શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 11.1.6

આપો હ વા ઇદમગ્રે સલિલમેવાસ। તા અકામયન્ત કથં નુ પ્રજાયેમહીતિ તા અશ્રામ્યંસ્તાસ્તપોઽતપ્યન્ત તાસુ તપસ્તપ્યમાનાસુ હિરણ્મયમાણ્ડં સમ્બભૂવાજાતો હ તર્હિ સંવત્સર આસ તદિદં હિરણ્મયમાણ્ડં યાવત્સંવત્સરસ્ય વેલા તાવત્પર્યપ્લવત -

તતઃ સંવત્સરે પુરુષઃ સમભવત્। સ પ્રજાપતિસ્તસ્માદુ સંવત્સર એવ સ્ત્રી વા ગૌર્વા વડવા વા વિજાયતે સંવત્સરે હિ પ્રજાપતિરજાયત સ ઇદં હિરણ્મયમાણ્ડં વ્યરુજન્નાહ તર્હિ કા ચન પ્રતિષ્ઠાઽઽસ તદેનમિદમેવ હિરણ્મયમાણ્ડં યાવત્સંવત્સરસ્ય વેલાસીત્તાવદ્બિભ્રત્પર્યપ્લવત -

સ સંવત્સરે વ્યાજિહીર્ષત્। સ ભૂરિતિ વ્યાહરત્સેયં પૃથિવ્યભવદ્ભુવ ઇતિ તદિદમન્તરિક્ષમભવત્સ્વરિતિ સાઽસૌ દ્યૌરભવત્તસ્માદુ સંવત્સર એવ કુમારો વ્યાજિહીર્ષતિ સંવત્સરે હિ પ્રજાપતિર્વ્યાહરત્ -

સ વા એકાક્ષરદ્વ્યક્ષરાણ્યેવ। પ્રથમં વદન્પ્રજાપતિરવદત્તસ્માદેકાક્ષરદ્વ્યક્ષરાણ્યેવ પ્રથમં વદન્કુમારો વદતિ -

તાનિ વા એતાનિ પઞ્ચાક્ષરાણિ। તાન્પઞ્ચર્તૂનકુરુત ત ઇમે પઞ્ચર્તવઃ સ એવમિમાંલ્લોકાન્જાતાન્ત્સંવત્સરે પ્રજાપતિરભ્યુદતિષ્ઠત્તસ્માદુ સંવત્સર એવ કુમાર ઉત્તિષ્ઠાસતિ સંવત્સરે હિ પ્રજાપતિરુદતિષ્ઠત્ -

સ સહસ્રાયુર્જજ્ઞે। સ યથા નદ્યૈ પારં પરાપશ્યેદેવં સ્વસ્યાયુષઃ પારં પરાચખ્યૌ -

સોઽર્ચઞ્છ્રામ્યંશ્ચચાર પ્રજાકામઃ। સ આત્મન્યેવ પ્રજાતિમધત્ત સ આસ્યેનૈવ દેવાનસૃજત તે દેવા દિવમભિપદ્યાસૃજ્યન્ત તદ્દેવાનાં દેવત્વં યદ્દિવમભિપદ્યાસૃજ્યન્ત તસ્મૈ સસૃજાનાય દિવેવાસ તદ્વેવ દેવાનાં દેવત્વં યદસ્મૈ સસૃજાનાય દિવેવાસ -

અથ યોઽયમવાઙ્પ્રાણઃ। તેનાસુરાનસૃજત ત ઇમામેવ પૃથિવીમભિપદ્યાસૃજ્યન્ત તસ્મૈ સસૃજાનાય તમ ઇવાસ -

સોઽવેત્ પાપ્માનં વા અસૃક્ષિ યસ્મૈ મે સસૃજાનાય તમ ઇવાભૂદિતિ તાંસ્તત એવ પાપ્મનાઽવિધ્યત્તે તત એવ પરાભવંસ્તસ્માદાહુર્નૈતદસ્તિ યદ્દૈવાસુરં યદિદમન્વાખ્યાને ત્વદુદ્યત ઇતિહાસે ત્વત્તતો હ્યેવ તાન્પ્રજાપતિઃ પાપ્મનાવિધ્યત્તે તત એવ પરાભવન્નિતિ -

