Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 10.5

brāhmaṇa १ trayīmayādityāgnyupāsanaṃ brāhmaṇam
१ trayīmayādityāgnyupāsanaṃ brāhmaṇam-tatra pūrvaṃ tasyāgnestrayīmayatvasya pradarśanaṃ, vācastraividhyādagnirapi tayā citastrividha ityabhidhānaṃ, cityāgneravayavabhūtānāṃ tredhāvihitānāmiṣṭakānāṃ liṅgatrayābhidheyatvasya pradarśanama, evaṃ tredhāvihita ātmā'pi liṅgatrayābhidheya ityuktvā'nena tredhāvihitenātmanā trividheṣṭakācitena tredhāvihitamagnivāyusūryātmanā trividhaṃ daivamamṛtamādityamāpnoti tadyadīṣṭakānāṃ liṅgatrayaśabdābhidheyatvaṃ tarhi tathaiva kathamiṣṭakāśabdasya liṅgatrayavyavahāro nāstītyāśaṃkya vāgrūpatvena tasyāḥ śaṃkāyāḥ pariharaṇaṃ, vāca ādityarūpatvasyābhidhānam, etasyopāsanasya phalanirūpaṇaṃ, yaduktaṃ vidyayā'syādityasyordhvamagniścito bhavatīti tasya viśadīkaraṇaṃ cetyādi /
brāhmaṇa २ maṇḍalapuruṣopāsanaṃ brāhmaṇam
२ maṇḍalapuruṣopāsanaṃ brāhmaṇam--tatra sūryamaṇḍalārciḥpuruṣatrayasyādhidaivādhiyajñādhyātmaparatvenārthasya pratipādanaṃ, tatrāpyadhidaivatayā cayanagatamahadukthamahāvratāgnitrayaṃ krameṇa maṇḍalārciḥpuruṣarūpatvenopāsanīyamityabhidhānaṃ, tatra prasaṅgānmaṇḍalasthapuruṣasya mṛtyurūpatvamarciṣo'mṛtarūpatvaṃ-puruṣārciṣorubhayormaṇḍalameva pratiṣṭhā--asminnarthe mantrasaṃvādaṃ pradarśya tasya pratipadamanūdya vyākhyānaṃ cetyādiviśeṣakathanam, adhiyajñatayā cayanagatarukmapuṣkaraparṇahiraṇmayapuruṣāṇāṃ maṇḍalārciḥpuruṣarūpatvenaivo / pāsanamityabhidhānam, adhyātmatayā'pi maṇḍalāditrayasyādhiyajñikarukmapuṣkara / parṇahiraṇmayapuruṣatrayasya ca dakṣiṇākṣigataśuklakṛṣṇavarṇadvayatadantarvartipuruṣeṣu tādātmyanopāsanamityabhidhānaṃ, tatrākṣidvayagatapuruṣadvandvasya mithunatvamupapādya tatpraśaṃsanaṃ, mithunātmanā stutasya puruṣadvayasya strīpum̐liṅgendrendrāṇīśabdābhyāṃ viśadīkaraṇaṃ, prasaṅgātstrīsamīpe bhojanākaraṇarūpaṃ vratamabhidhāya tadanutiṣṭhatāṃ vīryavatputrotpattirūpaṃ phalaṃ bhavatīti pradarśanam, indrendrāṇīnāmnoḥ strīpuruṣayoḥ saṅgamasya sthānalakṣaṇānāṃ pratipādanaṃ, tatra prasaṅgādetaddivyamithunavṛttāntavidupāsakasya " svapantaṃ puruṣaṃ na prabodhayeta" iti dharmaviśeṣakathanaṃ, evaṃ prāsaṅgikaṃ parisamāpya maṇḍalasthapuruṣātmanopāsanīyasya dakṣiṇākṣipuruṣasya mṛtyurūpatvaprāṇarūpatvayoramidhānaṃ, tasminneva mukhye'kṣipuruṣarūpe prāṇe sarveṣāṃ prāṇānāmapyayasya sopapattikaṃ viśadīkaraṇaṃ, dakṣiṇākṣipuruṣasya mṛtyutvamupajīvya praśnaprativacanapūrvakaṃ mṛtyugataikatvabahutvāntikatvadūratvānāṃ mīmāṃsākaraṇaṃ, mṛtyorannātṛtvasya mantrasaṃvādapūrvakamabhidhānam, uktamantrasyādhidaivādhyāmaparatvena byākhyānam , evamadhidaivamadhyātmaṃ ca yaḥ puruṣaḥ paramātmopāsyatvenābhihitastasya praśaṃsārthaṃ nānārūpairupāsanasya vidhānaṃ, prāgīritarukmādyupajīvyopāsanāntarasya vidhānaṃ, vihitasya bahuvidhopāsanasya phalanirūpaṇaṃ cetyādi /
brāhmaṇa ३ mānasāgnyupāsanaṃ brāhmaṇam
