શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 11.2

બ્રાહ્મણં

૧ વિશિષ્ટજન્મહેતુતયા સામિધેનીપ્રશંસનદ્વારા પુરુષસ્ય જન્મત્રયનિરૂપણં, જન્મનસ્ત્રિત્વં પ્રદર્શ્ય તસ્મિન્નર્થે પ્રસિદ્ધિપ્રદર્શનં, યજ્ઞાદેવ પુનર્જન્મત્રયં પ્રદર્શ્ય સામિધેનીસંખ્યાદ્વારા પ્રથમસ્ય જન્મનઃ સમર્થનં, દ્વિતીયં તૃતીયં ચ જન્મ સમર્થ્યૈતસ્ય યજ્ઞસમ્બન્ધિજન્મત્રયસ્ય પૂર્વોક્તજન્મત્રયદૃષ્ટાન્તેન નિગમનં, તાસાં સામિધેનીનાં આદ્યોત્તમયોસ્ત્રિરાવૃત્તિં વિધાય તસ્યાઃ પ્રશંસનમ્, એવમભ્યસ્તાભિઃ સહ તાઃ પઞ્ચદશ સામિધેન્યો ભવન્તિ તાશ્ચાઘારાદિસમિષ્ટયજુરન્તાનાં પઞ્ચદશાહુતીનાં ક્રમેણાનુવાક્યાસ્થાનીયાસ્તથાઽત્રત્યા મંત્રા નિગદાશ્ચ યાજ્યાસ્થાનીયા ઇત્યભિધાય તદ્દ્વારાઽઽસામાહુતીનામિતરયાગવદ્યાજ્યાઽનુવાક્યાવત્ત્વસમ્પાદનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૨ પ્રસઙ્ગાદનુવાક્યાયાજ્યયોશ્છન્દોવિશેષં વિધાય તત્પ્રશંસનં, વષટ્કારાનન્તરભાવિનં હોમવિધિમનૂદ્ય સકારણં તત્પ્રશંસનં, યજમાનસ્યાહુતિશરીરત્વં પ્રતિપાદ્ય તત્પ્રસઙ્ગાદાહુતિનામનિર્વચનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૩ સામિધેન્યનન્તરભાવિનૌ આઘારૌ નામરૂપાત્મના સ્તોતું તત્સૃષ્ટેરાખ્યાયિકયા પ્રતિપાદનં, તસ્યાં ચાગ્નિવાય્વાદિત્યાનાં પૃથિવ્યન્તરિક્ષદ્યુલોકાનાં ચ બ્રહ્મણઃ સકાશાત્સૃષ્ટિમભિધાય તેષામુભયેષાં પરસ્પરમધિષ્ઠાત્રધિષ્ઠેયભાવસમ્બન્ધસ્ય સોપપત્તિકં પ્રદર્શનં, તદેવ સ્રષ્ટૃ બ્રહ્મ "તત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્" ઇતિ ન્યાયેન સર્વં જગન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાપ્નોદિત્યભિધાનં, તત્ર તયોર્નામરૂપયોઃ સ્વરૂપં ગુણં ચ પ્રતિપાદ્ય તદ્વેદનસ્ય પ્રશંસનં, યક્ષ્યગુણેઽપ્યેવં યોજ્યમિત્યભિધાય તત્ર નામ રૂપયોર્મધ્યે રૂપસ્યૈવ જ્યાયસ્ત્વપ્રતિપાદનમ્, એતદ્વેદિતુઃ ફલનિરૂપણમ્, એત ન્નામરૂપોપલક્ષિતવ્યાપકબ્રહ્મસ્વરૂપપ્રાપ્તિરેવામૃતત્વકારણમિત્યભિધાનમ્ , અત્રાપિ દર્શપૂર્ણમાસયોર્બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયતયા નામરૂપાત્મકાવાઘારૌ ક્રિયેતે ઇતિ પ્રકૃતાનુસરણમ, એતત્સિદ્ધયે મનસોરૂપતાદાત્મ્યસ્ય પ્રતિપાદનં, નામરૂપાત્મકસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય મધ્યે પ્રથમાઘારેણ રૂપપ્રાતિરુક્તા તથૈવ દ્વિતીયાઘારેણ નામાવાપ્તિરપિ ભવતીત્યમિધાનં, ઇત્થં નામરૂપાવાપ્તિદ્વારા યજમાનસ્ય કૃત્સ્નજગત્પ્રાપ્તિરેવ ભવતીતિ પ્રતિપાદનમ્, શંયુવાકાન્તે સમન્ત્રકસ્યાભિમર્શનસ્ય વિધિત્સયાઽઽદૌ તન્નિમિત્તસ્ય પ્રતિપાદનમ્ , ન્યૂનાતિરિક્તરૂપદોષસ્ય શમનાય સમન્ત્રકસ્યાભિમર્શનસ્ય વિધાનં, તત્રોક્તમન્ત્રસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , ઉક્તાર્થસ્ય નિગમનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૪ -અનયોરાઘારયોર્દર્શપૂર્ણમાસાત્મના સ્તવનદ્વારા અધિદૈવમધ્યાત્મં ચ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રતિપાદનમ્, એવં દર્શપૂર્ણમાસૌ ચન્દ્રાદિત્યાત્મકૌ ઇત્યુક્ત્વા તયોર્દ્યાવાપૃથિવ્યહોરાત્રરૂપત્વસ્યાભિધાનમ્ , અધિદૈવાર્થસ્ય નિગમનં, પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકમધ્યાત્મસ્યાર્થસ્ય મીમાંસાકરણં, તત્ર દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રાણોદાનત્વયોરન્નાદાનપ્રદત્વયોશ્ચ સોપપત્તિકમભિધાનમ્, એતદ્વેદિતુઃ ફલનિરૂપણમ્ , એતયોર્મનોવાગ્રૂપતાઽભિધાનમ્, ઇત્થમધિદૈવમધ્યાત્મ દેહમધ્યે ભેદેન દ્વૈવિધ્યદર્શનસ્ય પ્રયોજનકથનમ્ , એતત્પ્રયોજનમધિકૃત્યાક્ષેપસમાધાનયોઃ પ્રતિપાદનમ્ , અત્ર વિષયે કેષાંચિચ્છાખિનાં મતમુપન્યસ્ય તન્નિરાકરણમ્, ઉક્તસ્ય ચરુપક્ષાયુક્તત્વસ્ય નિરસનં, દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સમાપનહેતુતયાઽપ્યાઘારયોઃ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૫ દર્શપૂર્ણમાસાવશ્વમેધાત્મના સ્તોતું પ્રસ્તાવકથનન્, ઉક્તમર્થં પ્રતિપાદયિતું ચન્દ્રમસોઽશ્વમેધત્વેન નિરૂપણં, ચન્દ્રમસો મેધ્યાશ્વસાદૃશ્યસ્ય પ્રશ્નપૂર્વકં સમ્પાદનમ્, એવમન્યસ્યાપ્યઙ્ગજાતસ્ય સમ્પાદનં, તત્ર વિવર્તનનિમિત્તેષ્ટેર્વિધિત્સયાઽસ્ય ચન્દ્રાત્મકસ્યાશ્વસ્ય વિવર્તનસ્ય સમ્પાદનં, વિવર્તનનિમિત્તેષ્ટેર્વિધાનં, પૂર્ણમાસયાગસ્યાશ્વમેધયાગરૂપતાઽભિધાનમ્, અસ્યાશ્વમેધસ્ય સંવત્સરકાલીનત્વસ્યાપ્યભિધાનમ્, ઇત્થમશ્વમેધરૂપતામગ્નિહોત્રર્દશપૂર્ણમાસયોર્યાગયોઃ પ્રતિપાદ્ય તત્ર વિદુષ એવાધિકાર ઇતિ પ્રતિપાદનમ્, ઉક્તાયા અગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસયાગયોરશ્વમેધસમ્પત્તેર્નિગમનં ચેત્યાદિ । ।
