શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.9.3

૧.૯.૩ અથ યાજમાનો વિષ્ણુક્રમઃ
સંસ્થિતે યજ્ઞે । દક્ષિણતઃ પરીત્ય પૂર્ણપાત્રં નિનયતિ તથા હ્યુદગ્ભવતિ તસ્માદ્દક્ષિણતઃ પરીત્ય પૂર્ણપાત્રં નિનયતિ દેવલોકે મેઽપ્યસદિતિ વૈ યજતે યો યજતે સોઽસ્યૈષ યજ્ઞો દેવલોકમેવાભિપ્રૈતિ તદનૂચી દક્ષિણા યાં દદાતિ સૈતિ દક્ષિણામન્વારભ્ય યજમાનઃ -

સ એષ દેવયાનો વા પિતૃયાણો વા પન્થાઃ । તદુભયતોઽગ્નિશિખે સમોષન્ત્યૌ તિષ્ઠતઃ પ્રતિ તમોષતો યઃ પ્રત્યુષ્યોઽત્યુ તં સૃજતે યોઽતિસૃજ્યઃ શાન્તિરાપસ્તદેતમેવૈતત્પન્થાનં શમયતિ -

પૂર્ણં નિનયતિ સર્વં વૈ પૂર્ણં સર્વેણૈવૈનમેતચ્છમયતિ સંતતમવ્યવચ્છિન્નં નિનયતિ સંતતેનૈવૈનમેતદવ્યવચ્છિન્નેન શમયતિ -

યદ્વેવ પૂર્ણપાત્રં નિનયતિ । યદ્વૈ યજ્ઞસ્ય મિથ્યા ક્રિયતે વ્યસ્ય તદ્વૃહન્તિ ક્ષણ્વન્તિ શાન્તિરાપસ્તદદ્ભિઃ શાન્ત્યા શમયતિ તદદ્ભિઃ સંદધાતિ -

પૂર્ણં નિનયતિ । સર્વં વૈ પૂર્ણં સર્વેણૈવૈતત્સંદધાતિ સંતતમવ્યવચ્છિન્નં નિનયતિ સંતતેનૈવૈતદવ્યવચ્છિન્નેન સંદધાતિ -

તદઞ્જલિના પ્રતિગૃહ્ણાતિ । સં વર્ચસા પયસા સં તનૂભિરગન્મહિ મનસા સં શિવેન ત્વષ્ટા સુદત્રો વિદધાતુ રાયોઽનુમાર્ષ્ટુ તન્નો યદ્વિલિષ્ટમિતિ યદ્વિવૃઢં તત્સંદધાતિ -

અથ મુખમુપસ્પૃશતે । દ્વયં તદ્યસ્માન્મુખમુપસ્પૃશતેઽમૃતં વા આપોઽમૃતેનૈવૈતત્સંસ્પૃશત એતદુ ચૈવૈતત્કર્માત્મન્કુરુતે તસ્માન્મુખમુપસ્પૃશતે -

અથ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે । દેવાન્વા એષ પ્રીણાતિ યો યજત એતેન યજ્ઞેનઽર્ગ્ભિરિવ ત્વદ્યજુર્ભિરિવ ત્વદાહુતિભિરિવ ત્વત્સ દેવાન્પ્રીત્વા તેષ્વપિત્વી ભવતિ તેષ્વપિત્વી ભૂત્વા તાનેવાભિપ્રક્રામતિ -

યદ્વેવ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે । યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ સ દેવેભ્ય ઇમાં વિક્રાન્તિં વિચક્રમે યૈષામિયં વિક્રાન્તિરિદમેવ પ્રથમેન પદેન પસ્પારાથેદમન્તરિક્ષં દ્વિતીયેન દિવમુત્તમેનૈતામ્વેવૈષ એતસ્મૈ વિષ્ણુર્યજ્ઞો વિક્રાન્તિં વિક્રમતે તસ્માદ્વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે તદ્વા ઇત એવ પરાચીનં ભૂયિષ્ઠા ઇવ ક્રમન્તે -

તદુ તત્પૃથિવ્યાં વિષ્ણુર્વ્યક્રંસ્ત । ગાયત્રેણ ચ્છન્દસા તતો નિર્ભક્તો યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મોઽન્તરિક્ષે વિષ્ણુર્વ્યક્રંસ્ત ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસા તતો નિર્ભક્તો યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો દિવિ વિષ્ણુર્વ્યક્રંસ્ત જાગતેન ચ્છન્દસા તતો નિર્ભક્તો યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મ ઇત્યેવમિમાંલ્લોકાન્ત્સમારુહ્યાથૈષા ગતિરેષા પ્રતિષ્ઠા ય એષ તપતિ તસ્ય યે રશ્મયસ્તે સુકૃતોઽથ યત્પરં ભાઃ પ્રજાપતિર્વા સ સ્વર્ગો વા લોકસ્તદેવમિમાંલ્લોકાન્ત્સમારુહ્યાથૈતાં ગતિમેતાં પ્રતિષ્ઠાં ગચ્છતિ પરસ્તાત્ત્વેવાર્વાઙ્ક્રમેત ય ઇતોઽનુશાસનં ચિકીર્ષેદ્દ્વયં તદ્યસ્માત્પરસ્તાદર્વાઙ્ક્રમતે –

તેઽપસરણતો હ વા અગ્રે દેવા જયન્તોઽજયન્ । દિવમેવાગ્રેઽથેદમન્તરિક્ષમથેતોઽનપસરણાત્સપત્નાનનુદન્ત તથો એવૈષ એતદપસરણત એવાગ્રે જયઞ્જયતિ દિવમેવાગ્રેઽથેદમન્તરિક્ષમથેતોઽનપસરણાત્સપત્નાન્નુદત ઇયં વૈ પૃથિવી પ્રતિષ્ઠા તદસ્યામેવૈતત્પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિતિષ્ઠતિ -

