શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.4.2

સંવત્સરો વૈ પ્રજાપતિરગ્નિઃ સોમો રાજા ચન્દ્રમાઃ સ હ સ્વયમેવાત્માનં પ્રોચે યજ્ઞવચસે રાજસ્તમ્બાયનાય યાવન્તિ વાવ મે જ્યોતીંષિ તાવત્યો મ ઇષ્ટકા ઇતિ -

તસ્ય વા એતસ્ય સંવત્સરસ્ય પ્રજાપતેઃ। સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિશ્ચાહોરાત્રાણિ જ્યોતીંષિ તા ઇષ્ટકાઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાણિ પરિશ્રિતઃ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ યજુષ્મત્યઃ સોઽયં સંવત્સરઃ પ્રજાપતિઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સસૃજે યચ્ચ પ્રાણિ યચ્ચાપ્રાણમુભયાન્દેવમનુષ્યાન્ત્સ સર્વાણિ ભૂતાનિ સૃષ્ટ્વા રિરિચાનૈવ મેને સ મૃત્યોર્બિભયાં ચકાર -

સ હેક્ષાં ચક્રે કથં ન્વહમિમાનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ પુનરાત્મન્નાવપેય પુનરાત્મન્દધીય કથં ન્વહમેવૈષાં સર્વેષાં ભૂતાનાં પુનરાત્મા સ્યામિતિ -

સ દ્વેધાઽઽત્માનં વ્યૌહત્ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાન્યન્યતરસ્યેષ્ટકા અભવન્નેવમન્યતરસ્ય સ ન વ્યાપ્નોત્ -

ત્રીનાત્મનોઽકુરુત તિસ્રસ્તિસ્રોઽશીતય એકૈકસ્યેષ્ટકા અભવન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોત્ -

ચતુર આત્મનોઽકુરુત અશીતિશતેષ્ટકાન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોત્ -

પઞ્ચાત્મનોઽકુરુત ચતુશ્ચત્વારિંશં શતમેકૈકસ્યેષ્ટકા અભવન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોત્ -

ષડાત્મનોઽકુરુત વિંશતિશતેષ્ટકાન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોન્ન સપ્તધા વ્યભવત્ -

અષ્ટાવાત્મનોઽકુરુત નવતીષ્ટકાન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોત્ -

નવાત્મનોઽકુરુત અશીતીષ્ટકાન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોત્ -

દશાત્મનોઽકુરુત દ્વાસપ્તતીષ્ટકાન્સ નૈવ વ્યાપ્નોન્નૈકાદશધા વ્યભવત્ -

દ્વાદશાત્મનોઽકુરુત ષષ્ટીષ્ટકાન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોન્ન ત્રયોદશધા વ્યભવન્ન ચતુર્દશધા -

પઞ્ચદશાત્મનોઽકુરુત અષ્ટાચત્વારિંશદિષ્ટકાન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોત્ -

ષોડશાત્મનોઽકુરુત પઞ્ચચત્વારિંશદિષ્ટકાન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોન્ન સપ્તદશધા વ્યભવત્ -

અષ્ટાદશાત્મનોઽકુરુત ચત્વારિંશદિષ્ટકાન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોન્નૈકાન્નવિંશતિધા વ્યભવત્ -

વિંશતિમાત્મનોઽકુરુત ષટ્ત્રિંશદિષ્ટકાન્ત્સ નૈવ વ્યાપ્નોન્નૈકવિંશતિધા વ્યભવન્ન દ્વાવિંશતિધા ન ત્રયોવિંશતિધા -

ચતુર્વિંશતિમાત્મનોઽકુરુત ત્રિંશદિષ્ટકાન્ત્સોઽત્રાતિષ્ઠત પઞ્ચદશે વ્યૂહે તદ્યત્પઞ્ચદશે વ્યૂહેઽતિષ્ઠત તસ્માત્પઞ્ચદશાપૂર્યમાણસ્ય રૂપાણિ પઞ્ચદશાપક્ષીયમાણસ્ય -

