શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.5.4

૧૦.૫.૪ ચિત્યાગ્નૌ લોકદૃષ્ટ્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્
અયં વાવ લોક એષોઽગ્નિશ્ચિતઃ તસ્યાપ એવ પરિશ્રિતો મનુષ્યા યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકાઃ સૂદદોહા ઓષધયશ્ચ વનસ્પતયશ્ચ પુરીષમાહુતયઃ સમિધોઽગ્નિર્લોકમ્પૃણા તદ્વા એતત્સર્વમગ્નિમેવાભિસમ્પદ્યતે તત્સર્વોઽગ્નિર્લોકમ્પૃણામભિસમ્પદ્યતે સ યો હૈતદેવં વેદ લોકમ્પૃણામેનં ભૂતમેતત્સર્વમભિસમ્પદ્યતે -

અન્તરિક્ષં હ ત્વેવૈષોઽગ્નિશ્ચિતઃ તસ્ય દ્યાવાપૃથિવ્યોરેવ સંધિઃ પરિશ્રિતઃ પરેણહાન્તરિક્ષં દ્યાવાપૃથિવી સંધત્તસ્તાઃ પરિશ્રિતો વયાંસિ યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકા વર્ષં સૂદદોહા મરીચયઃ પુરીષમાહુતયઃ સમિધો વાયુર્લોકમ્પૃણા તદ્વા એતત્સર્વં વાયુમેવાભિસમ્પદ્યતે તત્સર્વોઽગ્નિર્લોકમ્પૃણામભિસમ્પદ્યતે સ યો હૈતદેવં વેદ લોકમ્પૃણામેનં ભૂતમેતત્સર્વમભિસમ્પદ્યતે -

દ્યૌર્હ ત્વેવૈષોઽગ્નિશ્ચિતઃ તસ્યાપ એવ પરિશ્રિતો યથા હ વા ઇદં કોશઃ સમુબ્જિત એવમિમે લોકા અપ્સ્વન્તસ્તદ્યા ઇમાંલ્લોકાન્પરેણાપસ્તાઃ પરિશ્રિતો દેવા યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકા યદેવૈતસ્મિંલોકેઽન્નં તત્સૂદદોહા નક્ષત્રાણિ પુરીષમાહુતયઃ સમિધ આદિત્યો લોકમ્પૃણા તદ્વા એતત્સર્વમાદિત્યમેવાભિસમ્પદ્યતે તત્સર્વોઽગ્નિર્લોકમ્પૃણામભિસમ્પદ્યતે સ યો હૈતદેવં વેદ લોકમ્પૃણામેનં ભૂતમેતત્સર્વમભિસમ્પદ્યતે -

આદિત્યો હ ત્વેવૈષોઽગ્નિશ્ચિતઃ તસ્ય દિશ એવ પરિશ્રિતસ્તાઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ ભવન્તિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાન્યાદિત્યં દિશઃ સમન્તં પરિયન્તિ રશ્મયો યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકાસ્તાઃ ષષ્ટિશ્ચૈવ ત્રીણિ ચ શતાનિ ભવન્તિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાન્યાદિત્યસ્ય રશ્મયસ્તદ્યત્પરિશ્રિત્સુ યજુષ્મતીઃ પ્રત્યર્પયતિ રશ્મીંસ્તદ્દિક્ષુ પ્રત્યર્પયત્યથ યદન્તરા દિશશ્ચ રશ્મીંશ્ચ તત્સૂદદોહા અથ યદ્દિક્ષુ ચ રશ્મિષુ ચાન્નં તત્પુરીષં તા આહુતયસ્તાઃ સમિધોઽથ યદ્દિશ ઇતિ ચ રશ્મય ઇતિ ચાખ્યાયતે તલ્લોકમ્પૃણા તદ્વા એતત્સર્વં દિશ ઇતિ ચૈવ રશ્મય ઇતિ ચાખ્યાયતે તત્સર્વોઽગ્નિર્લોકમ્પૃણામભિસમ્પદ્યતે સ યો હૈતદેવં વેદ લોકમ્પૃણામેનં ભૂતમેતત્સર્વમભિસમ્પદ્યતે -

નક્ષત્રાણિ હ ત્વેવૈષોઽગ્નિશ્ચિતઃ તાનિ વા એતાનિ સપ્તવિંશતિર્નક્ષત્રાણિ સપ્તવિંશતિઃ સપ્તવિંશતિર્હોપનક્ષત્રાણ્યેકૈકં નક્ષત્રમનૂપતિષ્ઠન્તે તાનિ સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિશ્ચાધિ ષટ્ત્રિંશત્તતો યાનિ સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિશ્ચેષ્ટકા એવ તાઃ ષષ્ટિશ્ચત્રીણિ ચ શતાનિ પરિશ્રિતઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ યજુષ્મત્યોઽથ યાન્યધિષટ્ત્રિંશત્સ ત્રયોદશો માસઃ સ આત્મા ત્રિંશદાત્મા પ્રતિષ્ઠા પ્રાણા દ્વે શિર એવ ષટ્ત્રિંશ્યૌ તદ્યત્તે દ્વે ભવતો દ્વ્યક્ષરં હિ શિરોઽથ યદન્તરા નક્ષત્રે તત્સૂદદોહા અથ યન્નક્ષત્રેષ્વન્નં તત્પુરીષં તા આહુતયસ્તાઃ સમિધોઽથ યન્નક્ષત્રાણીત્યાખ્યાયતે તલ્લોકમ્પૃણા તદ્વા એતત્સર્વં નક્ષત્રાણીત્યેવાખ્યાયતે તત્સર્વોઽગ્નિર્લોકમ્પૃણામભિસમ્પદ્યતે સ યો હૈતદેવં વેદ લોકમ્પૃણામેનં ભૂતમેતત્સર્વમભિસમ્પદ્યતે -

તા વા એતાઃ એકવિંશતિર્બૃહત્ય એકવિંશો વૈ સ્વર્ગો લોકો બૃહતી સ્વર્ગો લોકસ્તદેષ સ્વર્ગં લોકમભિસમ્પદ્યત એકવિંશં ચ સ્તોમં બૃહતીં ચ છન્દઃ -

છન્દાંસિ હ ત્વેવૈષોઽગ્નિશ્ચિતઃ તાનિ વા એતાનિ સપ્ત છન્દાંસિ ચતુરુત્તરાણિ ત્રિચાનિ તેષાં સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિશ્ચાક્ષરાણ્યધિ ષટ્ત્રિંશત્તતો યાનિ સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિશ્ચેષ્ટકા એવ તાઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ પરિશ્રિતઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ યજુષ્મત્યોઽથ યાન્યધિ ષટ્ત્રિંશત્સ ત્રયોદશો માસઃ સ આત્મા ત્રિંશદાત્મા પ્રતિષ્ઠા દ્વે પ્રાણા દ્વે શિર એવ ષટ્ત્રિંશ્યૌ તદ્યત્તે દ્વે ભવતો દ્વ્યક્ષરં હિ શિરઃ -

તસ્યૈ વા એતસ્યૈ ષટ્ત્રિંશદક્ષરાયૈ બૃહત્યૈ યાનિ દશ પ્રથમાન્યક્ષરાણિ સા દશાક્ષરૈકપદાથ યાનિ વિંશતિઃ સા વિંશત્યક્ષરા દ્વિપદાથ યાનિ ત્રિંશત્સા ત્રિંશદક્ષરા વિરાડથ યાનિ ત્રયસ્ત્રિંશત્સા ત્રયસ્ત્રિંશદક્ષરાથ યાનિ ચતુસ્ત્રિંશત્સા ચતુસ્ત્રિંશદક્ષરા સ્વરાડથ યત્સર્વૈશ્છન્દોભિરયમગ્નિશ્ચિતસ્તદતિચ્છન્દાસ્તા ઉ સર્વા ઇષ્ટકા એવેષ્ટકેતિ ત્રીણ્યક્ષરાણિ ત્રિપદા ગાયત્રી તેનૈષ ગાયત્રોઽગ્નિર્મૃદાપ ઇતિ ત્રીણ્યક્ષરાણિ ત્રિપદા ગાયત્રી તેનો એવૈષ ગાયત્રોઽથ યદન્તરા છન્દસી તત્સૂદદોહા અથ યચ્છન્દઃસ્વન્નં તત્પુરીષં તા આહુતયસ્તાઃ સમિધોઽથ યચ્છન્દાંસીત્યાખ્યાયતે તલ્લોકમ્પૃણા તદ્વા એતત્સર્વં છન્દાંસીત્યેવાખ્યાયતે તત્સર્વોઽગ્નિર્લોકમ્પૃણામભિસમ્પદ્યતે સ યો હૈતદેવં વેદ લોકમ્પૃણામેનં ભૂતમેતત્સર્વમભિસમ્પદ્યતે -

