શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.4.1

પ્રજાપતિં વિસ્રસ્તમ્ યત્ર દેવાઃ સમસ્કુર્વંસ્તમુખાયાં યોનૌ રેતોભૂતમસિઞ્ચન્યોનિર્વા ઉખા તસ્મા એતત્સંવત્સરેઽન્નં સમસ્કુર્વન્યોઽયમગ્નિશ્ચિતસ્તદાત્મના પર્યદધુસ્તદાત્મના પરિહિતમાત્મૈવાભવત્તસ્માદન્નમાત્મના પરિહિતમાત્મૈવ ભવતિ -

તથૈવૈતદ્યજમાનઃ આત્માનમુખાયાં યોનૌ રેતો ભૂતં સિઞ્ચતિ યોનિર્વા ઉખા તસ્મા એતત્સંવત્સરેઽન્નં સંસ્કરોતિ યોઽયમગ્નિશ્ચિતસ્તદાત્મના પરિદધાતિ તદાત્મના પરિહિતમાત્મૈવ ભવતિ તસ્માદન્નમાત્મના પરિહિતમાત્મૈવ ભવતિ -

તં નિદધાતિ વૌષડિતિ વૌગિતિ વા એષ ષડિતીદં ષટ્ચિતિકમન્નં કૃત્વાઽસ્મા અપિદધાત્યાત્મસમ્મિતં યદુ વા આત્મસમ્મિતમન્નં તદવતિ તન્ન હિનસ્તિ યદ્ભૂયો હિનસ્તિ તદ્યત્કનીયો ન તદવતિ -

સ એષ એવાર્કઃ યમેતમત્રાગ્નિમાહરન્તિ તસ્યૈતદન્નં ક્યં યોઽયમગ્નિશ્ચિતસ્તદર્ક્યં યજુષ્ટ એષ એવ મહાંસ્તસ્યૈતદન્નં વ્રતં તન્મહાવ્રતં સામત એષ ઉ એવોક્તસ્યૈતદન્નં થં તદુક્થમૃક્તસ્તદેતદેકં સત્ત્રેધાઽઽખ્યાયતે -

અથેન્દ્રાગ્ની વા અસૃજ્યેતામ્ બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાગ્નિરેવ બ્રહ્મેન્દ્રઃ ક્ષત્રં તૌ સૃષ્ટૌ નાનૈવાસ્તાં તાવબ્રૂતાં ન વા ઇત્થં સન્તૌ શક્ષ્યાવઃ પ્રજાઃ પ્રજનયિતુમેકં રૂપમુભાવસાવેતિ તાવેકં રૂપમુભાવભવતામ્ -

તૌ યૌ તાવિન્દ્રાગ્ની એતૌ તૌ રુક્મશ્ચ પુરુષશ્ચ રુક્મ એવેન્દ્રઃ પુરુષોઽગ્નિસ્તૌ હિરણ્મયૌ ભવતો જ્યોતિર્વૈ હિરણ્યં જ્યોતિરિન્દ્રાગ્ની અમૃતં હિરણ્યમમૃતમિન્દ્રાગ્ની -

તાવેતાવિન્દ્રાગ્ની એવ ચિન્વન્તિ યદ્ધિ કિં ચૈષ્ટકમગ્નિરેવ તત્તસ્માત્તદગ્નિના પચન્તિ યદ્ધિ કિં ચાગ્નિના પચન્ત્યગ્નિરેવ તદથ યત્પુરીષં સ ઇન્દ્રસ્તસ્માત્તદગ્નિના ન પચન્તિ નેદગ્નિરેવાસન્નેન્દ્ર ઇતિ તસ્માદેતાવિન્દ્રાગ્ની એવ ચિતૌ -

અથ યશ્ચિતેઽગ્નિર્નિધીયતે તદેકં રૂપમુભૌ ભવતસ્તસ્માત્તાવેતેનૈવ રૂપેણેમાઃ પ્રજાઃ પ્રજનયતઃ સૈષૈકૈવેષ્ટકાગ્નિરેવ તામેષ સર્વોઽગ્નિરભિસમ્પદ્યતે સૈવેષ્ટકાસમ્પત્તદેતદેકમેવાક્ષરં વૌગિતિ તદેષ સર્વોઽગ્નિરભિસમ્પદ્યતે સૈવાક્ષરસમ્પત્ -