३ mānasāgnyupāsanaṃ brāhmaṇam—tatra prathamaṃ sarveṣāmindriyāṇāṃ madhye manasaḥ prāmukhyāttatsampādyamagniṃ prastotuṃ manasaḥ svarūpasya tatsṛṣṭeśca pratipādanaṃ, sṛṣṭiprākkāle sadasadvilakṣaṇasadbhāvasya mantrasaṃvādena dṛḍhīkaraṇaṃ, uktasya sadadvilakṣaṇatvasya manasi pradarśanaṃ, sakalapuruṣavartimanovākprāṇacakṣuḥśrotrakarmāgnivṛtti sampādyacityāgniviṣayāṇāmupāsanānāṃ vidhānaṃ, tatra tattatparyāyādau tasya tasyotpatteḥ svarūpasya cābhidhānaṃ karmaṇā'gnisṛṣṭeḥ spaṣṭīkaraṇam , eteṣāṃ manaścitpramukhāgnīnāṃ sarveṣāṃ svatantravidyāmayatvamākhyātumupodbalakānāṃ śrutiliṅgavākyānāmudāharaṇaṃ cetyādi /
brāhmaṇa ४ cityāgnau lokadṛṣṭyupāsanaṃ brāhmaṇam
४ cityāgnau lokadṛṣṭyupāsanaṃ brāhmaṇam -- tatra bhūmyantarikṣadyaurādityanakṣatracchandaḥsaṃvatsarātmanāṃ pariśridyajuṣmatīsūdadohasāṃ purīṣāhutisamillokampṛṇādīnāṃ ca sampādanadvārā sopapattikaṃ cityāgnirūpatvaṃ pratipādya tadrūpeṇopāsanasya vidhānaṃ, tatra pratiparyāyaṃ tattatparyāyoktamarthaṃ vedituḥ phalanirūpaṇaṃ, tathā nakṣatracchandaḥ saṃvatsarātmaparyāyeṣu sampannāṃ saṃkhyāṃ praśaṃsituṃ bṛhatīsampādanam, apasvagnitvenopāsanasya vidhitsayā apāṃ sarvadevabhūtātmakatvasya nirūpaṇam, ukteṣu paryāyeṣu " atha yā amūḥ ṣaṭtriṃśat" ityuktaṃ tasya vibhāgakathanam, evaṃ ṣaṭtriṃśadiṣṭakāmayo hiraṇmayaḥ puruṣa ātmā sarva bhūtadevātmanāmapāmagnyātmanā dhyeyānāṃ madhye vartata ityabhidhānaṃ, tādṛgrūpa ātmā sarvairjñānena labhyo na karmaśatairiti mantrasaṃvādena pratipādanam , uktamantrasya tātparyakathanam, abrūpāgneḥ purīṣāhutisamillokampṛṇādīnāṃ sampādanam, uktasya devātmatvasya mantrasaṃvādenopapādanam uktamantrasya tātparyakathanamupāsakasya phala / kathanaṃ ca, pūrvavadatrāpi sampannāṃ saṃkhyāṃ praśaṃsituṃ bṛhatīsampādanaṃ cetyādi /
brāhmaṇa ५
५ cityāgneḥ sarvadiggatamukhatvapṛthakchirastvayornirūhaṇābhāvasya pratipādanaṃ, tatraikaikadiggatamukhatve doṣamudbhāvayituṃ teṣāṃ pakṣāṇāṃ purāvṛttakathanenānuvādakaraṇaṃ, teṣu yathākramaṃ suśravakartṛkaṃ doṣāṇāmabhidhānam , agnicitkaściduktadoṣaparijihīrṣayā sakaladiṅmukhamagniṃ citavānityabhidhānaṃ, viparītānuṣṭhāne'nyena codite svayamapi yathāvidhi kṛtamityuktaṃ tadvacanamātreṇa karma sāṅgaṃ na bhavatīti matvā svānuṣṭhānaprakāreṇāgneḥ sakaladigabhimukhatvasya viśadīkaraṇaṃ, pakṣirūpasya cityāneriṣṭakopadhānakrameṇa kūrmapaśuśiraḥparokṣamāhavanīyāgnireva pratyakṣaṃ śiraḥ-na tu pakṣapucchavatpṛthakchirasaḥ karaṇamiti vaktuṃ pṛthakkaraṇapakṣasya purāvṛttakathanena nindākaraṇaṃ, śirasaḥ prāṇarūpatvameva mataṃ tatraiva doṣāntarasya samuccayapradarśanam, evaṃ śirasaḥ pṛthakkaraṇapakṣo nindito yadi tahi pakṣirūpo'gniḥ śirorahitaḥ syāditīmāmāśaṅkāṃ parihartumiṣṭakābhireva parokṣamaparokṣaṃ ca śiraḥ sampādanīyamityabhidhānaṃ, yathā tiṣṭhataḥ puruṣasya pādabāhvādayoavayavā uttarottarakrameṇāvasthitāḥ santo mūrdhāntaṃ yanti-evamevāsya cityāgneravayavarūpeṣṭakāsanniveśasya pradarśanaṃ, pratyakṣatamasya śirasaḥ pradarśanaṃ cetyādi /

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc