શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.5

બ્રાહ્મણ ૧ ત્રયીમયાદિત્યાગ્ન્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્
૧ ત્રયીમયાદિત્યાગ્ન્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્-તત્ર પૂર્વં તસ્યાગ્નેસ્ત્રયીમયત્વસ્ય પ્રદર્શનં, વાચસ્ત્રૈવિધ્યાદગ્નિરપિ તયા ચિતસ્ત્રિવિધ ઇત્યભિધાનં, ચિત્યાગ્નેરવયવભૂતાનાં ત્રેધાવિહિતાનામિષ્ટકાનાં લિઙ્ગત્રયાભિધેયત્વસ્ય પ્રદર્શનમ, એવં ત્રેધાવિહિત આત્માઽપિ લિઙ્ગત્રયાભિધેય ઇત્યુક્ત્વાઽનેન ત્રેધાવિહિતેનાત્મના ત્રિવિધેષ્ટકાચિતેન ત્રેધાવિહિતમગ્નિવાયુસૂર્યાત્મના ત્રિવિધં દૈવમમૃતમાદિત્યમાપ્નોતિ તદ્યદીષ્ટકાનાં લિઙ્ગત્રયશબ્દાભિધેયત્વં તર્હિ તથૈવ કથમિષ્ટકાશબ્દસ્ય લિઙ્ગત્રયવ્યવહારો નાસ્તીત્યાશંક્ય વાગ્રૂપત્વેન તસ્યાઃ શંકાયાઃ પરિહરણં, વાચ આદિત્યરૂપત્વસ્યાભિધાનમ્, એતસ્યોપાસનસ્ય ફલનિરૂપણં, યદુક્તં વિદ્યયાઽસ્યાદિત્યસ્યોર્ધ્વમગ્નિશ્ચિતો ભવતીતિ તસ્ય વિશદીકરણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૨ મણ્ડલપુરુષોપાસનં બ્રાહ્મણમ્
૨ મણ્ડલપુરુષોપાસનં બ્રાહ્મણમ્--તત્ર સૂર્યમણ્ડલાર્ચિઃપુરુષત્રયસ્યાધિદૈવાધિયજ્ઞાધ્યાત્મપરત્વેનાર્થસ્ય પ્રતિપાદનં, તત્રાપ્યધિદૈવતયા ચયનગતમહદુક્થમહાવ્રતાગ્નિત્રયં ક્રમેણ મણ્ડલાર્ચિઃપુરુષરૂપત્વેનોપાસનીયમિત્યભિધાનં, તત્ર પ્રસઙ્ગાન્મણ્ડલસ્થપુરુષસ્ય મૃત્યુરૂપત્વમર્ચિષોઽમૃતરૂપત્વં-પુરુષાર્ચિષોરુભયોર્મણ્ડલમેવ પ્રતિષ્ઠા--અસ્મિન્નર્થે મન્ત્રસંવાદં પ્રદર્શ્ય તસ્ય પ્રતિપદમનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં ચેત્યાદિવિશેષકથનમ્, અધિયજ્ઞતયા ચયનગતરુક્મપુષ્કરપર્ણહિરણ્મયપુરુષાણાં મણ્ડલાર્ચિઃપુરુષરૂપત્વેનૈવો । પાસનમિત્યભિધાનમ્, અધ્યાત્મતયાઽપિ મણ્ડલાદિત્રયસ્યાધિયજ્ઞિકરુક્મપુષ્કર । પર્ણહિરણ્મયપુરુષત્રયસ્ય ચ દક્ષિણાક્ષિગતશુક્લકૃષ્ણવર્ણદ્વયતદન્તર્વર્તિપુરુષેષુ તાદાત્મ્યનોપાસનમિત્યભિધાનં, તત્રાક્ષિદ્વયગતપુરુષદ્વન્દ્વસ્ય મિથુનત્વમુપપાદ્ય તત્પ્રશંસનં, મિથુનાત્મના સ્તુતસ્ય પુરુષદ્વયસ્ય સ્ત્રીપુઁલિઙ્ગેન્દ્રેન્દ્રાણીશબ્દાભ્યાં વિશદીકરણં, પ્રસઙ્ગાત્સ્ત્રીસમીપે ભોજનાકરણરૂપં વ્રતમભિધાય તદનુતિષ્ઠતાં વીર્યવત્પુત્રોત્પત્તિરૂપં ફલં ભવતીતિ પ્રદર્શનમ્, ઇન્દ્રેન્દ્રાણીનામ્નોઃ સ્ત્રીપુરુષયોઃ સઙ્ગમસ્ય સ્થાનલક્ષણાનાં પ્રતિપાદનં, તત્ર પ્રસઙ્ગાદેતદ્દિવ્યમિથુનવૃત્તાન્તવિદુપાસકસ્ય " સ્વપન્તં પુરુષં ન પ્રબોધયેત" ઇતિ ધર્મવિશેષકથનં, એવં પ્રાસઙ્ગિકં પરિસમાપ્ય મણ્ડલસ્થપુરુષાત્મનોપાસનીયસ્ય દક્ષિણાક્ષિપુરુષસ્ય મૃત્યુરૂપત્વપ્રાણરૂપત્વયોરમિધાનં, તસ્મિન્નેવ મુખ્યેઽક્ષિપુરુષરૂપે પ્રાણે સર્વેષાં પ્રાણાનામપ્યયસ્ય સોપપત્તિકં વિશદીકરણં, દક્ષિણાક્ષિપુરુષસ્ય મૃત્યુત્વમુપજીવ્ય પ્રશ્નપ્રતિવચનપૂર્વકં મૃત્યુગતૈકત્વબહુત્વાન્તિકત્વદૂરત્વાનાં મીમાંસાકરણં, મૃત્યોરન્નાતૃત્વસ્ય મન્ત્રસંવાદપૂર્વકમભિધાનમ્, ઉક્તમન્ત્રસ્યાધિદૈવાધ્યામપરત્વેન બ્યાખ્યાનમ્ , એવમધિદૈવમધ્યાત્મં ચ યઃ પુરુષઃ પરમાત્મોપાસ્યત્વેનાભિહિતસ્તસ્ય પ્રશંસાર્થં નાનારૂપૈરુપાસનસ્ય વિધાનં, પ્રાગીરિતરુક્માદ્યુપજીવ્યોપાસનાન્તરસ્ય વિધાનં, વિહિતસ્ય બહુવિધોપાસનસ્ય ફલનિરૂપણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૩ માનસાગ્ન્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્
૩ માનસાગ્ન્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્—તત્ર પ્રથમં સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં મધ્યે મનસઃ પ્રામુખ્યાત્તત્સમ્પાદ્યમગ્નિં પ્રસ્તોતું મનસઃ સ્વરૂપસ્ય તત્સૃષ્ટેશ્ચ પ્રતિપાદનં, સૃષ્ટિપ્રાક્કાલે સદસદ્વિલક્ષણસદ્ભાવસ્ય મન્ત્રસંવાદેન દૃઢીકરણં, ઉક્તસ્ય સદદ્વિલક્ષણત્વસ્ય મનસિ પ્રદર્શનં, સકલપુરુષવર્તિમનોવાક્પ્રાણચક્ષુઃશ્રોત્રકર્માગ્નિવૃત્તિ સમ્પાદ્યચિત્યાગ્નિવિષયાણામુપાસનાનાં વિધાનં, તત્ર તત્તત્પર્યાયાદૌ તસ્ય તસ્યોત્પત્તેઃ સ્વરૂપસ્ય ચાભિધાનં કર્મણાઽગ્નિસૃષ્ટેઃ સ્પષ્ટીકરણમ્ , એતેષાં મનશ્ચિત્પ્રમુખાગ્નીનાં સર્વેષાં સ્વતન્ત્રવિદ્યામયત્વમાખ્યાતુમુપોદ્બલકાનાં શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યાનામુદાહરણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૪ ચિત્યાગ્નૌ લોકદૃષ્ટ્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્