અથ યચ્ચતુર્વિંશતિમાત્મનોઽકુરુત તસ્માચ્ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસઃ સંવત્સરઃ સ એતૈશ્ચતુર્વિંશત્યા ત્રિંશદિષ્ટકૈરાત્મભિર્ન વ્યભવત્સ પઞ્ચદશાહ્નો રૂપાણ્યપશ્યદાત્મનસ્તન્વો મુહૂર્તાઁલ્લોકમ્પૃણાઃ પઞ્ચદશૈવ રાત્રેસ્તદ્યન્મુહુસ્ત્રાયન્તે તસ્માન્મુહૂર્તા અથ યત્ક્ષુદ્રાઃ સન્ત ઇમાઁલ્લોકાનાપૂરયન્તિ તસ્માલ્લોકમ્પૃણાઃ -

એષ વા ઇદં સર્વં પચતિ અહોરાત્રૈરર્ધમાસૈર્માસૈરૃતુભિઃ સંવત્સરેણ તદમુના પક્વમયં પચતિ પક્વસ્ય પક્તેતિ હ સ્માહ ભારદ્વાજોઽગ્નિમમુના હિ પક્વમયં પચતીતિ -

તાનિ સંવત્સરે દશ ચ સહસ્રાણ્યષ્ટૌ ચ શતાનિ સમપદ્યન્ત સોઽત્રાતિષ્ઠત દશસુ ચ સહસ્રેષ્વષ્ટાસુ ચ શતેષુ -

અથ સર્વાણિ ભૂતાનિ પર્યૈક્ષત્ સ ત્રય્યામેવ વિદ્યાયાં સર્વાણિ ભૂતાન્યપશ્યદત્ર હિ સર્વેષાં છન્દસામાત્મા સર્વેષાં સ્તોમાનાં સર્વેષાં પ્રાણાનાં સર્વેષાં દેવાનામેતદ્વા અસ્ત્યેતદ્ધ્યમૃતં યદ્ધ્યમૃતં તદ્ધ્યસ્ત્યેતદુ તદ્યન્મર્ત્યમ્ -

સ ઐક્ષત પ્રજાપતિઃ ત્રય્યાં વાવ વિદ્યાયાં સર્વાણિ ભૂતાનિ હન્ત ત્રયીમેવ વિદ્યામાત્માનમભિસંસ્કરવા ઇતિ -

સ ઋચો વ્યૌહત્ । દ્વાદશ બૃહતીસહસ્રાણ્યેતાવત્યો હર્ચો યાઃ પ્રજાપતિસૃષ્ટાસ્તાસ્ત્રિંશત્તમે વ્યૂહે પઙ્ક્તિષ્વતિષ્ઠન્ત તા યત્ત્રિંશત્તમે વ્યૂહેઽતિષ્ઠન્ત તસ્માત્ત્રિંશન્માસસ્ય રાત્રયોઽથ યત્પઙ્ક્તિષુ તસ્માત્પાઙ્ક્તઃ પ્રજાપતિસ્તા અષ્ટાશતં શતાનિ પઙ્ક્તયોઽભવન્ -

અથેતરૌ વેદૌ વ્યૌહત્। દ્વાદશૈવ બૃહતીસહસ્રાણ્યષ્ટૌ યજુષાં ચત્વારિ સામ્નામેતાવદ્ધૈતયોર્વેદયોર્યત્પ્રજાપતિસૃષ્ટં તૌ ત્રિંશત્તમે વ્યૂહે પઙ્ક્તિષ્વતિષ્ઠેતાં તૌ યત્ત્રિંશત્તમે વ્યૂહેઽતિષ્ઠેતાં તસ્માત્ત્રિંશન્માસસ્ય રાત્રયોઽથ યત્પઙ્ક્તિષુ તસ્માત્પાઙ્ક્તઃ પ્રજાપતિસ્તા અષ્ટાશતમેવ શતાનિ પઙ્ક્તયોઽભવન્ -

તે સર્વે ત્રયો વેદાઃ દશ ચ સહસ્રાણ્યષ્ટૌ ચ શતાન્યશીતીનામભવન્ત્સ મુહૂર્તેન મુહૂર્તેનાશીતિમાપ્નોન્મુહૂર્તેન મુહૂર્તેનાશીતિઃ સમપદ્યત -

