શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.4.3

એષ વૈ મૃત્યુર્યત્સંવત્સરઃ એષ હિ મર્ત્યાનામહોરાત્રાભ્યામાયુઃ ક્ષિણોત્યથ મ્રિયન્તે તસ્માદેષ એવ મૃત્યુઃ સ યો હૈતં મૃત્યું સંવત્સરં વેદ ન હાસ્યૈષ પુરા જરસોઽહોરાત્રાભ્યામાયુઃ ક્ષિણોતિ સર્વં હૈવાયુરેતિ -

એષ ઉ એવાન્તકઃ એષ હિ મર્ત્યાનામહોરાત્રાભ્યામાયુષોઽન્તં ગચ્છત્યથ મ્રિયન્તે તસ્માદેષ એવાન્તકઃ સ યો હૈતમન્તકં મૃત્યું સંવત્સરં વેદ ન હાસ્યૈષ પુરા જરસોઽહોરાત્રાભ્યામાયુષોઽન્તં ગચ્છતિ સર્વં હૈવાયુરેતિ -

તે દેવાઃ એતસ્માદન્તકાન્મૃત્યોઃ સંવત્સરાત્પ્રજાપતેર્બિભયાં ચક્રુર્યદ્વૈ નોઽયમહોરાત્રાભ્યામાયુષોઽન્તં ન ગચ્છેદિતિ -

ત એતાન્યજ્ઞક્રતૂંસ્તેનિરે। અગ્નિહોત્રં દર્શપૂર્ણમાસૌ ચાતુર્માસ્યાનિ પશુબન્ધં સૌમ્યમધ્વરં ત એતૈર્યજ્ઞક્રતુભિર્યજમાના નામૃતત્વમાનશિરે -

તે હાપ્યગ્નિં ચિક્યિરે તેઽપરિમિતા એવ પરિશ્રિત ઉપદધુરપરિમિતા યજુષ્મતીરપરિમિતા લોકમ્પૃણા યથેદમપ્યેતર્હ્યેક ઉપદધતીતિ દેવા અકુર્વન્નિતિ તે હ નૈવામૃતત્વમાનશિરે -

તેઽર્ચન્તઃ શ્રામ્યન્તશ્ચેરુઃ અમૃતત્વમવરુરુત્સમાનાસ્તાન્હ પ્રજાપતિરુવાચ ન વૈ મે સર્વાણિ રૂપાણ્યુપધત્થાતિ વૈવ રેચયથ ન વાઽભ્યાપયથ તસ્માન્નામૃતા ભવથેતિ -

તે હોચુઃ તેભ્યો વૈ નસ્ત્વમેવ તદ્બ્રૂહિ યથા તે સર્વાણિ રૂપાણ્યુપદધામેતિ -

સ હોવાચ ષષ્ટિં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ પરિશ્રિત ઉપધત્ત ષષ્ટિં ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ
યજુષ્મતીરધિ ષટ્ત્રિંશતમથ લોકમ્પૃણા દશ ચ સહસ્રાણ્યષ્ટૌ ચ શતાન્યુપધત્તાથ મે સર્વાણિ રૂપાણ્યુપધાસ્યથાથામૃતા ભવિષ્યથેતિ તે હ તથા દેવા ઉપદધુસ્તતો દેવા અમૃતા આસુઃ -

સ મૃત્યુર્દેવાનબ્રવીત્ ઇત્થમેવ સર્વે મનુષ્યા અમૃતા ભવિષ્યન્ત્યથ કો મહ્યં ભાગો ભવિષ્યતીતિ તે હોચુર્નાતોઽપરઃ કશ્ચન સહ શરીરેણામૃતોઽસદ્યદૈવ ત્વમેતં ભાગં હરાસા અથ વ્યાવૃત્ય શરીરેણામૃતોઽસદ્યોઽમૃતોઽસદ્વિદ્યયા વા કર્મણા વેતિ યદ્વૈ તદબ્રુવન્વિદ્યયા વા કર્મણા વેત્યેષા હૈવ સા વિદ્યા યદગ્નિરેતદુ હૈવ તત્કર્મ યદગ્નિઃ -

