિમુત્પન્નાયાશ્ચ તસ્યા દેવૈરભિધ્યાનકથનમ્ , ઇમાં શ્રિયં હત્વાઽસ્યાઃ સમ્બન્નાદ્યાદિકં વયં સ્વીકુર્યામેતિ દેવૈરુક્તે પ્રજાપતિનોક્તં યલ્લોકેઽપિ સ્ત્રિયં કેઽપિ નૈવ ઘ્નન્તિ પ્રત્યુત જીવન્ત્યા એવ તસ્યાઃ સમ્બન્ધિ ધનાદિકમાદદત ઇત્યર્થસ્યાભિધાનમ્, એવં પ્રજાપતિનોક્તે કેન દેવેન કિં સ્વીકૃતમિતિ તત્પ્રદર્શનમ્, એવમગ્ન્યાદિભિરન્નાદ્યાદિષુ બલાત્સ્વીકૃતેષુ સત્સુ શ્રીઃ પ્રજાપતિં પ્રાહ મદીયમન્નાદ્યાદિકં દેવા અહાર્ષુરિતિ તદા પ્રજાપતિઃ પ્રત્યાહ યજ્ઞેન દેવેભ્યઃ પુનરન્નાદ્યાદિકં યાચસ્વેત્યાદ્યર્થસ્યાભિધાનમ્, અન્નાદ્યાદિપ્રાપ્તિનિમિત્તભૂતાયા દશહવિકેષ્ટ્યા ઉત્પત્તિમભિધાય તેષાં હવિષાં તદ્દેવતાનાં ચ પરિગણનમ્, હવિષાં નિર્વાપાદિસંસ્કારેષુ " સમિધો યજતિ" ઇત્યાદાવિવ ચોદકપ્રાપ્તં ક્રમમેવાભિપ્રેત્ય તં વિહાયાત્ર કેવલં પ્રદાનં તુ સર્વેષાં સહૈવ ભવત્વિતિ વિધિત્સયાઽગ્ન્યાદિદશદેવતાનામાક્ષરવત્યા અનુવાક્યાયા યાજ્યાયાશ્ચ સવિશષં વિધાનમ્ , તત્તત્પ્રધાનયાગસમ્બન્ધ્યુપહોમાનામુત્પત્તિમભિધાય તાનુપહોમમન્ત્રાન્પઠિત્વા તત્તદાહુત્યા તસ્ય તસ્યાન્નાદ્યાદેઃ પરિક્રયેણ પ્રાપ્તિર્ભવતીત્યભિધાનં, દેવતાહવિરુપહોમે દક્ષિણાત્વેન દેયાનાં ગવાં દશસંખ્યામનૂદ્ય તસ્યાઃ પ્રશંસનમ્ , એતસ્યામિષ્ટૌ ચોદકપ્રાપ્તેષ્વઙ્ગેષુ ક્વચિદ્વિશેષં દર્શયિતું તેષામનુક્રમણમ્ , તત્રાજ્યભાગયોરનુવાક્યયોઃ પુષ્ટિશબ્દયુક્તત્વસ્ય સૌવિષ્ટકૃત્યોઃ સંયાજ્યયોઃ સહસ્રશબ્દયુક્તત્વસ્ય ચાભિધાનં સહૈવ ક્રમેણ તન્મન્ત્રાણામભિધાનં ચ, અસ્યા ઇષ્ટેર્મિત્રવિન્દેતિ નામ નિર્વક્તું સમ્પ્રદાયાગત્યભિધાનમ્ , પુરાકલ્પવ્યાજેન સાધારણ્યેન વિહિતાયામિષ્ટૌ ફલાભિધાનદ્વારોપસંહારમિષાદધિકારિણઃ પ્રદર્શનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણં

૪ હવિરાદિસમૃદ્ય્ભિધાયકં બ્રાહ્મણમ્ - તત્ર દાહવિપતનાદિદોષદુષ્ટસ્યાપિ હવિષઃ સમૃદ્ધ્યુપાયભૂતોપાસનસ્ય વિધિત્સયા પ્રતિજ્ઞાકરણમ્ , તત્ર વિધિત્સિતસ્યોપાસનસ્ય વિષયભૂતોપાસ્યસ્ય પ્રતિપાદનમ્ , તત્ર યતોઽગ્નિર્બ્રહ્મણો દ્વારં તતસ્તેનોપદગ્ધો હવિર્યાગ અગ્ન્યાખ્યદ્વારેણ બ્રહ્મલોકપ્રાપ્ત્યુપાય ઇતિ કથનમ્, તથા તત્સાયુજ્યાદિકમપિ ફલં ભવતીતિ પ્રતિપાદનમ્, વાયુર્બ્રહ્મદ્વારમિત્યાદ્યુપાસનસ્ય ફલાભિધાનમ્ , અપક્વે હવિષિ જલબુદ્બુદ્ધ્યોપાસનસ્ય ફલકથનમ્, ઉપરક્તે હવિષિ ચન્દ્રબુદ્ધ્યોપાસનસ્ય ફલાભિધાનમ્, લોહિતે હવિષિ વિદ્યુદ્બુદ્ધ્યોપાસનસ્ય ફલનિરૂપણમ્ , ઇત્થમપાકાતિપાકહવિષામુપાસનાન્યભિધાયાધુના સુશૃતે હવિષ્યાદિત્યબુદ્ધ્યોપાસનસ્ય ફલોપવર્ણનમ્ , ઉક્તા હવિષઃ સમૃદ્ધિરુપાસકસ્યૈવોક્તફલહેતુઃ સ્યાદિતિ નિગમનમ્, ઇત્થં હવિષઃ સમૃદ્ધિમુપપાદ્ય પ્રસઙ્ગાત્તત્સાધ્યસ્ય યજ્ઞસ્યાપિ ન્યૂનત્વાદિદોષપરિહારાય સમૃદ્ધિં વક્તું પ્રતિજ્ઞાકરણમ્, તત્ર યજ્ઞસમૃદ્ધિં વક્તું ન્યૂનાતિરિક્તત્વાદિધર્માણાં યજ્ઞાવયવત્વપ્રતિપાદનમ્ , એતદુપજીવ્ય યજ્ઞસમૃદ્ધ્યર્થં તદુપાસનકથનમ્ , ઇત્થં ન્યૂનાતિરિક્તદોષસ્યોપાસનયા સમીકરણમુક્ત્વા સમ્યગનુષ્ઠિતસ્યાપ્યઙ્ગસ્યાધિકફલસિદ્ધ્યર્થમુપાસનવિધાનમ્ , પ્રતિજ્ઞાતાયા યજ્ઞસમૃદ્ધેર્નિગમનમ્ , તત્ર સમૃદ્ધિરૂપવેદનસ્ય ફલનિરૂપણં ચેત્યાદિ.