શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.8.3

૧.૮.૩ સૂક્તવાક-શંયુવાક-કર્મારમ્ભઃ
સ વૈ સ્રુચૌ વ્યૂહતિ । અગ્નીષોમયોરુજ્જિતિમનૂજ્જેષં વાજસ્ય મા પ્રસવેન પ્રોહામીતિ જુહૂં પ્રાચીં દક્ષિણેન પાણિનાગ્નીષોમૌ તમપનુદતાં યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો વાજસ્યૈનં પ્રસવેનાપોહામીત્યુપભૃતં પ્રતીચીં સવ્યેન પાણિના યદિ સ્વયં યજમાનઃ -

યદ્યુ અધ્વર્યુઃ । અગ્નીષોમયોરુજ્જિતિમનૂજ્જયત્વયં યજમાનો વાજસ્યૈનં પ્રસવેન પ્રોહામ્યગ્નીષોમૌ તમપનુદતાં યમયં યજમાનો દ્વેષ્ટિ યશ્ચૈનં દ્વેષ્ટિ વાજસ્યૈનં પ્રસવેનાપોહામીતિ પૌર્ણમાસ્યામગ્નીષોમીયં હિ પૌર્ણમાસં હવિર્ભવતિ -

અથામાવાસ્યાયામ્ । ઇન્દ્રાગ્ન્યોરુજ્જિતિમનૂજ્જેષં વાજસ્ય મા પ્રસવેન પ્રોહામીન્દ્રાગ્ની તમપનુદતાં યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો વાજસ્યૈનં પ્રસવેનાપોહામીતિ યદિ સ્વયં યજમાનઃ -

યદ્યુ અધ્વર્યુઃ । ઇન્દ્રાગ્ન્યોરુજ્જિતિમનૂજ્જયત્વયં યજમાનો વાજસ્યૈનં પ્રસવેન પ્રોહામીન્દ્રાગ્ની તમપનુદતાં યમયં યજમાનો દ્વેષ્ટિ યશ્ચૈનં દ્વેષ્ટિ વાજસ્યૈનં પ્રસવેનાપોહામીત્યમાવાસ્યાયામૈન્દ્રાગ્નં હ્યામાવાસ્યં હવિર્ભવત્યેવં યથાદેવતં વ્યૂહતિ તદ્યદેવં વ્યૂહતિ -

યજમાન એવ જુહૂમનુ । યોઽસ્મા અરાતીયતિ સ ઉપભૃતમનુ પ્રાઞ્ચમેવૈતદ્યજમાનમુદૂહત્યપાઞ્ચં તમપોહતિ યોઽસ્મા અરાતીયત્યત્તૈવ જુહૂમન્વાદ્ય ઉપભૃતમનુ પ્રાઞ્ચમેવૈતદત્તારમુદૂહત્યપાઞ્ચમાદ્યમપોહતિ -

તદ્વા એતત્ । સમાન એવ કર્મન્વ્યાક્રિયતે તસ્માદુ સમાનાદેવ પુરુષાદત્તા ચાદ્યશ્ચ જાયતે ઇદં હિ ચતુર્થે પુરુષે તૃતીયે સંગચ્છામહ ઇતિ વિદેવં દીવ્યમાના જાત્યા આસત એતસ્માદુ તત્ -

અથ જુહ્વા પરિધીન્ત્સમનક્તિ । યયા દેવેભ્યોઽહૌષીદ્યયા યજ્ઞં સમતિષ્ઠપત્તયૈવૈતત્પરિધીન્પ્રીણાતિ તસ્માજ્જુહ્વા પરિધીન્ત્સમનક્તિ -

સ સમનક્તિ વસુભ્યસ્ત્વા રુદ્રેભ્યસ્ત્વાદિત્યેભ્યસ્ત્વેત્યેતે વૈ ત્રયા દેવા યદ્વસવો રુદ્રા આદિત્યા એતેભ્યસ્ત્વેત્યેવૈતદાહ -