તે ય એવમેતદ્વિદુઃ યે વૈતત્કર્મ કુર્વતે મૃત્વા પુનઃ સમ્ભવન્તિ તે સમ્ભવન્ત એવામૃતત્વમભિસમ્ભવન્ત્યથ ય એવં ન વિદુર્યે વૈતત્કર્મ ન કુર્વતે મૃત્વા પુનઃ સમ્ભવન્તિ ત એતસ્યૈવાન્નં પુનઃ પુનર્ભવન્તિ -

સ યદગ્નિં ચિનુતે। એતમેવ તદન્તકં મૃત્યું સંવત્સરં પ્રજાપતિમગ્નિમાપ્નોતિ યં દેવા આપ્નુવન્નેતમુપધત્તે યથૈવૈનમદો દેવા ઉપાદધત -

પરિશ્રિદ્ભિરેવાસ્ય રાત્રીરાપ્નોતિ। યજુષ્મતીભિરહાન્યર્ધમાસાન્માસાનૃતૂંલ્લોકમ્પૃણાભિર્મુહૂર્તાન્ -

તદ્યાઃ પરિશ્રિતઃ। રાત્રિલોકાસ્તા રાત્રીણામેવ સાઽઽપ્તિઃ ક્રિયતે રાત્રીણાં પ્રતિમા તાઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ ભવન્તિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાનિ સંવત્સરસ્ય રાત્રયસ્તાસામેકવિંશતિં ગાર્હપત્યે પરિશ્રયતિ દ્વાભ્યાં નાશીતિં ધિષ્ણ્યેષુ દ્વે એકષષ્ટે શતે આહવનીયે -

અથ યજુષ્મત્યઃ। દર્ભસ્તમ્બો લોગેષ્ટકાઃ પુષ્કરપર્ણં રુક્મપુરુષૌ સ્રુચૌ સ્વયમાતૃણ્ણા દૂર્વેષ્ટકા દ્વિયજૂ રેતઃસિચૌ વિશ્વજ્યોતિરૃતવ્યે અષાઢા કૂર્મ ઉલૂખલમુસલે ઉખા પઞ્ચ પશુશીર્ષણિ પઞ્ચદશાપસ્યાઃ પઞ્ચ છન્દસ્યાઃ પઞ્ચાશત્પ્રાણભૃતસ્તા દ્વાભ્યાં ન શતં પ્રથમા ચિતિઃ -

અથ દ્વિતીયા। પઞ્ચાશ્વિન્યો દ્વે ઋતવ્યે પઞ્ચ વૈશ્વદેવ્યઃ પઞ્ચ પ્રાણભૃતઃ પઞ્ચાપસ્યા એકયા ન વિંશતિર્વયસ્યાસ્તા એકચત્વારિંશદ્દ્વિતીયા ચિતિઃ -

અથ તૃતીયા । સ્વયમાતૃણ્ણા પઞ્ચ દિશ્યા વિશ્વજ્યોતિશ્ચતસ્ર ઋતવ્યા દશ પ્રાણભૃતઃ
ષટ્ત્રિંશચ્છન્દસ્યાશ્ચતુર્દશ વાલખિલ્યાસ્તા એકસપ્તતિસ્તૃતીયા ચિતિઃ -

અથ ચતુર્થી। અષ્ટાદશ પ્રથમા અથ દ્વાદશાથ સપ્તદશ। તાઃ સપ્તચત્વારિંશચ્ચતુર્થી ચિતિઃ -

અથ પઞ્ચમી પઞ્ચાસપત્નાશ્ચત્વારિંશદ્વિરાજ એકયા ન ત્રિંશત્સ્તોમભાગાઃ પઞ્ચ નાકસદઃ પઞ્ચ પઞ્ચચૂડા એકત્રિંશચ્છન્દસ્યા અષ્ટૌ ગાર્હપત્યા ચિતિરષ્ટૌપુનશ્ચિતિરૃતવ્યે વિશ્વજ્યોતિર્વિકર્ણી ચ સ્વયમાતૃણ્ણા ચાશ્મા પૃશ્નિર્યશ્ચિતેઽગ્નિર્નિધીયતે તા અષ્ટાત્રિંશં શતં પઞ્ચમી ચિતિઃ -