બ્રાહ્મણં

૬ ઉપાસનાર્થં યજ્ઞશરીરાવયવત્વેન પ્રણીતાદીનામનુષ્ઠેયપદાર્થાનામધિયજ્ઞમધ્યાત્મં ચ સમ્પત્તિસમ્પાદનં, તત્ર પ્રણીતાનામપાં યજ્ઞશિરસ્ત્વેનાનુસન્ધાનકથનમ્, ઇધ્મસ્ય પ્રાણરૂપત્વેનોપાસનકથનં, સામિધેનીષુ સકલમધ્યસ્થાવયવત્વસ્યાભિધાનમ્ । આઘારયોર્મનોવાગ્રૂપત્વેનોપાસનકથનં, પઞ્ચસુ પ્રયાજેષુ ક્રમેણ મુખનાસાપુટદ્વયકર્ણદ્વયરૂપશીર્ષણ્યપઞ્ચપ્રાણરૂપાનવયવાન્પ્રકલ્પ્ય પઞ્ચાનામપિ પ્રયાજાનાં તત્તદવયવરૂપપ્રાણોપાસનકથનમ્, આજ્યભાગયોશ્ચક્ષુર્દ્વયરૂપત્વં વિધાય તદ્રૂપેણોપાસનવિધાનં, દર્શે પૂર્ણમાસે ચાગ્નેયયાગો યજ્ઞશરીરસ્ય દક્ષિણાર્ધઃ--ઉપાંશુયાગ ઉભયત્ર હૃદયં--પૂર્ણમાસે અગ્નીષોમીયયાગ ઉત્તરાર્ધઃ--દર્શે તુ ઐન્દ્રઃ સાન્નાય્યયાગ ઉત્તરાર્ધઃ--સ્વિષ્ટકૃદ્યાગોંઽસમધ્યભાગઃ--પ્રાશિત્રં તુ શત્રુરૂપં ઇતિ યથાયથં વિભાવ્ય તત્તદ્રૂપેણોપાસિતવ્યમિત્યભિધાનં, તત્ર પ્રાશિત્રસ્ય શત્રુરૂપત્વાત્તદવદાનસ્ય શત્રુનિરસનાર્થત્વં પ્રતિપાદ્ય તદ્રૂપેણોપાસનકથનમ્ , ઇડાયા ઉદરત્વં-ત્રયાણામનુયાજાનામવાઙ્મુખપ્રાણત્રયરૂપત્વં--સૂક્તવાક શંયુવાકયો ર્બાહુદ્વયરૂપત્વં-ચતુર્ણાં પત્નીસંયાજાનાં ક્રમેણોરુદ્વયાષ્ઠીવદ્દ્વયરૂપત્વં-સમિષ્ટયજુષઃ પાદદ્વયરૂપત્વં ચ યથાયથં વિભાવ્ય તત્તદ્રૂપેણોપાસનવિધાનમ્ , એવં શિરઃપ્રભૃતિ પાદાન્તા અવયવા અધિયજ્ઞમધ્યાત્મં ચાહુતિભિરેવ પરિકલ્પિતાઃ સન્તઃ સમ્ભૂયૈકવિંશતિસંખ્યાકાઃ-તત્સંખ્યાદ્વારેણ સૂર્યલોકપ્રાપ્તિરૂપફલનિરૂપણદ્વારા તાસામાહુતીનાં પરિગણનમ્ , ઉક્તોપાસનફલયોઃ સાધ્યસાધનભાવસ્ય સંપાદનં, ઉક્તોપાસનેન સહ દર્શપૂર્ણમાસાવનુતિષ્ઠતો યજમાનસ્યેતરસ્માદ્બહુતરફલભાક્ત્વસ્ય વિચારપૂર્વકં પ્રદર્શનં, તત્રાત્મયાજિદેવયાજિનોર્મધ્યે આત્મયાજિનઃ શ્રેયસ્ત્વપ્રતિષ્ઠાપનં, તસ્ય સર્વપાપક્ષયરૂપફલસ્ય સદૃષ્ટાન્તં કથનં, દેવયાજિનઃ ઈદૃક્ફલવ્યતિરેકસ્ય પ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણં

૭ યજ્ઞાદીનાં સંવત્સરાદ્યાત્મનોપાસનં વિધાય તત્તદ્વૈશિષ્ટ્યેન દર્શપૂર્ણમાસયાગસ્ય વિશિટફલસાધનતાયાઃ પ્રતિપાદનં, તત્ર દર્શપૂર્ણમાસસ્ય સંવત્સરાત્મત્વમુપવર્ણ્ય તદ્રૂપેણોપાસનવિધાનં, ઋત્વિક્ષુ વસન્તાદયૃતુત્વમારોપ્ય તદ્રૂપેણોપાસનવિધાનં, હવિઃષુ માસાત્મત્વં તત્સમ્બન્ધિષૂલૂખલમુસલાદિપાત્રેષ્વર્દ્ધમાસાત્મત્વં ચારોપ્ય તદ્રૂપેણોપાસનવિધાનં, પરિવેષણસાધનયોર્ધૃષ્ટ્યોરહોરાત્રબુદ્ધ્યોપાસનં કર્તવ્યમિતિ વિધાનં, સામિધેનીનાં પૃથિવ્યાદિદેવતારૂપેણોપાસનવિધાનં, તત્ર પ્રથમોત્તમયોર્વિહિતયા ત્રિરાવૃત્ત્યા જેતવ્યસ્ય પ્રદર્શનમ્ , ઇત્થં સામિધેન્યુપાસનસ્ય પ્રતિઠાફલસ્ય નિગમનમ્ , આઘારયોરૃતસત્યાત્મનોપાસનં વિધાય તત્ફલસ્ય કથનં, પ્રયાજેષુ ત્વિષ્યાદ્યુપાસનવિધાનમ્, એતશ્ચોપાસનમનુમન્ત્રણમન્ત્રૈઃ કાર્યમિત્યમિધાનમ્, ઉક્તાર્થસ્યારુણેયશ્વેતકેતૂક્ત્યા દૃઢીકરણં, ભૂતભવિષ્યદાત્મનાઽઽજ્યભાગયોર્ધ્યાનં વિધાય તત્ફલકથનમ્ , આગ્નેયયાગસ્ય બ્રહ્મજાતિત્વમભિધાય તદ્વેદનસ્ય ફલકથનમ્, ઉપાંશુયાગસ્ય ક્ષત્રજાત્યાત્મકત્વં પ્રતિપાદ્ય તદ્વેદનસ્ય સમર્થનપૂર્વકં ફલનિરૂપણમ્ , આગ્નેયાદીનાં પૌર્વાપર્યક્રમસ્ય પ્રશંસનં, દધિપયોલક્ષણસાન્નાય્યયાગસ્ય રાષ્ટ્રરૂપેણ ધ્યાનં વિધાય તસ્ય સમર્થનં, સ્વિષ્ટકૃદ્યાગસ્ય તપોરૂપત્વેનોપાસનં વિધાય તત્ફલસ્યાભિધાનં, પ્રાશિત્રાખ્યાવદાનસ્ય લોકબુદ્ધ્યોપાસનં વિધાય તત્ફલકથનમ્ , ઇડાયાઃ શ્રદ્ધારૂપેણોપાસનં વિધાય તત્ફલકથનમ્, અનુયાજત્રયસ્ય ક્રમેણાશનિહ્રાદુન્યુલ્કુષીરૂપત્વમુપજીવ્યાભિચરતઃ પ્રયોગે અનુયાજાનામનુમંત્રણમંત્રાણાં સપ્રયોજનં સકારણં વિધાનમ્, એતસ્યાશન્યાદ્યાત્મકત્વવેદનસ્ય ફલનિરૂપણં, યજ્ઞસ્યોક્તાશન્યાદિરૂપત્વમુપન્યસ્યાનુયાજાંતત્વસ્ય નિષેધકરણમ્, એતેષાં સ્વર્ગપ્રાપ્તિપ્રતિબન્ધકપાપપ્રતિક્ષેપહેતુત્વેન પ્રશંસનં, પ્રયાજાનામનુયાજાનાં ચ હોમે ધર્મવિશેષસ્ય વિધાનમ્ , એવમનુયાજવિષયં વક્તવ્યં પ્રતિપાદ્ય સૂક્તવાકસ્ય સંસ્થાત્વપ્રતિપાદનમ્, એતદ્વેદનસ્ય ફલનિરૂપણં, શંયુવાકસ્ય પ્રતિષ્ઠાત્મત્વપ્રતિપાદનમ્ , પત્નીસંયાજાનાં મિથુનરૂપતયા પ્રજાતિહેતુત્વમભિધાય તદ્વેદનસ્ય ફલાભિધાનં, સમિષ્ટયજુષોઽન્નરૂપત્વમભિધાય તદ્વેદનસ્ય ફલાભિધાનં, યજમાનસ્યર્ત્વિજાં ચ સંવત્સરાદ્યાત્મકત્વસ્ય સોપપત્તિકમભિધાનં, યજમાનસ્ય વેદેર્દક્ષિણભાગે ઉપવેશનસ્ય વિધિત્સયા દક્ષિણવેદ્યન્તસ્ય તુલાદણ્ડરૂપત્વાભિધાનં, દક્ષિણવેદ્યન્તસ્ય તુલારૂપતાં જાનતો યજમાનસ્ય નૈતદ્ભવતીત્યભિધાનં ચેત્યાદિ ।