૪ ચિત્યાગ્નૌ લોકદૃષ્ટ્યુપાસનં બ્રાહ્મણમ્ -- તત્ર ભૂમ્યન્તરિક્ષદ્યૌરાદિત્યનક્ષત્રચ્છન્દઃસંવત્સરાત્મનાં પરિશ્રિદ્યજુષ્મતીસૂદદોહસાં પુરીષાહુતિસમિલ્લોકમ્પૃણાદીનાં ચ સમ્પાદનદ્વારા સોપપત્તિકં ચિત્યાગ્નિરૂપત્વં પ્રતિપાદ્ય તદ્રૂપેણોપાસનસ્ય વિધાનં, તત્ર પ્રતિપર્યાયં તત્તત્પર્યાયોક્તમર્થં વેદિતુઃ ફલનિરૂપણં, તથા નક્ષત્રચ્છન્દઃ સંવત્સરાત્મપર્યાયેષુ સમ્પન્નાં સંખ્યાં પ્રશંસિતું બૃહતીસમ્પાદનમ્, અપસ્વગ્નિત્વેનોપાસનસ્ય વિધિત્સયા અપાં સર્વદેવભૂતાત્મકત્વસ્ય નિરૂપણમ્, ઉક્તેષુ પર્યાયેષુ " અથ યા અમૂઃ ષટ્ત્રિંશત્" ઇત્યુક્તં તસ્ય વિભાગકથનમ્, એવં ષટ્ત્રિંશદિષ્ટકામયો હિરણ્મયઃ પુરુષ આત્મા સર્વ ભૂતદેવાત્મનામપામગ્ન્યાત્મના ધ્યેયાનાં મધ્યે વર્તત ઇત્યભિધાનં, તાદૃગ્રૂપ આત્મા સર્વૈર્જ્ઞાનેન લભ્યો ન કર્મશતૈરિતિ મન્ત્રસંવાદેન પ્રતિપાદનમ્ , ઉક્તમન્ત્રસ્ય તાત્પર્યકથનમ્, અબ્રૂપાગ્નેઃ પુરીષાહુતિસમિલ્લોકમ્પૃણાદીનાં સમ્પાદનમ્, ઉક્તસ્ય દેવાત્મત્વસ્ય મન્ત્રસંવાદેનોપપાદનમ્ ઉક્તમન્ત્રસ્ય તાત્પર્યકથનમુપાસકસ્ય ફલ । કથનં ચ, પૂર્વવદત્રાપિ સમ્પન્નાં સંખ્યાં પ્રશંસિતું બૃહતીસમ્પાદનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણ ૫
૫ ચિત્યાગ્નેઃ સર્વદિગ્ગતમુખત્વપૃથક્છિરસ્ત્વયોર્નિરૂહણાભાવસ્ય પ્રતિપાદનં, તત્રૈકૈકદિગ્ગતમુખત્વે દોષમુદ્ભાવયિતું તેષાં પક્ષાણાં પુરાવૃત્તકથનેનાનુવાદકરણં, તેષુ યથાક્રમં સુશ્રવકર્તૃકં દોષાણામભિધાનમ્ , અગ્નિચિત્કશ્ચિદુક્તદોષપરિજિહીર્ષયા સકલદિઙ્મુખમગ્નિં ચિતવાનિત્યભિધાનં, વિપરીતાનુષ્ઠાનેઽન્યેન ચોદિતે સ્વયમપિ યથાવિધિ કૃતમિત્યુક્તં તદ્વચનમાત્રેણ કર્મ સાઙ્ગં ન ભવતીતિ મત્વા સ્વાનુષ્ઠાનપ્રકારેણાગ્નેઃ સકલદિગભિમુખત્વસ્ય વિશદીકરણં, પક્ષિરૂપસ્ય ચિત્યાનેરિષ્ટકોપધાનક્રમેણ કૂર્મપશુશિરઃપરોક્ષમાહવનીયાગ્નિરેવ પ્રત્યક્ષં શિરઃ-ન તુ પક્ષપુચ્છવત્પૃથક્છિરસઃ કરણમિતિ વક્તું પૃથક્કરણપક્ષસ્ય પુરાવૃત્તકથનેન નિન્દાકરણં, શિરસઃ પ્રાણરૂપત્વમેવ મતં તત્રૈવ દોષાન્તરસ્ય સમુચ્ચયપ્રદર્શનમ્, એવં શિરસઃ પૃથક્કરણપક્ષો નિન્દિતો યદિ તહિ પક્ષિરૂપોઽગ્નિઃ શિરોરહિતઃ સ્યાદિતીમામાશઙ્કાં પરિહર્તુમિષ્ટકાભિરેવ પરોક્ષમપરોક્ષં ચ શિરઃ સમ્પાદનીયમિત્યભિધાનં, યથા તિષ્ઠતઃ પુરુષસ્ય પાદબાહ્વાદયોઅવયવા ઉત્તરોત્તરક્રમેણાવસ્થિતાઃ સન્તો મૂર્ધાન્તં યન્તિ-એવમેવાસ્ય ચિત્યાગ્નેરવયવરૂપેષ્ટકાસન્નિવેશસ્ય પ્રદર્શનં, પ્રત્યક્ષતમસ્ય શિરસઃ પ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।