શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.6

બ્રાહ્મણ ૧ વૈષ્વાનરાગ્ન્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્
૧ વૈશ્વાનરાગ્ન્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્--તત્ર મુખાવબોધાર્થયા વિદ્યાસમ્પ્રદાયપ્રદર્શનાર્થયા ચાખ્યાયિકયા વૈશ્વાનરવિદ્યાયાઃ સવિસ્તરં નિરૂપણં, તસ્યાં ચ વિશેષતોઽરુણસહિતાનાં સત્યયજ્ઞપ્રભૃતીનાં પઞ્ચાનામપ્યૃષીણાં કૈકેયમશ્વપતિ રાજાનં પ્રતિ શિષ્યભાવેનોપસદનસ્ય પ્રતિપાદનં, તતસ્તેષાં પ્રશ્નોત્તરાભ્યામરુણસત્યયજ્ઞાદીનામૃષીણાં ક્રમેણ વૈશ્વાનરસ્ય પૃથિવ્યુદકાકાશવાય્વાદિત્યદ્યૌરૂપં તદેકદેશમાત્રપરિજ્ઞાનં વર્તત ઇતિ પ્રદર્શનં પ્રતિપર્યાયં તત્તદેકદેશમાત્રપરિજ્ઞાનસ્ય ફલપ્રદર્શનં ચ, પરં ચૈતેષાં વૈશ્વાનરસ્ય તત્તદેકદેશમાત્રપરિજ્ઞાનં ન યુક્તમિતિ મત્વા તેભ્યોઽરુણસત્યયજ્ઞાદિભ્યોઽશ્વપતિકર્તૃકસ્ય પાદાદિમૂર્દ્ધાન્તાવયવસમ્પૂર્ણસ્ય વૈશ્વાનરપુરુષસ્યોપદેશપ્રદાનસ્ય પ્રતિપાદનં, યથોક્તં વૈશ્વાનરાગ્નિં વિદુષઃ ફલાભિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૨ પુરુષસ્યાગ્ન્યર્કોક્થવિધત્વોપાસનં બ્રાહ્મણમ્
૨ પુરુષસ્યાગ્ન્યર્કોક્થવિધત્વોપાસનં બ્રાહ્મણમ્--તત્રાદાવગ્નિવિધોપાસનં, તત્ર જગતોઽદ્યરૂપં દ્વિતયં પ્રતિપાદ્ય તત્ર " યોઽત્તા સોઽગ્નિરેવ" તસ્મિન્નગ્નૌ " યત્કિંચ વસ્ત્વભ્યાદધતિ " તદદ્યમર્થાદાહુતિરિત્યભિધાય ચ તયોરનાહુત્યો । રઘિદેવસ્યાધ્યાત્મસ્ય ચાર્થસ્ય નિરૂપણં, પ્રસઙ્ગાદાહુતિશબ્દસ્ય નિરુક્તિકથનમ્, એવ । મગ્નિશબ્દોપજીવનેનાગ્નિવિધઃ પુરુષ ઉક્તો ભવતીતિ પ્રદર્શનમ્।
અર્કવિધોપાસનમ્--તત્રાર્કશબ્દોપજીવનેન પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં પૂર્વવદગ્ન્યાહુત્યોરર્થદ્વયં પ્રદર્શ્ય પુનરપ્યેતયોરર્કવાચ્યયોરગ્ન્યાહુત્યોરધિદૈવાધ્યાત્મપરત્વેન અર્થદ્વયસ્ય પ્રદર્શનમ્ એવમર્કશબ્દોપજીવનનાર્કવિધઃ પુરુષ ઉક્તો ભવતીતિ નિગમનમ્ ।
ઉક્થવિધોપાસનમ્-તત્રોક્થશબ્દોપજીવનેન પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં પૂર્વવદગ્ન્યાહુત્યોરર્થદ્વયં પ્રદર્શ્ય પુનરપ્યેતયોરુક્થવાચ્યયોરગ્ન્યાહુત્યોરધિદૈવાધ્યાત્મપરત્વેનાર્થદ્વયસ્ય પ્રતિપાદનમ્, એવમુક્થશન્દોપજીવનેનોક્થવિધઃ પુરુષ ઉક્તો ભવતીતિ નિગમનં, પર્યાયત્રયેણોક્તાયા અગ્નિવિધાદિપુરુષસમ્પત્તેર્નિગમનં, યથોક્તં પુરુષં વિદુષઃ ફલાભિધાનં, પ્રસઙ્ગાત્પ્રાણાગ્ન્યાદિત્યચન્દ્રમોજ્યોતીરૂપોપાસનસ્ય તત્ફલસ્ય ચાભિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૩ શાણ્ડિલ્યાગ્ન્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્
