શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.9.2

૧.૯.૨ અથ પત્નીસંયાજઃ
તે વૈ પત્નીઃ સંયાજયિષ્યન્તઃ પ્રતિપરાયન્તિ । જુહૂં ચ સ્રુવં ચાધ્વર્યુરાદત્તે વેદં હોતાજ્યવિલાપનીમગ્નીત્ -

તદ્ધૈકેષામધ્વર્યુઃ । પૂર્વેણાહવનીયં પર્યેતિ તદુ તથા ન કુર્યાદ્બહિર્ધા હ યજ્ઞાત્સ્યાદ્યત્તેનેયાત્ -

જઘનેનો હૈવ પત્નીમ્ । એકેષામધ્વર્યુરેતિ નો એવ તથા કુર્યાત્પૂર્વાર્ધો વૈ યજ્ઞસ્યાધ્વર્યુર્જઘનાર્ધઃ પત્ની યથા ભસત્તઃ શિરઃ પ્રતિદધ્યાદેવં તદ્બહિર્ધા હૈવ યજ્ઞાત્સ્યાદ્યત્તેનેયાત્ -

અન્તરેણો હૈવ પત્નીમ્ । એકેષામધ્વર્યુરેતિ નો એવ તથા કુર્યાદન્તરિયાદ્ધ યજ્ઞાત્પત્નીં યત્તેનેયાત્તસ્માદુ પૂર્વેણૈવ ગાર્હપત્યમન્તરેણાહવનીયં ચૈતિ તથાહ ન બહિર્ધા યજ્ઞાદ્ભવતિ યથો એવાદઃ પ્રચરન્નન્તરેણ સંચરતિ સ ઉ એવાસ્યૈષ સંચરો ભવતિ -

અથ પત્નીઃ સંયાજયન્તિ । યજ્ઞાદ્વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે યજ્ઞાત્પ્રજાયમાના મિથુનાત્પ્રજાયન્તે મિથુનાત્પ્રજાયમાના અન્તતો યજ્ઞસ્ય પ્રજાયન્તે તદેના એતદન્તતો યજ્ઞસ્ય મિથુનાત્પ્રજનનાત્પ્રજનયતિ તસ્માન્મિથુનાત્પ્રજનનાદન્તતો યજ્ઞસ્યેમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે તસ્માત્પત્નીઃ સંયાજયન્તિ -

ચતસ્રો દેવતા યજતિ । ચતસ્રો વૈ મિથુનં દ્વન્દ્વં વૈ મિથુનં દ્વે દ્વે હિ ખલુ ભવતો મિથુનમેવૈતત્પ્રજનને ક્રિયતે તસ્માચ્ચતસ્રો દેવતા યજતિ -

તા વા આજ્યહવિષો ભવન્તિ । રેતો વા આજ્યં રેત એવૈતત્સિઞ્ચતિ તસ્માદાજ્યહવિષો ભવન્તિ -

તેનોપાંશુ ચરન્તિ । તિર ઇવ વૈ મિથુનેન ચર્યતે તિર ઇવૈતદ્યદુપાંશુ તસ્માદુપાંશુ ચરન્તિ -

અથ સોમં યજતિ । રેતો વૈ સોમો રેત એવૈતત્સિઞ્ચતિ તસ્માત્સોમં યજતિ -

અથ ત્વષ્ટારં યજતિ । ત્વષ્ટા વૈ સિક્તં રેતો વિકરોતિ તસ્માત્ત્વષ્ટારં યજતિ -

અથ દેવાનાં પત્નીર્યજતિ । પત્નીષુ વૈ યોનૌ રેતઃ પ્રતિષ્ઠિતં તત્તતઃ પ્રજાયતે તત્પત્નીષ્વૈવૈતદ્યોનૌ રેતઃ સિક્તં પ્રતિષ્ઠાપયતિ તત્તતઃ પ્રજાયતે તસ્માદ્દેવાનાં પત્નીર્યજતિ -