અથ પરિધિમભિપદ્યાશ્રાવયતિ । પરિધિભ્યો હ્યેતદાશ્રાવયતિ યજ્ઞો વા આશ્રાવણં યજ્ઞેનૈવૈતત્પ્રત્યક્ષં પરિધીન્પ્રીણાતિ તસ્માત્પરિધિમભિપદ્યાશ્રાવયતિ -

સ આશ્રાવ્યાહ । ઇષિતા દૈવ્યા હોતાર ઇતિ દૈવ્યા વા એતે હોતારો યત્પરિધયોઽગ્નયો હીષ્ટા દૈવ્યા હોતાર ઇત્યેવૈતદાહ યદાહેષિતા દૈવ્યા હોતાર ઇતિ ભદ્રવાચ્યાયેતિ સ્વયં વા એતસ્મૈ દેવા યુક્તા ભવન્તિ યત્સાધુ વદેયુર્યત્સાધુ કુર્યુસ્તસ્માદાહ ભદ્રવાચ્યાયેતિ પ્રેષિતો માનુષઃ સૂક્તવાકાયેતિ તદિમં માનુષં હોતારં સૂક્તવાકાય પ્રસૌતિ -

અથ પ્રસ્તરમાદત્તે । યજમાનો વૈ પ્રસ્તરસ્તદ્યત્રાસ્ય યજ્ઞોઽગંસ્તદેવૈતદ્યજમાનં સ્વગાકરોતિ દેવલોકં વા અસ્ય યજ્ઞોઽગન્દેવલોકમેવૈતદ્યજમાનમપિનયતિ -

સ યદિ વૃષ્ટિકામઃ સ્યાત્ । એતેનૈવાદદીત સંજાનાથાં દ્યાવાપૃથિવી ઇતિ યદા વૈ દ્યાવાપૃથિવી સંજાનાથે અથ વર્ષતિ તસ્માદાહ સંજાનાથાં દ્યાવાપૃથિવી ઇતિ મિત્રાવરુણૌ ત્વા વૃષ્ટ્યાવતામિતિ તદ્યો વર્ષસ્યેષ્ટે સ ત્વા વૃષ્ટ્યાવત્વિત્યેવૈતદાહાયં વૈ વર્ષસ્યેષ્ટે યોઽયં પવતે સોઽયમેક ઇવૈવ પવતે સોઽયં પુરુષેઽન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ પ્રાઞ્ચ પ્રત્યઞ્ચ તાવિમૌ પ્રાણોદાનૌ પ્રાણોદાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ તદ્ય એવ વર્ષસ્યેષ્ટે સ ત્વા વૃષ્ટ્યાવત્વિત્યેવૈતદાહ તમેતેનૈવાદદીત યદા હ્યેવ કદા ચ વૃષ્ટિઃ સમિવ તમનક્ત્યાહુતિમેવૈતત્કરોત્યાહુતિર્ભૂત્વા દેવલોકં ગચ્છાદિતિ -

સ વા અગ્રં જુહ્વામનક્તિ । મધ્યમુપભૃતિ મૂલં ધ્રુવાયામગ્રમિવ હિ જુહૂર્મધ્યમિવોપભૃન્મૂલમિવ ધ્રુવા -

સોઽનક્તિ । વ્યન્તુ વયોઽક્તં રિહાણા ઇતિ વય એવૈનમેતદ્ભૂતમસ્માન્મનુષ્યલોકાદ્દેવલોકમભ્યુત્પાતયતિ તન્નીચૈરિવ હરતિ દ્વયં તદ્યસ્માન્નીચૈરિવ હરેદ્યજમાનો વૈ પ્રસ્તરોઽસ્યા એવૈનમેતત્પ્રતિષ્ઠાયૈ નોદ્ધન્તીહો એવ વૃષ્ટિં નિયચ્છતિ -

