શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.1

બ્રાહ્મણ

૧- અગ્નિચયનમહાવ્રતસામબૃહદુક્થાનાં નિયમેન સહપ્રયોજ્યત્વાત્તાનિ ત્રીણ્યેવં સહભાવનીયાનીતિ વક્તું પ્રથમમગ્નિબૃહદુક્થયોરનુવદનં, સંવત્સરાત્મકાગ્નેઃ પૂર્વચયનં બૃહદુક્થસ્યાન્તે શંસનમિતિ યદુક્તં તસ્ય પ્રશંસનં, સોપપત્તિકં પ્રજાપતેઃ સંવત્સરરૂપત્વાભિધાનં, ચીયમાનાગ્નેઃ સંવત્સરપ્રજાપત્યુભયરૂપત્વસ્યાનિધાનં, તત્ર યાવત્ય ઇષ્ટકા યજુર્મન્ત્રૈરુપહિતાસ્તાવત્ય એવ પ્રજાપત્યવયવાત્મના પ્રતિસંહિતા ઇત્યપિ પ્રતિપાદનં, એવં ચિત્યમગ્નિં પ્રશસ્ય સ્તોત્રશસ્ત્રયોઃ પ્રશંસનં, તત્ર પૂર્વભાવિગ્રહગ્રહણં પ્રશંસિતું ગ્રહે સિચ્યમાનચમસસ્ય પ્રશંસનં, અધ્વર્યુકર્તૃકં રસગ્રહણમભિધાય તસ્ય મહાવ્રતમહદુક્થત્વયોરુપપાદનં, પૂર્વં પ્રજાપતે રસસંયુક્તતા સ્યાદન્યથા રસાભાવેન શરીરમદૃઢં ભવેદિત્યાશંક્ય તસ્યાઃ શંકાયા રસસ્થાપનેન વ્યુદસનં, અગ્નૌ રસસ્યાપ્યયનસ્ય પ્રશંસનં, ચિત્યાગ્નેર્મિથુનરૂપેણ પ્રશંસનં, ઉક્તાયા મિથુનત્વસમ્પત્તેઃ સ્ત્રીપુંસયોઃ શરીરે પ્રદર્શનં, એવં મિથુનરૂપેણાપ્યયનપ્રકારં પ્રદર્શ્ય પુનશ્ચિત્યાગ્નિં મિથુનરૂપેણ સ્તોતું પ્રકારાન્તરેણ પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકં મિથુનત્વસ્ય પ્રતિપાદનં, મિથુનપરમ્પરાઽઽવેદિતુઃ ફલનિરૂપણં, ઉક્તેઽર્થે મન્ત્રસંવાદપ્રદર્શનં, યદર્થમન્નરૂપત્વમુક્તં તસ્ય પ્રદર્શનં, " અન્નસ્યામૃતભાગો વાયુમપ્યેતિ " ઇતિ યદુક્તં તસ્ય પ્રકૃતે યોજનં, ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૨-પૂર્વં મહાવ્રતયજ્ઞે સહપ્રયુક્તાનિ અગ્નિચયનમહાવ્રતસામબૃહદુક્થશસ્ત્રાણિ ત્રીણ્યપિ પક્ષ્યાકારાણ્યધિદૈવં પૃથિવ્યન્તરિક્ષદ્યુલોકાત્મકાનિ-અધ્યાત્મં મન:-ઽ પ્રાણવાગ્રૂપાણિ ચેત્યાદિનિરૂપણં જ્યોતિષ્ટોમે એવૈતેષાં ત્રયાણાં સમ્પાદનપ્રકારોપવર્ણનં, તત્રોક્તાનાં ભૂમ્યાદિલોકાનામગ્ન્યાદેશ્ચાભેદવિવક્ષયા તદાત્મકતાપ્રતિપાદનં, એતેષામેવ ત્રયાણામધ્યાત્મત્વં પ્રદર્શ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, પુનઃ પ્રકારાન્તરેણૈતેષાં ત્રયાણાં પ્રશંસનં, પ્રથમસંસ્થારૂપજ્યોતિષ્ટોમાગ્નિષ્ટોમં મહાવ્રતયજ્ઞાત્મના સ્તોતું તત્રૈવાગ્નિચયનાદિત્રયસ્યોપાપ્તેર્બ્રહ્મવાદિપ્રશ્નોત્તરાભ્યાં પ્રદર્શનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૩-પ્રજાપતેઃ પ્રાણેભ્યઃ સૃષ્ટિનિર્માણકરણપ્રતિપાદનં, પ્રજાઃ સૃષ્ટવતઃ પ્રજાપતેઃ શરીરસ્ય મર્ત્યામૃતત્વં પ્રતિપાદ્ય તત્ર મર્ત્યશરીરદ્વારા મૃત્યોર્ભયેન મૃજ્જલરૂપેણ ભૂમૌ પ્રવેશનનિરૂપણં, ભૂપ્રવેશસ્યૈવ મૃત્યુદેવપ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યાં નિરૂપણં, અગ્નિચયને પઞ્ચેષ્ટકાચિતયઃ પઞ્ચપુરીષચિતયશ્ચ તાઃ પ્રજાપતેર્મર્ત્યામૃતશરીરાણીતિ પ્રતિપાદનં, ઉભય્યઃ પઞ્ચાપિ તન્વશ્ચિત્યાગ્નેરેવેતિ વક્તું પ્રજાપતેસ્તદાત્મકત્વપ્રતિપાદનં, મર્ત્યશરીરાણામમૃતત્વકરણપ્રદર્શનં, અમૃત શરીરદ્વયેનૈકસ્ય મર્ત્યશરીરસ્યામૃતીકરણસ્ય ચિત્ત્યાગ્નૌ પ્રદર્શનં, યદિ દ્વાભ્યામેકસ્યામૃતીકરણં ચેત્પઞ્ચમ્યાઃ પુરીષચિતેરુપરિચિત્યન્તરાભાવાત્તસ્યા અમૃતત્વં ન સ્યાદિત્યાશંક્ય સર્વાસામુપરિ વિકર્ણીસ્વયમાતૃણ્ણે ઇષ્ટકે ઉપધાય હિરણ્યશકલૈઃ સમ્પ્રોક્ષ્ય તત્રાહવનીયાગ્નેરાધાનમિત્યેવં રૂપાં સપ્તમીં ચિતિં સંપાદ્ય તતઃ પઞ્ચમીસપ્તમીભ્યામિષ્ટકાચિતિભ્યાં તન્મધ્યસ્થિતાયાઃ પુરીષચિતેરમૃતીકરણં સમ્પદ્યત ઇતિ સમાધાનકથનં, યજમાનસ્યાપિ સ્વસ્યામૃતીભવનરૂપં ફલં સમ્પદ્યત ઇતિ પ્રતિપાદનં, ચિત્યાગ્નેર્ન્યૂનાતિરેકપરિહારાય મન્ત્રેણોપસ્થાનં દેવાઃ કૃતવન્ત ઇત્યયમર્થઃ શ્રુત્યા સ્વયમેવ દેવકર્તૃકાજ્ઞાનપુરઃસરં નિરૂપ્યત ઇત્યભિધાનં, મન્ત્રગતાગ્નીન્દ્ર વિશ્વદેવપદૈઃ પ્રતિપાદ્યાભિઃ સવનદેવતાભિઃ સવનત્રયવ્યાપિચિત્યાગ્નેઃ સંસ્કૃતત્વસ્યાભિધાનં, અનયા ઋચોપસ્થાને પૂર્વોક્તાસર્વકરણાદિ દોષપરિહારો ભવતીતિ કથનં, ઋગ્ગતસ્યાનુષ્ટપ્છન્દસો વાગ્રૂપેણ પ્રશંસનં, ઉપસ્થાનકાલમભિધાય તત્સાધનભૂતસ્ય મન્ત્રસ્ય સાર્થવાદં સાભિપ્રાયં વ્યાખ્યાપકબ્રાહ્મણાતિદેશસહિતં પ્રદર્શનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૪ અનન્તરાતીતબ્રાહ્મણે યત્પ્રજાપતેર્મર્ત્યામૃતભેદેન દ્વૈવિધ્યમુક્તં તદ્દ્વયોર્મર્ત્યામૃતયોરર્થં વક્તું તત્સ્મારણં, ષણ્ણામિષ્ટકાચિતીનાં પ્રજાપતેરમૃતશરીરગતપ્રાણાપાનવ્યાનોદાનસમાનવાગ્રૂપત્વસ્ય ષણ્ણાં પુરીષચિતીનાં પ્રજાપતેર્મર્ત્યશરીરગતમજ્જાસ્થિસ્નાયુવસામાંસમેદોઽસૂક્ત્વગ્રૂપત્વસ્ય ચ પ્રતિપાદનં, ચિતિદ્વયગતાં સંખ્યામનૂદ્ય સમ્ભૂય તસ્યાઃ સંવત્સરરૂપાગ્ન્યાત્મના પ્રશંસનં, વિકર્ણ્યાદીષ્ટકાહિરણ્યશકલાહવનીયનિધાનસ્ય હિરણ્મયરૂપત્વેન પ્રશંસનં, હિરણ્યશકલાહવનીયનિધાનં પ્રજાપતેર્હિરણ્મયરૂપમિત્યુક્તં તત્ર ગુરુશિષ્યયોઃ સંવાદેન વિવાદં પ્રદર્શ્ય તત્ર વિવાદે આચાર્યઃ શાણ્ડિલ્યો રૂપમિત્યેવ સોપપત્તિકં નિશ્ચિતવાનિત્યાદ્યભિધાનં, શાણ્ડિલ્યેનોક્તેઽર્થે શ્રુતેરનુમોદનપ્રદર્શનં, ચિત્યાગ્નિમભિલક્ષ્યાહવનીયાગ્નેઃ પ્રાઙ્મુખત્વેન પ્રણયનસ્ય પ્રશંસનં, પ્રણીતેઽગ્નૌ હૂયમાનાનાં સમિધાં દેવાનામન્નરૂપત્વેન પ્રશંસનં, અગ્નિચિતઃ પક્ષિભક્ષણવર્જનનિયમં સહેતુકમનૂદ્ય તસ્ય સહેતુકમેવ દૂષણકથનં, અગ્નિચયનસાધ્યસ્ય ફલસ્ય વેદનાદિપ્રશ્નોત્તરાભ્યાં નિરૂપણં, ઉક્તાર્થજ્ઞસ્ય ફલાભિધાનં ચેત્યાદિ,
બ્રાહ્મણ

૫ અગ્નિચયનકર્મણઃ સંક્ષેપત અગ્ન્યાધાનાદિસર્વયજ્ઞાત્મકત્વપ્રતિપાદનં, ઉક્તયજ્ઞવીર્યાણાં મીમાંસાકરણં, તત્ર શતશબ્દસ્યાપરિમિતાર્થત્વપ્રતિપાદનં, ઉક્તાર્થં વેદિતુઃ ફલનિરૂપણં ચેતિ.