સ યત્ર દેવાનાં પત્નીર્યજતિ । તત્પુરસ્તાત્તિરઃ કરોત્યુપ હ વૈ તાવદ્દેવતા આસતે યાવન્ન સમિષ્ટયજુર્જુહ્વતીદં નુ નો જુહ્વત્વિતિ તાભ્ય એવૈતત્તિરઃ કરોતિ તસ્માદિમા માનુષ્ય સ્ત્રિયસ્તિર ઇવૈવ પુંસો જિઘત્મન્તિ યા ઇવ તુ તા ઇવેતિ હ સ્માહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ -

અથાગ્નિં ગૃહપતિં યજતિ । અયં વા અગ્નિર્લોક ઇમમેવૈતલ્લોકમિમાઃ પ્રજા અભિપ્રજનયતિ તા ઇમં લોકમિમાઃ પ્રજા અભિપ્રજાયન્તે તસ્માદગ્નિં ગૃહપતિં યજતિ -

તદિડાન્તં ભવતિ । ન હ્યત્ર પરિધયો ભવન્તિ ન પ્રસ્તરો યત્ર વા અદઃ પ્રસ્તરેણ યજમાનં સ્વગાકરોતિ પતિં વા અનુ જાયા તદેવાસ્યાપિ પત્ની સ્વગાકૃતા ભવતીયસિતં હ કુર્યાદ્યત્પ્રસ્તરસ્ય રૂપં કુર્યાત્તસ્માદિડાન્તમેવ સ્યાદુતો પ્રસ્તરસ્યૈવ રૂપં ક્રિયતે -

સ યદિ પ્રસ્તરસ્ય રૂપં કુર્યાત્ । યથૈવાદઃ પ્રસ્તરેણ યજમાનં સ્વગાકરોત્યેવમેવૈતત્પત્નીં સ્વગાકરોતિ -

સ યદિ પ્રસ્તરસ્ય રૂપં કુર્યાત્ । વેદસ્યૈકં તૃણમાચ્છિદ્યાગ્રં જુહ્વામનક્તિ મધ્યં સ્રુવે બુધ્નં સ્થાલ્યામ્ -

અથાગ્નીદાહાનુપ્રહરેતિ । તૂષ્ણીમેવાનુપ્રહૃત્ય ચક્ષુષ્પા અગ્નેઽસિ ચક્ષુર્મે પાહીત્યાત્માનમુપસ્પૃશાતે તેનો અપ્યાત્માનં નાનુપ્રવૃણક્તિ -

અથાહ સંવદસ્વેતિ । અગાનગ્નીદગઞ્છ્રાવય શ્રૌષટ્ સ્વગા દૈવ્યા હોતૃભ્યઃ સ્વસ્તિર્માનુષેભ્યઃ શંયોર્બ્રૂહીતિ -

અથ જુહૂં ચ સ્રુવં ચ સમ્પ્રગૃહ્ણાતિ । અદો હૈવાહુતિં કરોતિ યદનક્ત્યાહુતિર્ભૂત્વા દેવલોકં ગચ્છાદિતિ તસ્માજ્જુહૂં ચ સ્રુવં ચ સમ્પ્રગૃહ્ણાતિ -

સ વા અગ્નયે સમ્પ્રગૃહ્ણાતિ । અગ્નેઽદબ્ધાયોઽશીતમેત્યમૃતો હ્યગ્નિસ્તસ્માદાહાદબ્ધાયવિત્યશીતમેત્યશિષ્ઠો હ્યગ્નિસ્તસ્માદાહાશીતમેતિ પાહિ મા દિદ્યોઃ પાહિ પ્રસિત્યૈ પાહિ દુરિષ્ટ્યૈ પાહિ દુરદ્મન્યા ઇતિ સર્વાભ્યો માર્ત્તિભ્યો ગોપાયેત્યેવૈતદાહાવિષં નઃ પિતું કૃણ્વિત્યન્નં વૈ પિતુરનમીવં ન ઇદમકિલ્બિષમન્નં કુર્વિત્યેવૈતદાહ સુષદા યોનાવિત્યાત્મન્યેતદાહ સ્વાહા વાડિતિ તદ્યથા વષટ્કૃતં હુતમેવમસ્યૈતદ્ભવતિ -