સ હરતિ । મરુતાં પૃષતીર્ગચ્છેતિ દેવલોકં ગચ્છેત્યેવૈતદાહ યદાહ મરુતામ્પૃષતીર્ગચ્છેતિ વશા પૃશ્નિર્ભૂત્વા દિવં ગચ્છ તતો નો વૃષ્ટિમાવહેતીયં વૈ વશા પૃશ્નિર્યદિદમસ્યાં મૂલિ ચામૂલં ચાન્નાદ્યં પ્રતિષ્ઠિતં તેનેયં વશા પૃશ્નિરિયમ્ભૂત્વા દિવં ગચ્છેત્યેવૈતદાહ તતો નો વૃષ્ટિમાવહેતિ વૃષ્ટાદ્વા ઊર્ગ્રસઃ સુભૂતં જાયતે તસ્માદાહ તતો નો વૃષ્ટિમાવહેતિ -

અથૈકં તૃણમપગૃહ્ણાતિ । યજમાનો વૈ પ્રસ્તરઃ સ યત્કૃત્સ્નમ્પ્રસ્તરમનુપ્રહરેત્ક્ષિપ્રે હ યજમાનોઽમું લોકમિયાત્તથો હ યજમાનો જ્યોગ્જીવતિ યાવદ્વેવાસ્યેહ માનુષમાયુસ્તસ્મા એવૈતદપગૃહ્ણાતિ -

તન્મુહૂર્તં ધારયિત્વાનુપ્રહરતિ । તદ્યત્રાસ્યેતર આત્માગંસ્તદેવાસ્યૈતદ્ગમયત્યથ યન્નાનુપ્રહરેદન્તરિયાદ્ધ યજમાનં લોકાત્તથો હ યજમાનં લોકાન્નાન્તરેતિ -

તં પ્રાઞ્ચમનુસમસ્યતિ । પ્રાચી હિ દેવાનાં દિગથો ઉદઞ્ચમુદીચી હિ મનુષ્યાણાં દિક્તમઙ્ગુલિભિરેવ યોયુપ્યેરન્ન કાષ્ઠૈર્દારુભિર્વા ઇતરં શવં વ્યૃષન્તિ નેત્તથા કરવામ યથેતરં શવમિતિ તસ્માદઙ્ગુલિભિરેવ યોયુપ્યેરન્ન કાષ્ઠૈર્યદા હોતા સૂક્તવાકમાહ -

અથાગ્નીદાહાનુપ્રહરેતિ । તદ્યત્રાસ્યેતર આત્માગંસ્તદેવાસ્યૈતદ્ગમયેત્યેવૈતદાહ તૂષ્ણીમેવાનુપ્રહૃત્ય ચક્ષુષ્પા અગ્નેઽસિ ચક્ષુર્મે પાહીત્યાત્માનમુપસ્પૃશતિ તેનો અપ્યાત્માનં નાનુપ્રવૃણક્તિ -

અથાહ સંવદસ્વેતિ । સંવાદયૈનં દેવૈરિત્યેવૈતદાહાગાનગ્નીદિત્યગન્ખલ્વિત્યેવૈતદાહાગન્નિતીતરઃ પ્રત્યાહ શ્રાવયેતિ તં વૈ દેવૈઃ શ્રાવય તમનુબોધયેત્યેવૈતદાહ શ્રૌષડિતિ વિદુર્વા એનમનુ વા એનમભુત્સતેત્યેવૈતદાહૈવમધ્વર્યુશ્ચાગ્નીચ્ચ દેવલોકં યજમાનમપિનયતઃ -

અથાહ સ્વગા દૈવ્યા હોતૃભ્ય ઇતિ દૈવ્યા વા એતે હોતારો યત્પરિધયોઽગ્નયો હિ તાનેવૈતત્સ્વગાકરોતિ તસ્માદાહ સ્વગા દૈવ્યા હોતૃભ્ય ઇતિ સ્વસ્તિર્માનુષેભ્ય ઇતિ તદસ્મૈ માનુષાય હોત્રે હ્વલામાશાસ્તે -

અથ પરિધીનનુપ્રહરતિ સ મધ્યમમેવાગ્રે પરિધિમનુપ્રહરતિ યમ્પરિધિં પર્યધત્થા અગ્ને દેવ પણિભિર્ગુહ્યમાનઃ તં ત એતમનુ જોષં ભરામ્યેષ નેત્ત્વદપચેતયાતા ઇત્યગ્નેઃ પ્રિયં પાથોઽપીતમિતીતરાવનુ સમસ્યતિ -