સ એષુ ત્રિષુ લોકેષૂખાયામ્ યોનૌ રેતો ભૂતમાત્માનમસિઞ્ચચ્છન્દોમયં સ્તોમમયં પ્રાણમયં દેવતામયં તસ્યાર્ધમાસે પ્રથમ આત્મા સમસ્ક્રિયત દવીયસિ પરો દવીયસિ પરઃ સંવત્સર એવ સર્વઃ કૃત્સ્નઃ સમસ્ક્રિયત -

તદ્યત્પરિશ્રિતમુપાધત્ત તદ્રાત્રિમુપાધત્ત તદનુ પઞ્ચદશ મુહૂર્તાન્મુહૂર્તાનનુ પઞ્ચદશાશીતીરથ યદ્યજુષ્મતીમુપાધત્ત તદહરુપાધત્ત તદનુ પઞ્ચદશ મુહૂર્તાન્મુહૂર્તાનનુ પઞ્ચદશાશીતીરેવમેતાં ત્રયીં વિદ્યામાત્મન્નાવપતાત્મન્નકુરુત સોઽત્રૈવ સર્વેષાં ભૂતાનામાત્માઽભવચ્છન્દોમય સ્તોમમયઃ પ્રાણમયો દેવતામયઃ સ એતન્મય એવ ભૂત્વોર્ધ્વ ઉદક્રામત્સ યઃ સ ઉદક્રામદેષ સ ચન્દ્રમાઃ -

તસ્યૈષા પ્રતિષ્ઠા। ય એષ તપત્યેતસ્માદેવાધ્યચીયતૈતસ્મિન્નધ્યચીયતાત્મન એવૈનં તન્નિરમિમીતાત્મનઃ પ્રાજનયત્ -

સ યદગ્નિં ચેષ્યમાણો દીક્ષતે યથૈવ તત્પ્રજાપતિરેષુ ત્રિષુ લોકેષૂખાયાં યોનૌ રેતો ભૂતમાત્માનમસિઞ્ચદેવમેવૈષ એતદાત્માનમુખાયાં યોનૌ રેતોભૂતં સિઞ્ચતિ ચ્છન્દોમયં સ્તોમમયં પ્રાણમયં દેવતામયં તસ્યાર્ધમાસે પ્રથમ આત્મા સંસ્ક્રિયતે દવીયસિ પરો દવીયસિ પરઃ સંવત્સર એવ સર્વઃ કૃત્સ્નઃ સંસ્ક્રિયતે -

તદ્યત્પરિશ્રિતમુપધત્તે તદ્રાત્રિમુપધત્તે તદનુ પઞ્ચદશમુહૂર્તાન્મુહૂર્તાનનુ પઞ્ચદશાશીતીરથ યદ્યજુષ્મતીમુપધત્તેતદહરુપધત્તે તદનુ પઞ્ચદશ મૂહૂર્તાન્મુહૂર્તાનનુ પઞ્ચદશાશીતીરેવમેતાં ત્રયીં વિદ્યામાત્મન્નાવપત આત્મન્કુરુતે સોઽત્રૈવ સર્વેષાં ભૂતાનામાત્મા ભવતિ ચ્છન્દોમય સ્તોમમયઃ પ્રાણમયો દેવતામયઃ સ એતન્મય એવ ભૂત્વોર્ધ્વ ઉત્ક્રામતિ -

તસ્યૈષા પ્રતિષ્ઠા ય એષ તપત્યેતસ્માદ્વેવાધિચીયત એતસ્મિન્નધિચીયત આત્મન એવૈનં તન્નિર્મિમીત આત્મનઃ પ્રજનયતિ સ યદૈવંવિદસ્માલ્લોકાત્પ્રૈત્યથૈતમેવાત્માનમભિસમ્ભવતિ ચ્છન્દોમયં પ્રાણમયં દેવતામયં સ એતન્મય એવ ભૂત્વોર્ધ્વ ઉત્ક્રામતિ ય એવં વિદ્વાનેતત્કર્મ કુરુતે યો વૈતદેવં વેદ -