અથ વેદં પત્ની વિસ્રંસયતિ । યોષા વૈ વેદિર્વૃષા વેદો મિથુનાય વૈ વેદઃ ક્રિયતેઽથ યદેનેન યજ્ઞ ઉપાલભતે મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે -

અથ યત્પત્ની વિસ્રંસયતિ । યોષા વૈ પત્ની વૃષા વેદો મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે તસ્માદ્વેદં પત્ની વિસ્રંસયતિ -

સા વિસ્રંસયતિ । વેદોઽસિ યેન ત્વં દેવ વેદ દેવેભ્યો વેદોઽભવસ્તેન મહ્યં વેદો ભૂયા ઇતિ યદિ યજુષા ચિકીર્ષેદેતેનૈવ કુર્યાત્ -

તમા વેદેઃ સંસ્તૃણાતિ । યોષા વૈ વેદિર્વૃષા વેદઃ પશ્ચાદ્વૈ પરીત્ય વૃષા યોષામધિદ્રવતિ પશ્ચાદેવૈનામેતત્પરીત્ય વૃષ્ણા વેદેનાધિદ્રાવયતિ તસ્માદાવેદેઃ સંસ્તૃણાતિ -

અથ સમિષ્ટયજુર્જુહોતિ । પ્રાઙ્મે યજ્ઞોઽનુસંતિષ્ઠાતા ઇત્યથ યદ્ધુત્વા સમિષ્ટયજુઃ પત્નીઃ સંયાજયેત્પ્રત્યઙ્ઙુ હૈવાસ્યૈષ યજ્ઞઃ સંતિષ્ઠેત તસ્માદ્વા એતર્હિ સમિષ્ટયજુર્જુહોતિ પ્રાઙ્મે યજ્ઞોઽનુસંતિષ્ઠાતા ઇતિ -

અથ યસ્માત્સમિષ્ટયજુર્નામ । યા વા એતેન યજ્ઞેન દેવતા હ્વયતિ યાભ્ય એષ યજ્ઞસ્તાયતે સર્વા વૈ તત્તાઃ સમિષ્ટા ભવન્તિ તદ્યત્તાસુ સર્વાસુ સમિષ્ટાસ્વથૈતજ્જુહોતિ તસ્માત્સમિષ્ટયજુર્નામ -

અથ યસ્માત્સમિષ્ટયજુર્જુહોતિ । યા વા એતેન યજ્ઞેન દેવતા હ્વયતિ યાભ્ય એષ યજ્ઞસ્તાયત ઉપ હ વૈ તા આસતે યાવન્ન સમિષ્ટયજુર્જુહ્વતીદં નુ નો જુહ્વત્વિતિ તા એવૈતદ્યથાયથં વ્યવસૃજતિ યત્ર યત્રાસાં ચરણં તદનુ યજ્ઞં વા એતદજીજનત યદેનમતત તં જનયિત્વા યત્રાસ્ય પ્રતિષ્ઠા તત્પ્રતિષ્ઠાપયતિ તસ્માત્સમિષ્ટયજુર્જુહોતિ -

સ જુહોતિ । દેવા ગાતુવિદ ઇતિ ગાતુવિદો હિ દેવા ગાતું વિત્ત્વેતિ યજ્ઞં વિત્ત્વેત્યેવૈતદાહ ગાતુમિતેતિ તદેતેન યથાયથં વ્યવસૃજતિ મનસસ્પત ઇમં દેવ યજ્ઞં સ્વાહા વાતે ધા ઇત્યયં વૈ યજ્ઞો યોઽયં પવતે તદિમં યજ્ઞં સમ્ભૃત્યૈતસ્મિન્યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠાપયતિ યજ્ઞેન યજ્ઞં સંદધાતિ તસ્માદાહ સ્વાહા વાતે ધા ઇતિ -