તસ્માદેતદૃષિણાભ્યનૂક્તમ્। ન ત્વં યુયુત્સે કતમચ્ચ નાહર્ન્ન તેઽમિત્રો મઘવન્કશ્ચનાસ્તિ માયેત્સા તે યાનિ યુદ્ધાન્યાહુર્નાદ્ય શત્રૂન્ન નુ પુરા યુયુત્સ ઇતિ -

સ યદસ્મૈ દેવાન્ત્સસૃજાનાય દિવેવાસ તદહરકુરુતાથ યદસ્મા અસુરાન્ત્સસૃજાનાય તમ ઇવાસ તાં રાત્રિમકુરુત તે અહોરાત્રે -

સ ઐક્ષત પ્રજાપતિઃ। સર્વં વા અત્સારિષં ય ઇમા દેવતા અસૃક્ષીતિ સ સંવત્સરોઽભવત્સંવત્સરો હ વૈ નામૈતદ્યત્સંવત્સર ઇતિ સ યો હૈવમેતત્સંવત્સરસ્ય સંવત્સરત્વં વેદ યો હૈનં પાપ્મા માયયા ત્સરતિ ન હૈનં સોઽભિભવત્યથ યમભિચરત્યભિ હૈવૈનં ભવતિ ય એવમેતત્સંવત્સરસ્ય સંવત્સરત્વં વેદ -

સ ઐક્ષત પ્રજાપતિઃ ઇમં વા આત્મનઃ પ્રતિમામસૃક્ષિ યત્સંવત્સરમિતિ તસ્માદાહુઃ પ્રજાપતિઃ સંવત્સર ઇત્યાત્મનો હ્યેતં પ્રતિમામસૃજત યદ્વેવ ચતુરક્ષરઃ સંવત્સરશ્ચતુરક્ષરઃ પ્રજાપતિસ્તેનો હૈવાસ્યૈષ પ્રતિમા -

તા વા એતાઃ પ્રજાપતેરધિ દેવતા અસૃજ્યન્તાગ્નિરિન્દ્રઃ સોમઃ પરમેષ્ઠી પ્રાજાપત્યઃ -

તાઃ સહસ્રાયુષો જજ્ઞિરે તા યથા નદ્યૈ પારં પરાપશ્યેદેવં સ્વસ્યાયુષઃ પારં પરાચખ્યુઃ -

તા અર્ચન્ત્યઃ શ્રામ્યન્ત્યશ્ચેરુઃ તત એતં પરમેષ્ઠી પ્રાજાપત્યો યજ્ઞમપશ્યદ્યદ્દર્શપૂર્ણમાસૌ તાભ્યામયજત તાભ્યામિષ્ટ્વાઽકામયતાહમેવેદં સર્વં સ્યામિતિ સ આપોઽભવદાપો વા ઇદં સર્વં તા યત્પરમે સ્થાને તિષ્ઠન્તિ યો હીહાભિખનેદપ એવાભિવિન્દેત્પરમાદ્વા એતત્સ્થાનાદ્વર્ષતિ યદ્દિવસ્તસ્માત્પરમેષ્ઠી નામ -

સ પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિં પિતરમબ્રવીત્ કામપ્રં વા અહં યજ્ઞમદર્શં તેન ત્વા યાજયાનીતિ તથેતિ તમયાજયત્સ ઇષ્ટ્વાઽકામયતાહમેવેદં સર્વં સ્યામિતિ સ પ્રાણોઽભવત્પ્રાણો વા ઇદં સર્વમયં વૈ પ્રાણો યોઽયં પવતે સ પ્રજાપતિસ્તસ્ય દૃષ્ટિર્યદેવ વેદેત્થાદ્વાતીતિ યદ્વૈ કિં ચ પ્રાણિ સ પ્રજાપતિઃ સ યો હૈવમેતાં પ્રજાપતેર્દૃષ્ટિં વેદાવિરિવ હૈવ ભવતિ -

સ પ્રજાપતિરિન્દ્રં પુત્રમબ્રવીત્ અનેન ત્વા કામપ્રેણ યજ્ઞેન યાજયાનિ યેન મામિદં પરમેષ્ઠ્યયીયજદિતિ તથેતિ તમયાજયત્સ ઇષ્ટ્વાઽકામયતાહમેવેદં સર્વં સ્યામિતિ સ વાગભવદ્વાગ્વા ઇદં સર્વં તસ્માદાહુરિન્દ્રો વાગિતિ -

સ ઇન્દ્રોઽગ્નીષોમૌ ભ્રાતરાવબ્રવીત્ અનેન વાં કામપ્રેણ યજ્ઞેન યાજયાનિ યેન મામિદં પિતા પ્રજાપતિરયીયજદિતિ તથેતિ તાવયાજયત્તાવિષ્ટ્વાઽકામયેતામાવમેવેદં સર્વં સ્યાવેતિ તયોરન્નાદ એવાન્યતરોઽભવદન્નમન્યતરોઽન્નાદ એવાગ્નિરભવદન્નં સોમોઽન્નાદશ્ચ વા ઇદં સર્વમન્નં ચ -

તા વા એતાઃ। પઞ્ચ દેવતા એતેન કામપ્રેણ યજ્ઞેનાયજન્ત તા યત્કામા અયજન્ત સ
આભ્યઃ કામઃ સમાર્ધ્યત યત્કામો હ વા એતેન યજ્ઞેન યજતે સોઽસ્મૈ કામઃ સમૃધ્યતે -

ત ઇષ્ટ્વા પ્રાચીં દિશમપશ્યન્। તાં પ્રાચીમેવાકુર્વત સેયં પ્રાચ્યેવ દિક્તસ્માદિમાઃ પ્રજાઃ પ્રાચ્યઃ સર્પન્તિ પ્રાચીં હ્યેતામકુર્વતોપૈનામિતઃ કુર્વીમહીતિ તામૂર્જમકુર્વતેમાં ખલૂર્જં પશ્યેમેતિ સાઽસૌ દ્યૌરભવત્ -

અથ દક્ષિણાં દિશમપશ્યન્। તાં દક્ષિણામેવાકુર્વત સેયં દક્ષિણૈવ દિક્તસ્માદુ દક્ષિણત એવ દક્ષિણા ઉપતિષ્ઠન્તે દક્ષિણતોઽભ્યવાજન્તિ દક્ષિણાં હ્યેતામકુર્વતોપૈનામિતઃ કુર્વીમહીતિ તં લોકમકુર્વતેમં ખલુ લોકં પશ્યેમેતિ તદિદમન્તરિક્ષમભવદેષ વૈ લોકઃ સા યથા હૈવેયં પ્રતિષ્ઠાવિરસ્મિંલોકે પૃથિવ્યેવમુ હૈવૈષા પ્રતિષ્ઠાવિરમુષ્મિંલોક ઇદમન્તરિક્ષં સ યદિહ સન્નમું લોકં ન પશ્યતિ તસ્માદાહુઃ પરોઽક્ષમસૌ લોક ઇતિ -

અથ પ્રતીચીં દિશમપશ્યન્। તામાશામકુર્વત તસ્માદ્યત્પ્રાઙ્સૃત્વા વિન્દત એતામેવ તેન દિશમેત્યાશાં હ્યેતામકુર્વતોપૈનામિતઃ કુર્વીમહીતિ તાં શ્રિયમકુર્વતેમાં ખલુ શ્રિયં પશ્યેમેતિ સેયં પૃથિવ્યભવચ્છ્રીર્વા ઇયં તસ્માદ્યોઽસ્યૈ ભૂયિષ્ઠં વિન્દતે સ એવ શ્રેષ્ઠો ભવતિ -

અથોદીચીં દિશમપશ્યન્। તામપોઽકુર્વતોપૈનામિતઃ (તામપરેઽકુર્વતોપૈનામિતઃ) કુર્વીમહીતિ તં ધર્મમકુર્વત ધર્મો વા આપસ્તસ્માદ્યદેમં લોકમાપ આગચ્છન્તિ સર્વમેવેદં યથાધર્મં ભવત્યથ યદા વૃષ્ટિર્ભવતિ બલીયાનેવ તર્હ્યબલીયસ આદત્તે ધર્મો હ્યાપઃ -

તા વા એતાઃ। એકાદશ દેવતાઃ પઞ્ચ પ્રયાજા દ્વાવાજ્યભાગૌ સ્વિષ્ટકૃત્ત્રયોઽનુયાજાઃ -

તા એકાદશાહુતયઃ। એતાભિર્વા આહુતિભિર્દેવા ઇમાંલ્લોકાનજયન્નેતા દિશસ્તથો એવૈષ
એતાભિરાહુતિભિરિમાંલ્લોકાઞ્જયત્યેતા દિશઃ -