તદ્ધૈતત્પશ્યન્નૃષિરભ્યનૂવાદ ભૂતં ભવિષ્યત્પ્રસ્તૌમિ મહદ્બ્રહ્મૈકમક્ષરં બહુ બ્રહ્મૈકમક્ષરમિત્યેતદ્ધ્યેવાક્ષરં સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યભિસમ્પદ્યન્તે તદેતદ્બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાગ્નિરેવ બ્રહ્મેન્દ્રઃ ક્ષત્રમિન્દ્રાગ્ની વૈ વિશ્વે દેવા વિડુ વિશ્વે દેવાસ્તદેતદ્બ્રહ્મ
ક્ષત્રં વિટ્ -

એતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાઞ્છ્યાપર્ણઃ સાયકાયન આહ। યદ્વૈ મ ઇદં કર્મ સમાપ્સ્યત મમૈવ પ્રજા સલ્વાનાં રાજાનોઽભવિષ્યન્મમ બ્રાહ્મણા મમ વૈશ્યા યત્તુ મ એતાવત્કર્મણઃ સમાપિ તેન મ ઉભયથા સલ્વાન્પ્રજાઽતિરેક્ષ્યત ઇતિ સ એષ એવ શ્રીરેષ યશ એષોઽન્નાદઃ -

એતદ્ધ વૈ તચ્છાણ્ડિલ્યઃ વામકક્ષાયણાય પ્રોચ્યોવાચ શ્રીમાન્યશસ્વ્યન્નાદો ભવિષ્યસીતિ શ્રીમાન્હ વૈ યશસ્વ્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ -

સ એષોઽગ્નિઃ પ્રજાપતિરેવ । તે દેવા એતમગ્નિં પ્રજાપતિં સંસ્કૃત્યાથાસ્મા એતત્સંવત્સરેઽન્નં સમસ્કુર્વન્ય એષ મહાવ્રતીયો ગ્રહઃ -

તમધ્વર્યુર્ગ્રહેણ ગૃહ્ણાતિ યદ્ગૃહ્ણાતિ તસ્માદ્ગ્રહસ્તસ્મિન્નુદ્ગાતા મહાવ્રતેન રસં દધાતિ સર્વાણિ હૈતાનિ સામાનિ યન્મહાવ્રતં તદસ્મિન્ત્સર્વૈઃ સામભી રસં દધાતિ તસ્મિન્હોતા મહતોક્થેન રસં દધાતિ સર્વા હૈતા ઋચો યન્મહદુક્થં તદસ્મિન્ત્સર્વાભિરૃગ્ભી રસં દધાતિ -

તે યદા સ્તુવતે યદાનુશંસતિ અથાસ્મિન્નેતં વષટ્કૃતે જુહોતિ વૌગિતિ વા એષ ષડિતીદં ષડ્વિધમન્નં કૃત્વાઽસ્મા અપિદધાત્યાત્મસમ્મિતં યદુ વા આત્મસમ્મિતમન્નં તદવતિ તન્ન હિનસ્તિ યદ્ભૂયો હિનસ્તિ તદ્યત્કનીયો ન તદવતિ -

સ એષ એવાર્કઃ યોઽયમગ્નિશ્ચિતસ્તસ્યૈતદન્નં ક્યમેષ મહાવ્રતીયો ગ્રહસ્તદર્ક્યં યજુષ્ટ એષ એવ મહાંસ્તસ્યૈતદન્નં વ્રતં તન્મહાવ્રતં સામત એષ ઉ એવોક્તસ્યૈતદન્નં થં તદુક્થમૃક્તસ્તદેતદેકં સત્ત્રેધાખ્યાયતે -