અથ બર્હિર્જુહોતિ । અયં વૈ લોકો બર્હિરોષધયો બર્હિરસ્મિન્નેવૈતલ્લોક ઓષધીર્દધતિ તા ઇમા અસ્મિંલોક ઓષધયઃ પ્રતિષ્ઠિતાસ્તસ્માદ્બર્હિર્જુહોતિ -

તાં વા અતિરિક્તાં જુહોતિ । સમિષ્ટયજુર્હ્યેવાન્તો યજ્ઞસ્ય યદ્ધ્યૂર્ધ્વં સમિષ્ટયજુષોઽતિરિક્તં તદ્યદા હિ સમિષ્ટયજુર્જુહોત્યથૈતાભ્યો જુહોતિ તસ્માદિમા અતિરિક્તા અસમ્મિતા ઓષધયઃ પ્રજાયન્તે -

સ જુહોતિ । સં બર્હિરઙ્ક્તાં હવિષા ઘૃતેન સમાદિત્યૈર્વસુભિઃ સં મરુદ્ભિઃ સમિન્દ્રો વિશ્વદેવેભિરઙ્ક્તાં દિવ્યં નભો ગચ્છતુ યત્સ્વાહેતિ -

અથ પ્રણીતા દક્ષિણતઃ પરીત્ય નિનયતિ । યુઙ્ક્તે વા એતદ્યજ્ઞં યદેનં તનુતે સ યન્ન નિનયેત્પરાઙુ હાવિમુક્ત એવ યજ્ઞો યજમાનં પ્રક્ષિણીયાત્તથો હ યજ્ઞો યજમાનં ન પ્રક્ષિણાતિ તસ્માત્પ્રણીતા દક્ષિણતઃ પરીત્ય નિનયતિ -

સ નિનયતિ । કસ્ત્વા વિમુઞ્ચતિ સ ત્વા વિમુઞ્ચતિ કસ્મૈ ત્વા વિમુઞ્ચતિ તસ્મૈ વિમુઞ્ચતિ પોષાયેતિ તત્પુષ્ટિમુત્તમાં યજમાનાયાનિરાહ સ યેનૈવ પ્રણયતિ તેન નિનયતિ યેન હ્યેવ યોગ્યં યુઞ્જન્તિ તેન વિમુઞ્ચન્તિ યોક્ત્રેણ હિ યોગ્યં યુઞ્જન્તિ
યોક્ત્રેણ વિમુઞ્ચન્ત્યથ ફલીકરણાઙ્કપાલેનાધોઽધઃ કૃષ્ણાજિનમુપાસ્યતિ રક્ષસાં ભાગોઽસીતિ -

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ । ઉભયે પ્રાજાપત્યાઃ પસ્પૃધિર એતસ્મિન્યજ્ઞે પ્રજાપતૌ પિતરિ સંવત્સરેઽસ્માકમયં ભવિષ્યત્યસ્માકમયં ભવિષ્યતીતિ -

તતો દેવાઃ । સર્વં યજ્ઞં સંવૃજ્યાથ યત્પાપિષ્ઠં યજ્ઞસ્ય ભાગધેયમાસીત્તેનૈનાન્નિરભજન્નસ્ના પશોઃ ફલીકરણૈર્હવિર્યજ્ઞાત્સુનિર્ભક્તા અસન્નિત્યેષ વૈ સુનિર્ભક્તો યં ભાગિનં નિર્ભજન્ત્યથ યમભાગં નિર્ભજન્ત્યૈવ સ તાવચ્છંસત ઉત હિ વશો લબ્ધ્વાહ કિં મા બભક્થેતિ સયમેવૈભ્યો દેવા ભાગમકલ્પયંસ્તમેવૈભ્ય એષ એતદ્ભાગં કરોત્યથયદધોઽધઃ કૃષ્ણાજિનમુપાસ્યત્યનગ્નાવેવૈભ્ય એતદન્ધે તમસિ પ્રવેશયતિ તથો એવાસૃક્પશો રક્ષસાં ભાગોઽસીત્યનગ્નાવન્ધે તમસિ પ્રવેશયતિ તસ્માત્પશોસ્તેદનીં ન કુર્વન્તિ રક્ષસાં હિ સ ભાગઃ -