તા વા એતાઃ એકવિંશતિર્બૃહત્ય એકવિંશો વૈ સ્વર્ગો લોકો બૃહતી સ્વર્ગો લોકસ્તદેષ સ્વર્ગં લોકમભિસમ્પદ્યત એકવિંશં ચ સ્તોમં બૃહતીં ચ છન્દઃ -

સંવત્સરો હ ત્વેવૈષોઽગ્નિશ્ચિતઃ તસ્ય રાત્રય એવ પરિશ્રિતસ્તાઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ ભવન્તિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાનિ સંવત્સરસ્ય રાત્રયોઽહાનિ યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકાસ્તાઃ ષષ્ટિશ્ચૈવ ત્રીણિ ચ શતાનિ ભવન્તિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાનિ સંવત્સરસ્યાહાન્યથ યા અમૂઃ ષટ્ત્રિંશદિષ્ટકા અતિયન્તિ યઃ સ ત્રયોદશો માસ આત્માઽર્ધમાસાશ્ચ તે માસાશ્ચ ચતુર્વિંશતિરર્ધમાસા દ્વાદશ માસા અથ યદન્તરાહોરાત્રે તત્સૂદદોહા અથ યદહોરાત્રેષ્વન્નં તત્પુરીષં તા આહુતયસ્તાઃ સમિધોઽથ યદહોરાત્રાણીત્યાખ્યાયતે તલ્લોકમ્પૃણા તદ્વાએતત્સર્વમહોરાત્રાણીત્યેવાખ્યાયતે તત્સર્વોઽગ્નિર્લોકમ્પૃણામભિસમ્પદ્યતે સ યો હૈતદેવં વેદ લોકમ્પૃણામેનં ભૂતમેતત્સર્વમભિસમ્પદ્યતે -

તા વા એતાઃ એકવિંશતિર્બૃહત્ય એકવિંશો વૈ સ્વર્ગો લોકો બૃહતી સ્વર્ગો લોકસ્તદેષ સ્વર્ગં લોકમભિસમ્પદ્યતે એકવિંશં ચ સ્તોમં બૃહતીં ચ છન્દઃ -

આત્મા હ ત્વેવૈષોઽગ્નિશ્ચિતઃ તસ્યાસ્થીન્યેવ પરિશ્રિતસ્તાઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ ભવન્તિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાનિ પુરુષસ્યાસ્થીનિ મજ્જાનો યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકાસ્તાઃ ષષ્ટિશ્ચૈવ ત્રીણિ ચ શતાનિ ભવન્તિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાનિ પુરુષસ્ય મજ્જાનોઽથ યા અમૂઃ ષટ્ત્રિંશદિષ્ટકા અતિયન્તિ યઃ સ ત્રયોદશો માસ આત્મા પ્રાણઃ સ તસ્ય ત્રિંશદાત્મન્વિધાઃ પ્રતિષ્ઠાયાં દ્વે શીર્ષન્દ્વે તદ્યત્તે દ્વે ભવતો દ્વિકપાલં હિ શિરોઽથ યેનેમાનિ પર્વાણિ સંતતાનિ તત્સૂદદોહા અથૈતત્ત્રયં યેનાયમાત્મા પ્રચ્છન્નો લોમ ત્વઙ્માંસમિતિ તત્પુરીષં યત્પિબતિ તા આહુતયો યદશ્નાતિ તાઃ સમિધોઽથ યદાત્મેત્યાખ્યાયતે તલ્લોકમ્પૃણા તદ્વા એતત્સર્વમાત્મેત્યેવાખ્યાયતે તત્સર્વોઽગ્નિર્લોકમ્પૃણામભિસમ્પદ્યતે સ યો હૈતદેવં વેદ લોકમ્પૃણામેનં ભૂતમેતત્સર્વમભિસમ્પદ્યતે -

તા વા એતાઃ એકવિંશતિર્બૃહત્યઃ એકવિંશો વૈ સ્વર્ગો લોકો બૃહતી સ્વર્ગો લોકસ્તદેષ સ્વર્ગં લોકમભિસમ્પદ્યત એકવિંશં ચ સ્તોમં બૃહતીં ચ ચ્છન્દઃ -