તદુ તદ્દિવિ વિષ્ણુર્વ્યક્રંસ્ત । જાગતેન ચ્છન્દસા તતો નિર્ભક્તો યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં
ચ વયં દ્વિષ્મોઽન્તરિક્ષે વિષ્ણુર્વ્યક્રંસ્ત ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસા તતો નિર્ભક્તો યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મઃ પૃથિવ્યાં વિષ્ણુર્વ્યક્રંસ્ત ગાયત્રેણ ચ્છન્દસા તતો નિર્ભક્તો યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મોઽસ્માદન્નાદસ્યૈ પ્રતિષ્ઠાયા ઇત્યસ્યાં હીદં સર્વમન્નાદ્યં પ્રતિષ્ઠિત તસ્માદાહાસ્માદન્નાદસ્યૈ પ્રતિષ્ઠાયા ઇતિ -

અથ પ્રાઙ્પ્રેક્ષતે । પ્રાચી હિ દેવાનાં દિક્તસ્માત્પ્રાઙ્પ્રેક્ષતે -

સ પ્રેક્ષતે । અગન્મ સ્વરિતિ દેવા વૈ સ્વરગન્મ દેવાનિત્યેવૈતદાહ સં જ્યોતિષાભૂમેતિ સં દેવૈરભૂમેત્યેવૈતદાહ -

અથ સૂર્યમુદીક્ષતે । સૈષા ગતિરેષા પ્રતિષ્ઠા તદેતાં ગતિમેતાં પ્રતિષ્ઠાં ગચ્છતિ તસ્માત્સૂર્યમુદીક્ષતે -

સ ઉદીક્ષતે । સ્વયમ્ભૂરસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મિરિત્યેષ વૈ શ્રેષ્ઠો રશ્મિર્યત્સૂર્યસ્તસ્માદાહ સ્વયમ્ભૂરસિ શ્રેષ્ઠો રશ્મિરિતિ વર્ચોદા અસિ વર્ચો મે દેહીતિ ત્વેવાહં બ્રવીમીતિ હ સ્માહ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તદ્ધ્યેવ બ્રાહ્મણેનૈષ્ટવ્યં યદ્બ્રહ્મવર્ચસી સ્યાદિત્યુતો હ સ્માહૌપોદિતેય એષ વાવ મહ્યં ગા દાસ્યતિ ગોદા ગા મે દેહીત્યેવં યં કામં કામયતે સોઽસ્મૈ કામઃ સમૃધ્યતે -

અથાવર્તતે । સૂર્યસ્યાવૃતમન્વાવર્તે ઇતિ તદેતાં ગતિમેતાં પ્રતિષ્ઠાં ગત્વૈતસ્યૈવાવૃતમન્વાવર્તતે -

અથ ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠતે । દ્વયં તદ્યસ્માદ્ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠતે ગૃહા વૈ ગાર્હપત્યો ગૃહા વૈ પ્રતિષ્ઠા તદ્ગૃહેષ્વેવૈતત્પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિતિષ્ઠતિ યાવદ્વેવાસ્યેહ માનુષમાયુસ્તસ્મા એવૈતદુપતિષ્ઠતે તસ્માદ્ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠતે -

સ ઉપતિષ્ઠતે । અગ્ને ગૃહપતે સુગૃહપતિસ્ત્વયાગ્નેઽહં ગૃહપતિના ભૂયાસં સુગૃહપતિસ્ત્વં મયાગ્ને ગૃહપતિના ભૂયા ઇતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્ત્યસ્થૂરિ નૌ ગાર્હપત્યાનિ સન્ત્વિત્યનાર્ત્તાનિ નૌ ગાર્હપત્યાનિ સન્ત્વિત્યેવૈતદાહ શતં હિમા ઇતિ શતં વર્ષાણિ જીવ્યાસમિત્યેવૈતદાહ તદપ્યેતદ્બ્રુવન્નાદ્રિયેતાપિ હિ ભૂયાંસિ શતાદ્વર્ષેભ્યઃ પુરુષો જીવતિ તસ્માદપ્યેતદ્બ્રુવન્નાદ્રિયેત -

અથાવર્તતે । સૂર્યસ્યાવૃતમન્વાવર્ત ઇતિ તદેતાં ગતિમેતાં પ્રતિષ્ઠાં ગત્વૈતસ્યૈવાવૃતમન્વાવર્તતે -

અથ પુત્રસ્ય નામ ગૃહ્ણાતિ । ઇદં મેઽયં વીર્યં પુત્રોઽનુસંતનવદિતિ યદિ પુત્રો ન સ્યાદપ્યાત્મન એવ નામ ગૃહ્ણીયાત્ -

અથાહવનીયમુપતિષ્ઠતે । પ્રાઙ્મે યજ્ઞોઽનુસંતિષ્ઠાતા ઇતિ તૂષ્ણીમુપતિષ્ઠતે અથ વ્રતં વિસૃજતે । ઇદમહં ય એવાસ્મિ સોઽસ્મીત્યમાનુષ ઇવ વા એતદ્ભવતિ યદ્વ્રતમુપૈતિ ન હિ તદવકલ્પતે યદ્બ્રૂયાદિદમહં સત્યાદનૃતમુપૈમીતિ તદુ ખલુ પુનર્માનુષો ભવતિ તસ્માદિદમહં ય એવાસ્મિ સાઽસ્મીત્યેવં વ્રતં વિસૃજેત -