૩ શાણ્ડિલ્યાગ્ન્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્ -- તત્ર બ્રહ્માત્મવિષયઃ ક્રતુઃ કર્તવ્ય ઇત્યભિપ્રાયપ્રદર્શનદ્વારા સત્યં બ્રહ્મ મનોમયત્વાદિગુણવિશિષ્ટમાત્માનમુપાસીત--એતદેવ ચ ક્રતુકરણમિત્યાદ્યર્થનિરૂપણેન શાણ્ડિલ્યવિદ્યાયાઃ સવિસ્તરં પ્રતિપાદનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ ૪ અશ્વાવયવેષુ વિરાડવયવોપાસનં બ્રાહ્મણમ્
૪ અશ્વાવયવેષુ વિરાડવયવોપાસનં બ્રાહ્મણમ્--તત્ર ચાશ્વમેધકર્મસમ્બન્ધિનોઽશ્વસ્યાવયવેષુ વિરાડવયવાનિ યથાયથં સમ્પાદ્ય તદ્રૂપેણોપાસનસ્ય પ્રદર્શનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણ ૫ ઉપાસ્યસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્ય સ્વરૂપપ્રતિપાદકં બ્રાહ્મણમ્
૫ ઉપાસ્યસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્ય સ્વરૂપ પ્રતિપાદકં બ્રાહ્મણમ્--તત્રાશ્વમેધક્રતૂપયોગિકાગ્નિવિષયં દર્શનં વક્તું તત્સ્તુત્યર્થતયા તદુત્પત્તિપ્રસ્તાવસ્યાભિધાનં, તત્રાપિ સૃષ્ટેઃ પ્રારમ્ભે નૈવ કિઞ્ચનાસીત્સર્વમશનાયારૂપમૃત્યુનાઽઽવૃતમાસીત્તસ્માન્મૃત્યોઃ સકાશાત્સ્વકીયાર્ચનત એવાપામુત્પત્તિરિત્યાદ્યર્થનિરૂપણં, પ્રસઙ્ગાત્તત્રાર્કસ્યાર્કત્વં પ્રતિપાદ્ય તદ્વેદિતુઃ ફલ । નિરૂપણં, અદ્ભ્યઃ સકાશાત્પૃથિવીદ્વારાઽગ્ન્યુત્પત્તેરભિધાનમ્, એવમુત્પન્નો વિરાટ્ સ્વસ્વરૂપાનુપમર્દનેનાગ્ન્યાદિત્યવાય્વાત્મનાઽઽત્માનં ત્રેધા વિભક્તવાનિત્યભિધાયાસ્ય વિરાજોઽગ્નેરર્કનામ્નોઽશ્વસ્યેવ સંસ્કારાય દર્શનસ્યામિધાનમ્ , એતદ્ ગુણોપાસનફલનિરૂપણં, યો મૃત્યુરબાદિપ્રતિપાદ્યેમં વિરાજમસૃજત સ કેન વ્યાપારણેત્યાકાંક્ષાયાં તદ્વ્યાપારસ્ય નિરૂપણં, પીઠિકાપૂર્વકમૃગાદિસૃષ્ટેરભિધાનમ્, પ્રસઙ્ગાન્મૃત્યોરદિતિત્વપ્રસિદ્ધેરભિધાનમ્, એતદ્ગુણોપાસનફલનિરૂપણં, ઉપોદ્ઘાતપૂર્વકમશ્વાશ્વમેધયોર્નિર્વચનં, સ તસ્મિન્નેવ શરીરે ગતમનાઃ સન્કિમકરોદિત્યપેક્ષાયાં તદ્વ્યાપરસ્ય નિરૂપણમ્, " ઉષા વા-નૈવેહ " ઇત્યાદિનાઽશ્વાગ્ન્યોરુપાસનં વિહિતમ્--ઇદાનીં તદુભયાત્મકમેકમેવેતિ વિશિષ્ટોપાસનં વિધાતું પ્રધાનવિધેરુન્નયનં, પશુવિષયકદર્શનસ્યાભિધાનં, ફલાવસ્થઃ પ્રજાપતિરિત્થમશ્વમેધોપાસનમકરોદિત્યત્રાધુનિકાનામાચારસ્ય પ્રમાણીકરણં, કલ્પિ । તબાહ્યપશુહેતુકોભયવિધસ્યાપિ ક્રતો: ફલરૂપેણ પ્રત્યક્ષત્વસ્યાભિધાનં, કોઽસૌ ક્રતુફલાત્મકઃ સવિતા મણ્ડલં દેવતા વેતિ સંદેહે તત્સ્વરૂપસ્ય પ્રતિપાદનમ્, એવં ક્રતોરાદિત્યત્વમુક્ત્વા તદઙ્ગસ્યાગ્નેરાદિત્યત્વસ્ય ભૂરાદિલોકાનાં તચ્છરીરાવયવત્વસ્ય ચાભિધાનમ્ , ઉભયોરેકત્વમનૂદ્ય મૃત્ય્વાત્મના સૂત્રેણ સહૈકત્વસ્ય પ્રદર્શનમ્, એવંભૂતાશ્વમેધોપાસકસ્ય ફલનિરૂપણમ્, અગ્નિરહસ્યવિદ્યાસમ્પ્રદાયપ્રવર્તકમુનિવંશકથનં ચેત્યાદિ ।