સર્વાણિ હ ત્વેવ ભૂતાનિ સર્વે દેવા એષોઽગ્નિશ્ચિત આપો વૈ સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ તા હૈતા આપ એવૈષોઽગ્નિશ્ચિતસ્તસ્ય નાવ્યા એવ પરિશ્રિતસ્તાઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ ભવન્તિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાન્યાદિત્યં નાવ્યાઃ સમન્તં પરિયન્તિ નાવ્યા ઉ એવ યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકાસ્તાઃ ષષ્ટિશ્ચૈવ ત્રીણિ ચ શતાનિ ભવન્તિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાન્યાદિત્યં નાવ્યા અભિક્ષરન્ત્યથ યદન્તરા નાવ્યે તત્સૂદદોહા અથ યા અમૂઃ ષટ્ત્રિંશદિષ્ટકા અતિયન્તિ યઃ સ ત્રયોદશો માસ આત્માઽયમેવ સ યોઽયં હિરણ્મયઃ પુરુષઃ -

તસ્યૈતે પ્રતિષ્ઠે રુક્મશ્ચ પુષ્કરપર્ણં ચાપશ્ચાદિત્યમણ્ડલં ચ સ્રુચૌ બાહૂ તાવિન્દ્રાગ્ની દ્વે સ્વયમાતૃણ્ણે ઇયં ચાન્તરિક્ષં ચ તિસ્રો વિશ્વજ્યોતિષ એતા દેવતા અગ્નિર્વાયુરાદિત્ય એતા હ્યેવ દેવતા વિશ્વં જ્યોતિર્દ્વાદશર્તવ્યાઃ સ સંવત્સરઃ સ આત્મા પઞ્ચ પઞ્ચચૂડાઃ સ યજ્ઞસ્તે દેવા અથ યદ્વિકર્ણી ચ સ્વયમાતૃણ્ણા ચાશ્માપૃશ્નિર્યશ્ચિતેઽગ્નિર્નિધીયતે સા પઞ્ચત્રીંશી લોકમ્પૃણાયૈ યજુઃ ષટ્ત્રિંશી સોઽસ્યૈષ સર્વસ્યાન્તમેવાત્મા સ એષ સર્વાસામપાં મધ્યે સ એષ સર્વૈઃ કામૈઃ સમ્પન્ન ઽઆપો વૈ સર્વે કામાઃ સ એષોઽકામઃ સર્વકામો ન હ્યેતં કસ્ય ચન કામઃ -

તદેષ શ્લોકો ભવતિ વિદ્યયા તદારોહન્તિ યત્ર કામાઃ પરાગતાઃ ન તત્ર દક્ષિણા યન્તિ નાવિદ્વાંસસ્તપસ્વિન ઇતિ ન હૈવ તં લોકં દક્ષિણાભિર્ન તપસાઽનેવંવિદશ્નુત એવં વિદાં હૈવ સ લોકઃ -

અભ્રં પુરીષમ્ ચન્દ્રમા આહુતયો નક્ષત્રાણિ સમિધો યચ્ચન્દ્રમા નક્ષત્રે વસત્યાહુતિસ્તત્સમિધિ વસત્યેતદુ વા આહુતેરન્નમેષા પ્રતિષ્ઠા તસ્માદાહુતિર્ન ક્ષીયત એતદ્ધ્યસ્યા અન્નમેષા પ્રતિષ્ઠાથ યદ્દેવા ઇત્યાખ્યાયતે તલ્લોકમ્પૃણા તદ્વા એતત્સર્વં દેવા ઇત્યેવાખ્યાયતે -

તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ વિશ્વે દેવા અનુ તત્તે યજુર્ગુરિતિ સર્વાણિ હ્યત્ર ભૂતાનિ સર્વે દેવા યજુરેવ ભવન્તિ તત્સર્વોઽગ્નિર્લોકમ્પૃણામભિસમ્પદ્યતે સ યો હૈતદેવં વેદ લોકમ્પૃણામેનં ભૂતમેતત્સર્વમભિસમ્પદ્યતે -

તા વા એતાઃ એકવિંશતિર્બૃહત્ય એકવિંશો વૈ સ્વર્ગો લોકો બૃહતી સ્વર્ગો લોકસ્તદેષ સ્વર્ગં લોકમભિસમ્પદ્યત એકવિંશં ચ સ્તોમં બૃહતીં ચ છન્દઃ -