સ એષ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિરગ્નિઃ તસ્યાર્ધમેવ સાવિત્રાણ્યર્ધં વૈશ્વકર્મણાન્યષ્ટાવેવાસ્ય કલાઃ સાવિત્રાણ્યષ્ટૌ વૈશ્વકર્મણાન્યથ યદેતદન્તરેણ કર્મ ક્રિયતે સ એવ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિર્યો વૈ કલા મનુષ્યાણામક્ષરં તદ્દેવાનામ્ - ૧૦.૪.૧.૧૬*
તદ્વૈ લોમેતિ દ્વે અક્ષરે ત્વગિતિ દ્વે અસૃગિતિ દ્વે મેદ ઇતિ દ્વે માંસમિતિ દ્વે સ્નાવેતિદ્વે અસ્થીતિ દ્વે મજ્જેતિ દ્વે તાઃ ષોડશ કલા અથ ય એતદન્તરેણ પ્રાણઃ સંચરતિ સ એવ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ -

તસ્મા એતસ્મૈ પ્રાણાય। એતાઃ ષોડશ કલા અન્નમભિહરન્તિ તા યદાઽનભિહર્તું ધ્રિયન્તેઽથૈતા એવ જગ્ધ્વોત્ક્રામતિ તસ્માદુ હૈતદશિશિષતસ્તૃપ્તમિવ ભવતિ પ્રાણૈરદ્યમાનસ્ય તસ્માદુ હૈતદુપતાપી કૃશૈવ ભવતિ પ્રાણૈર્હિ જગ્ધો ભવતિ -

તસ્મા એતસ્મૈ સપ્તદશાય પ્રજાપતયે। એતત્સપ્તદશમન્નં સમસ્કુર્વન્ય એષ સૌમ્યોઽધ્વરોઽથ યા અસ્ય તાઃ ષોડશ કલા એતે તે ષોડશર્ત્વિજસ્તસ્માન્ન સપ્તદશમૃત્વિજં કુર્વીત નેદતિરેચયાનીત્યથ ય એવાત્ર રસો યા આહુતયો હૂયન્તે તદેવ સપ્તદશમન્નમ્ -

તે યદા સ્તુવતે યદાનુશંસતિ અથાસ્મિન્નેતં વષટ્કૃતે જુહોતિ વૌગિતિ વા એષ ષડિતીદં ષડ્વિધમન્નં કૃત્વાઽસ્મા અપિદધાત્યાત્મસમ્મિતં યદુ વા આત્મસમ્મિતમન્નં તદવતિ તન્ન હિનસ્તિ યદ્ભૂયો હિનસ્તિ તદ્યત્કનીયો ન તદવતિ -

સ એષ એવાર્કઃ યોઽયમગ્નિશ્ચિતસ્તસ્યૈતદન્નં ક્યમેષ સૌમ્યોઽધ્વરસ્તદર્ક્યં યજુષ્ટ એષ એવ મહાંસ્તસ્યૈતદન્નં વ્રતં તન્મહાવ્રતં સામત એષ ઉ એવોક્તસ્યૈતદન્નં થં તદુક્થમૃક્તસ્તદેતદેકં સત્ત્રેધાખ્યાયતે સ એતેનાન્નેન સહોર્ધ્વ ઉદક્રામત્સ યઃ સ ઉદક્રામદસૌ સ આદિત્યોઽથ યેન તેનાન્નેન સહોદક્રામદેષ સ ચન્દ્રમાઃ -

સ એષ એવાર્કો ય એષ તપતિ તસ્યૈતદન્નં ક્યમેષ ચન્દ્રમાસ્તદર્ક્યં યજુષ્ટ એષ એવ મહાંસ્તસ્યૈતદન્નં વ્રતં તન્મહાવ્રતં સામત એષ ઉ એવોક્તસ્યૈતદન્નં થં તદુક્થમૃક્તસ્તદેતદેકં સત્ત્રેધાઽઽખ્યાયત ઇત્યધિદેવતમ્ -

અથાધ્યાત્મમ્ પ્રાણો વા અર્કસ્તસ્યાન્નમેવ ક્યં તદર્ક્યં યજુષ્ટઃ પ્રાણ એવ મહાંસ્તસ્યાન્નમેવ વ્રતં તન્મહાવ્રતં સામતઃ પ્રાણ ઉ એવોક્તસ્યાન્નમેવ થં તદુક્થમૃક્તસ્તદેતદેકં સત્ત્રેધાખ્યાયતે સ એષ એવૈષોઽધિદેવતમયમધ્યાત્મમ્ -