શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.9.1

સ યત્રાહ । ઇષિતા દૈવ્યા હોતારો ભદ્રવાચ્યાય પ્રેષિતો માનુષઃ સૂક્તવાકાયેતિ યદતો
હોતાન્વાહ સૂક્ત ઇવ તદાહ યજમાનાયૈવૈતદાશિષમાશાસ્તે તદ્વા એતદુપરિષ્ટાદ્યજ્ઞસ્યાશિષમાશાસ્તે દ્વયં તદ્યસ્માદુપરિષ્ટાદ્યજ્ઞસ્યાશિષમાશાસ્તે -

યજ્ઞં વા એષ જનયતિ । યો યજત એતેન હ્યુક્તા ઋત્વિજસ્તન્વતે તં જનયન્ત્યથાશિષમાશાસ્તે તામસ્મૈ યજ્ઞ આશિષં સંનમયતિ યામાશિષમાશાસ્તે યોમાજીજનતેતિ તસ્માદ્વા ઉપરિષ્ટાદ્યજ્ઞસ્યાશિષમાશાસ્તે -

દેવાન્વા એષ પ્રીણાતિ । યો યજત એતેન યજ્ઞેનર્ગ્ભિરિવ ત્વદ્યજુર્ભિરિવ ત્વદાહુતિભિરિવ ત્વત્સ દેવાન્પ્રીત્વા તેષ્વપિત્વી ભવતિ તેષ્વપિત્વી ભૂત્વાથાશિષમાશાસ્તે તામસ્મૈ દેવા આશિષં સંનમયન્તિ યામાશિષમાશાસ્તે યો નોઽપ્રૈષીદિતિ તસ્માદ્વા ઉપરિષ્ટાદ્યજ્ઞસ્યાશિષમાશાસ્તે -

અથ પ્રતિપદ્યતે । ઇદં દ્યાવાપૃથિવી ભદ્રમભૂદિતિ ભદ્રં હ્યભૂદ્યો યજ્ઞસ્ય સંસ્થામગન્નાર્ધ્મ સૂક્તવાકમુત નમોવાકમિત્યુભયં વા એતદ્યજ્ઞ એવ યત્સૂક્તવાકશ્ચ નમોવાકશ્ચારાત્સ્મ યજ્ઞમવિદામ યજ્ઞમિત્યેવૈતદાહાગ્ને ત્વં સૂક્તવાગસ્યુપશ્રુતી દિવસ્પૃથિવ્યોરિત્યગ્નિમેવૈતદાહ ત્વં સૂક્તવાગસ્યુપશૃણ્વત્યોરનયોર્દ્યાવાપૃથિવ્યોરિત્યોમન્વતી તેઽસ્મિન્યજ્ઞે યજમાન દ્યાવાપૃથિવી સ્તામિત્યન્નવત્યૌ તેઽસ્મિન્યજ્ઞે યજમાન દ્યાવાપૃથિવી સ્તામિત્યેવૈતદાહ -

શંગવી જીવદાનૂ ઇતિ । શંગવી તે જીવદાનૂ સ્તામિત્યેવૈતદાહાત્રસ્નૂ અપ્રવેદે ઇતિ મા હ કસ્માચ્ચન પ્રત્રાસીર્મો ત ઇદં પુષ્ટં કશ્ચન પ્રવિદતેત્યેવૈતદાહ -

ઉરુગવ્યૂતી અભયં કૃતાવિતિ । ઉરુગવ્યૂતી તેઽભયે સ્તામિત્યેવૈતદાહ વૃષ્ટિ દ્યાવા રીત્યાપેતિ વૃષ્ટિમત્યૌ તે સ્તામિત્યેવૈતદાહ -

શમ્ભુવૌ મયોભુવાવિતિ । શમ્ભુવૌ તે મયોભુવૌ સ્તામિત્યેવૈતદાહોર્જસ્વતી ચ પયસ્વતી ચેતિ રસવત્યૌ ત ઉપજીવનીયે સ્તામિત્યેવૈતદાહ -

સૂપચરણા ચ સ્વધિચરણા ચેતિ । સૂપચરણા હ તેઽસાવસ્તુ યામધસ્તાદુપચરસિ સ્વધિચરણો ત ઇયમસ્તુ યામુપરિષ્ટાદધિચરસીત્યેવૈતદાહ તયોરાવિદીતિ તયોરનો મન્યમાનયોરિત્યેવૈતદાહ -