ચતસ્રોઽવાન્તરદિશઃ। ત એવ ચત્વારઃ પત્નીસંયાજા અવાન્તરદિશો વૈ દેવાશ્ચતુર્ભિઃ પત્નીસંયાજૈરજયન્નવાન્તરદિશ ઉ એવૈષ એતૈર્જયતિ -

અથેડા અન્નાદ્યમેવૈતયા દેવા અજયંસ્તથો એવૈષ એતયાન્નાદ્યમેવ જયત્યેષા નુ દેવત્રા દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સમ્પત્ -

અથાધ્યાત્મમ્ પઞ્ચેમે પુરુષે પ્રાણા ઋતે ચક્ષુર્ભ્યાં ત એવ પઞ્ચ પ્રયાજાશ્ચક્ષુષી આજ્યભાગૌ -

અયમેવાવાઙ્પ્રાણઃ સ્વિષ્ટકૃત્। સ યત્તમભ્યર્ધ ઇવેતરાભ્ય આહુતિભ્યો જુહોતિ તસ્માદેતસ્માત્પ્રાણાત્સર્વે પ્રાણા બીભત્સન્તેઽથ યત્સ્વિષ્ટકૃતે સર્વેષાં હવિષામવદ્યતિ તસ્માદ્યત્કિં ચેમાન્પ્રાણાનાપદ્યત એતમેવ તત્સર્વં સમવૈતિ -

ત્રીણિ શિશ્નાનિ ત એવ ત્રયોઽનુયાજાઃ સ યોઽયં વર્ષિષ્ઠોઽનુયાજસ્તદિદં વર્ષિષ્ઠમિવ શિશ્નં તં વા અનવાનન્યજેદિત્યાહુસ્તથો હાસ્યૈતદમૃધ્રં ભવતીતિ -

સ વૈ સકૃદવાન્યાત્। એકં હ્યેતસ્ય પર્વાથ યદપર્વકં સ્યાત્પ્રતૃણ્ણં વૈવ તિષ્ઠેલ્લમ્બેત વા તસ્માદેતદુચ્ચ તિષ્ઠતિ પદ્યતે ચ તસ્માત્સકૃદવાન્યાત્ -

દ્વૌ બાહૂ દ્વા ઊરૂ ત એવ ચત્વારઃ પત્નીસંયાજાઃ પ્રતિષ્ઠાઽયમેવ પ્રાણ ઇડા યત્તાં
નાગ્નૌ જુહોતિ યત્સાઽપ્રદગ્ધેવ તસ્માદયમનવતૃણઃ પ્રાણઃ -

અસ્થ્યેવ યાજ્યાનુવાક્યાઃ માંસં હવિસ્તન્મિતં છન્દો યદ્યાજ્યાનુવાક્યાસ્તસ્માદુ
સમાવન્ત્યેવાસ્થીનિ મેદ્યતશ્ચ કૃશ્યતશ્ચ ભવન્ત્યથ યદ્ભૂય ઇવ ચ હવિર્ગૃહ્ણાતિ કનીય ઇવ ચ તસ્માદુ માંસાન્યેવ મેદ્યતો મેદ્યન્તિ માંસાનિ કૃશ્યતઃ કૃશ્યન્તિ તેનૈતેન યજ્ઞેન યાં કામયતે દેવતાં તાં યજતિ યસ્યૈ હવિર્ભવતિ -

તા વા એતાઃ અનપોદ્ધાર્યા આહુતયો ભવન્તિ। સ યદ્ધૈતાસામપોદ્ધરેદ્યથૈકમઙ્ગં શૃણીયાત્પ્રાણં વા નિર્હણ્યાદેવં તદન્યાન્યેવ હવીંષ્યુપ ચાહ્રિયન્તેઽપ ચ હ્રિયન્તે -

તા વા એતાઃ। ષોડશાહુતયો ભવન્તિ ષોડશકલો વૈ પુરુષઃ પુરુષો યજ્ઞસ્તસ્માત્ષોડશાહુતયો ભવન્તિ -