અથ જુહૂં ચોપભૃતં ચ સમ્પ્રગૃહ્ણાતિ । અદો હૈવાહુતિં કરોતિ યદનક્ત્યાહુતિર્ભૂત્વા દેવલોકં ગચ્છાદિતિ તસ્માજ્જુહૂં ચોપભૃતં ચ સમ્પ્રગૃહ્ણાતિ -

સ વૈ વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સમ્પ્રગૃહ્ણાતિ । યદ્વા અનાદિષ્ટં દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્યતે સર્વા વૈ તસ્મિન્દેવતા અપિત્વિન્યો મન્યન્તે ન વા એતત્કસ્યૈ ચન દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્ણન્નાદિશતિ યદાજ્યં તસ્માદ્વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સમ્પ્રગૃહ્ણાત્યેતદુ વૈશ્વદેવં હવિર્યજ્ઞે -

સ સમ્પ્રગૃહ્ણાતિ । સંસ્રવભાગા સ્થેષા બૃહન્ત ઇતિ સંસ્રવો હ્યેવ ખલુ પરિશિષ્ટો ભવતિ પ્રસ્તરેષ્ઠાઃ પરિધેયાશ્ચ દેવા ઇતિ પ્રસ્તરશ્ચ હિ પરિધયશ્ચાનુપ્રહૃતા ભવન્તીમાં વાચમભિ વિશ્વે ગૃણન્ત ઇત્યેતદુ વૈશ્વદેવં કરોત્યાસદ્યાસ્મિન્બર્હિષિ માદયધ્વં સ્વાહા વાડિતિ તદ્યથા વષ્ટ્કૃતં હુતમેવમસ્યૈતદ્ભવતિ -

સ યસ્યાનસો હવિર્ગૃહ્ણન્તિ । અનસસ્તસ્ય ધુરિ વિમુઞ્ચન્તિ યતો યુનજામ તતો વિમુઞ્ચામેતિ યતો હ્યેવ યુઞ્જન્તિ તતો વિમુઞ્ચન્તિ યસ્યો પાત્ર્યૈ સ્ફ્યે તસ્ય યતો
યુનજામ તતો વિમુઞ્ચામેતિ યતો હ્યેવં યુઞ્જન્તિ તતો વિમુઞ્ચન્તિ -

યુજૌ હ વા એતે યજ્ઞસ્ય યત્સ્રુચૌ । તે એતદ્યુઙ્ક્તે યત્પ્રચરતિ સ યં નિધાયાવદ્યેદ્યથા વાહનમવાર્ચ્છેદેવં તત્તે એતત્સ્વિષ્ટકૃતિ વિમોચનમાગચ્છતસ્તે તત્સાદયતિ તદ્વિમુઞ્ચતિ તે એતત્પુનઃ પ્રયુઙ્ક્તેઽનુયાજેષુ સોઽનુયાજૈશ્ચરિત્વૈતદ્વિમોચનમાગચ્છતિ તે તત્સાદયતિ તદ્વિમુઞ્ચતિ તે એતત્પુનઃ પ્રયુઙ્ક્તે યત્સમ્પ્રગૃહ્ણાતિ તદ્યાં ગતિમભિયુઙ્ક્તે તાં ગતિં ગત્વા વિમુઞ્ચતે યજ્ઞં વા અનુ પ્રજાસ્તસ્માદયં પુરુષો યુઙ્ક્તેઽથ વિમુઞ્ચતેઽથ યુઙ્ક્તે તદ્યાં ગતિમભિયુઙ્ક્તે તાં ગતિં ગત્વાન્તતો વિમુઞ્ચતે સ સાદયતિ ઘૃતાચી સ્થો ધુર્યૌ પાતં સુમ્ને સ્થઃ સુમ્ને મા ધત્તમિતિ સાધ્વ્યૌ સ્થઃ સાધૌ મા ધત્તમિત્યેવૈતદાહ -