તાઃ સર્વાઃ પઞ્ચભિર્ન ચત્વારિ શતાનિ। તતો યાઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાન્યહર્લોકાસ્તા અહ્નામેવ સાઽઽપ્તિઃ ક્રિયતેઽહ્નાં પ્રતિમા તાઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ ભવન્તિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાનિ સંવત્સરસ્યાહાન્યથ યાઃ ષટ્ત્રિંશત્પુરીષં તાસાં ષટ્ત્રિંશી તતો યાશ્ચતુર્વિંશતિરર્ધમાસલોકાસ્તા અર્ધમાસાનામેવ સાઽઽપ્તિઃ ક્રિયતેઽર્ધમાસાનાં પ્રતિમાઽથ યા દ્વાદશ માસલોકાસ્તા માસાનામેવ સાઽઽપ્તિઃ ક્રિયતે માસાનાં પ્રતિમા તા ઉ દ્વદ્વે સહર્તુલોકા ઋતૂનામશૂન્યતાયૈ -

અથ યા લોકમ્પૃણાઃ મુહૂર્તલોકાસ્તા મુહૂર્તાનામેવ સાઽઽપ્તિઃ ક્રિયતે મુહૂર્તાનાં પ્રતિમા તા દશ ચ સહસ્રાણ્યષ્ટૌ ચ શતાનિ ભવન્ત્યેતાવન્તો હિ સંવત્સરસ્ય મુહૂર્તાસ્તાસામેકવિંશતિં ગાર્હપત્ય ઉપદધાતિ દ્વાભ્યાં નાશીતિં ધિષ્ણ્યેષ્વાહવનીય ઇતરા એતાવન્તિ વૈ સંવત્સરસ્ય રૂપાણિ તાન્યસ્યાત્રાપ્તાન્યુપહિતાનિ ભવન્તિ -

તદ્ધૈકે આહવનીય એવૈતાં સમ્પદમાપિપયિષન્ત્યન્યે વા એતેઽગ્નયશ્ચિતાઃ કિમન્યત્રોપહિતા ઇહ સમ્પશ્યેમેતિ ન તથા કુર્યાદ્દશ વા એતાનગ્નીંશ્ચિનુતેઽષ્ટૌ ધિષ્ણ્યાનાહવનીયં ચ ગાર્હપત્યં ચ તસ્માદાહુર્વિરાડગ્નિરિતિ દશાક્ષરા હિ વિરાટ્ તાન્નુ સર્વાનેકમિવૈવાચક્ષતેઽગ્નિરિત્યેતસ્ય હ્યેવૈતાનિ સર્વાણિ રૂપાણિ યથા સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણ્યર્ધમાસા માસા ઋતવ એવમસ્યૈતાનિ સર્વાણિ રૂપાણિ -

તે યે હ તથા કુર્વન્તિ એતાનિ હાસ્ય તે રૂપાણિ બહિર્દ્ધા કુર્વન્ત્યથો પાપવસ્યસં કુર્વન્તિ ક્ષત્રાય વિશં પ્રતિપ્રતિનીં પ્રત્યુદ્યામિનીમાગ્નીધ્રીયે વા અશ્માનમ્પૃશ્નિમુપદધાત્યથ તં સમ્પશ્યતિ કિમુ તં સમ્પશ્યન્નિતરા ન સમ્પશ્યેદ્યેનૈવ નિરૃતિં પાપ્માનમપહતે સ એકાદશઃ -

તદાહુઃ કથમુ તા અત્ર ન સમ્પશ્યતીતિ ન હ્યેના અભિજુહોત્યાહુત્યા વા ઇષ્ટકા સર્વા
કૃત્સ્ના ભવતીતિ -

તદાહુઃ કથમસ્યૈતા અનતિરિક્તા ઉપહિતા ભવન્તીતિ વીર્યં વા અસ્યૈતા અનતિરિક્તં વૈ પુરુષં વીર્યં સ હ વા એતં સર્વં કૃત્સ્નં પ્રજાપતિં સંસ્કરોતિ ય એવંવિદ્વાનેતત્કર્મ કુરુતે યો વૈતદેવં વેદ -