અગ્નિરિદં હવિઃ અજુષતાવીવૃધત મહો જ્યાયોઽકૃતેતિ તદાગ્નેયમાજ્યભાગમાહ સોમ ઇદં હવિરજુષતાવીવૃધત મહો જ્યાયોઽકૃતેતિ તત્સૌમ્યમાજ્યભાગમાહાગ્નિરિદં હવિરજુષતાવીવૃધત મહો જ્યાયોઽકૃતેતિ તદ્ય એષ ઉભયત્રાચ્યુત આગ્નેયઃ પુરોડાશો ભવતિ તમાહ -

અથ યથાદેવતમ્ । દેવા આજ્યપા આજ્યમજુષન્તાવીવૃધન્ત મહો જ્યાયોઽક્રતેતિ તત્પ્રયાજાનુયાજાનાહ પ્રયાજાનુયાજા વૈ દેવા આજ્યપા અગ્નિર્હોત્રેણેદં હવિરજુષતાવીવૃધત મહો જ્યાયોઽકૃતેતિ તદગ્નિં હોત્રેણાહાજુષતેત્યેવં યા ઇષ્ટા દેવતા ભવન્તિ તાઃ સમ્પશ્યત્યસૌ હવિરજુષતાસૌ હવિરજુષતેતિ તદ્યજ્ઞસ્યૈવૈતત્સમૃદ્ધિમાશાસ્તે યદ્ધિ દેવા હવિર્જુષન્તે તેન હિ મહજ્જયતિ તસ્માદાહાજુષતેત્યવીવૃધતેતિ યદ્વૈ દેવા હવિર્જોષયન્તે તદપિ ગિરિમાત્રં કુર્વતે તસ્માદાહાવીવૃધતેતિ -

મહો જ્યાયોઽક્રતેતિ । યજ્ઞો વૈ દેવાનાં મહસ્તં હ્યેતજ્જ્યાયાંસમિવ કુર્વતે તસ્માદાહ મહો જ્યાયોઽક્રતેતિ -

અસ્યામૃધેદ્ધોત્રાયાં દેવંગમાયામિતિ । અસ્યાં રાધ્નોતુ હોત્રાયાં દેવંગમાયામિત્યેવૈતદાહાશાસ્તેઽયં યજમાનોઽસાવિતિ નામ ગૃહ્ણાતિ તદેનમ્પ્રત્યક્ષમાશિષા સમ્પાદયતિ -

દીર્ઘાયુત્વમાશાસ્ત ઇતિ । સા યામુત્રોત્તરા દેવયજ્યા તદિહ પ્રત્યક્ષં દીર્ઘાયુત્વમ્ -

સુપ્રજાસ્ત્વમાશાસ્ત ઇતિ । તદ્યદમુત્ર ભૂયો હવિષ્કરણં તદિહ પ્રત્યક્ષં સુપ્રજાસ્ત્વં પ્રશાસનં સ કુર્યાદ્ય એવં કુર્યાદુત્તરાં દેવયજ્યામાશાસ્ત ઇતિ ત્વેવ બ્રૂયાત્તદેવ જીવાતું તત્પ્રજાં તત્પશૂન્ -

ભૂયો હવિષ્કરણમાશાસ્ત ઇતિ તદ્વેવ તત્સજાતવનસ્યામાશાસ્ત ઇતિ પ્રાણા વૈ સજાતાઃ
પ્રાણૈર્હિ સહ જાયતે તત્પ્રાણાનાશાસ્તે -

દિવ્યં ધામાશાસ્ત ઇતિ । દેવલોકે મેઽપ્યસદિતિ વૈ યજતે યો યજતે તદ્દેવલોક એવૈનમેતદપિત્વિનં કરોતિ યદનેન હવિષાશાસ્તે તદશ્યાત્તદૃધ્યાદિતિ યદનેન હવિષાશાસ્તે તદસ્મૈ સર્વં સમૃધ્યતામિત્યેવૈતદાહ -

તા વા એતાઃ । પઞ્ચાશિષઃ કરોતિ તિસ્ર ઇડાયાં તા અષ્ટાવષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી વીર્યં
ગાયત્રી વીર્યમેવૈતદાશિષોઽભિસંપાદયતિ -

નાતો ભૂયસીઃ કુર્યાત્ । અતિરિક્તં હ કુર્યાદ્યદતો ભૂયસીઃ કુર્યાદ્યદ્વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિક્તં દ્વિષન્તં હાસ્ય તદ્ભ્રાતૃવ્યમભ્યતિરિચ્યતે તસ્માન્નાતો ભૂયસીઃ
કુર્યાત્ -

અપીદ્વૈ કનીયસીઃ સપ્ત । તદસ્મૈ દેવા રાસન્તામિતિ તદસ્મૈ દેવા અનુમન્યન્તામિત્યેવૈતદાહ તદગ્નિર્દેવો દેવેભ્યો વનુતાં વયમગ્નેઃ પરિમાનુષા ઇતિ તદગ્નિર્દેવો દેવેભ્યો વનુતાં વયમગ્નેરધ્યસ્મા એતદ્વનવામહા ઇત્યેવૈતદાહ -

ઇષ્ટં ચ વિત્તં ચેતિ । ઐષિષુરિવ વા એતદ્યજ્ઞં તમવિદંસ્તસ્માદાહેષ્ટં ચ વિત્તં ચેત્યુભે ચૈનં દ્યાવાપૃથિવી અંહસસ્પાતામિત્યુભે ચૈનં દ્યાવાપૃથિવી આર્ત્તેર્ગોપાયતામિત્યેવૈતદાહ -

તદુ હૈક આહુઃ । ઉભે ચ મેતિ તથા હોતાશિષ આત્માનં નાન્તરેતીતિ તદુ તથા ન બ્રૂયાદ્યજમાનસ્ય વૈ યજ્ઞ આશીઃ કિં નુ તત્રર્ત્વિજાં યાં વૈ કાં ચ યજ્ઞ ઋત્વિજ આશિષમાશાસતે યજમાનસ્યૈવ સા ન હ સ એતાં ક્વ ચનાશિષં પ્રતિષ્ઠાપયતિ ય આહોભે ચ મેતિ તસ્માદુ બ્રૂયાદુભે ચૈનમિત્યેવ -

ઇહ ગતિર્વામસ્યેતિ । તદ્યદેવ યજ્ઞસ્ય સાધુ તદેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ તસ્માદાહેહ ગતિર્વામસ્યેતિ -

ઇદં ચ નમો દેવેભ્ય ઇતિ તદ્યજ્ઞસ્યૈવૈતત્સંસ્થાં ગત્વા નમો દેવેભ્યઃ કરોતિ તસ્માદાહેદં ચ નમો દેવેભ્ય ઇતિ -

અથ શંયોરાહ । શંયુર્હ વૈ બાર્હસ્પત્યોઽઞ્જસા યજ્ઞસ્ય સંસ્થાં વિદાંચકાર સ દેવલોકમપીયાય તત્તદન્તર્હિતમિવ મનુષ્યેભ્ય આસ -

તદ્વા ઋષીણામનુશ્રુતમાસ । શંયુર્હ વૈ બાર્હસ્પત્યોઽઞ્જસા યજ્ઞસ્ય સંસ્થાં વિદાંચકાર સ દેવલોકમપીયાયેતિ તે તામેવ યજ્ઞસ્ય સંસ્થામુપાયન્યાં શંયુર્બાર્હસ્પત્યોઽવેદ્યચ્છંયોરબ્રુવંસ્તામ્વેવૈષ એતદ્યજ્ઞસ્ય સંસ્થામુપૈતિ યાં શંયુર્બાર્હસ્પત્યોઽવેદ્યચ્છંયોરાહ તસ્માદ્વૈ શંયોરાહ -

સ પ્રતિપદ્યતે । તચ્છંયોરાવૃણીમહ ઇતિ તાં યજ્ઞસ્ય સંસ્થામાવૃણીમહે યાં શંયુર્બાર્હસ્પત્યોઽવેદિત્યેવૈતદાહ -

ગાતું યજ્ઞાય ગાતું યજ્ઞપતય ઇતિ । ગાતું હ્યેષ યજ્ઞાયેચ્છતિ ગાતું યજ્ઞપતયે યો યજ્ઞસ્ય સંસ્થાં દૈવી સ્વસ્તિરસ્તુ નઃ સ્વસ્તિર્માનુષેભ્ય ઇતિ સ્વસ્તિ નો દેવત્રાસ્તુ સ્વસ્તિ મનુષ્યત્રેત્યેવૈતદાહોર્ધ્વં જિગાતુ ભેષજમિત્યૂર્ધ્વં નોઽયં યજ્ઞો દેવલોકં જયત્વિત્યેવૈતદાહ -

શં નો અસ્તુ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદ ઇતિ । એતાવદ્વા ઇદં સર્વં યાવદ્દ્વિપાચ્ચૈવ ચતુષ્પાચ્ચ તસ્મા એવૈતદ્યજ્ઞસ્ય સંસ્થાં ગત્વા શં કરોતિ તસ્માદાહ શં નો અસ્તુ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદ ઇતિ -

અથાનયેત્યુપસ્પૃશતિ । અમાનુષ ઇવ વા એતદ્ભવતિ યદાર્ત્વિજ્યે પ્રવૃત ઇયં વૈ પૃથિવી પ્રતિષ્ઠા તદસ્યામેવૈતત્પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિષ્ઠતિ તદુ ખલુ પુનર્માનુષો ભવતિ તસ્માદનયેત્યુપસ્પૃશતિ -