Shatapatha Brahmana · Chapter 1.8.3

१.८.३ sūktavāka-śaṃyuvāka-karmārambhaḥ
sa vai srucau vyūhati / agnīṣomayorujjitimanūjjeṣaṃ vājasya mā prasavena prohāmīti juhūṃ prācīṃ dakṣiṇena pāṇināgnīṣomau tamapanudatāṃ yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo vājasyainaṃ prasavenāpohāmītyupabhṛtaṃ pratīcīṃ savyena pāṇinā yadi svayaṃ yajamānaḥ -

yadyu adhvaryuḥ / agnīṣomayorujjitimanūjjayatvayaṃ yajamāno vājasyainaṃ prasavena prohāmyagnīṣomau tamapanudatāṃ yamayaṃ yajamāno dveṣṭi yaścainaṃ dveṣṭi vājasyainaṃ prasavenāpohāmīti paurṇamāsyāmagnīṣomīyaṃ hi paurṇamāsaṃ havirbhavati -

athāmāvāsyāyām / indrāgnyorujjitimanūjjeṣaṃ vājasya mā prasavena prohāmīndrāgnī tamapanudatāṃ yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo vājasyainaṃ prasavenāpohāmīti yadi svayaṃ yajamānaḥ -

yadyu adhvaryuḥ / indrāgnyorujjitimanūjjayatvayaṃ yajamāno vājasyainaṃ prasavena prohāmīndrāgnī tamapanudatāṃ yamayaṃ yajamāno dveṣṭi yaścainaṃ dveṣṭi vājasyainaṃ prasavenāpohāmītyamāvāsyāyāmaindrāgnaṃ hyāmāvāsyaṃ havirbhavatyevaṃ yathādevataṃ vyūhati tadyadevaṃ vyūhati -

yajamāna eva juhūmanu / yo'smā arātīyati sa upabhṛtamanu prāñcamevaitadyajamānamudūhatyapāñcaṃ tamapohati yo'smā arātīyatyattaiva juhūmanvādya upabhṛtamanu prāñcamevaitadattāramudūhatyapāñcamādyamapohati -

tadvā etat / samāna eva karmanvyākriyate tasmādu samānādeva puruṣādattā cādyaśca jāyate idaṃ hi caturthe puruṣe tṛtīye saṃgacchāmaha iti videvaṃ dīvyamānā jātyā āsata etasmādu tat -

atha juhvā paridhīntsamanakti / yayā devebhyo'hauṣīdyayā yajñaṃ samatiṣṭhapattayaivaitatparidhīnprīṇāti tasmājjuhvā paridhīntsamanakti -

sa samanakti vasubhyastvā rudrebhyastvādityebhyastvetyete vai trayā devā yadvasavo rudrā ādityā etebhyastvetyevaitadāha -

atha paridhimabhipadyāśrāvayati / paridhibhyo hyetadāśrāvayati yajño vā āśrāvaṇaṃ yajñenaivaitatpratyakṣaṃ paridhīnprīṇāti tasmātparidhimabhipadyāśrāvayati -

sa āśrāvyāha / iṣitā daivyā hotāra iti daivyā vā ete hotāro yatparidhayo'gnayo hīṣṭā daivyā hotāra ityevaitadāha yadāheṣitā daivyā hotāra iti bhadravācyāyeti svayaṃ vā etasmai devā yuktā bhavanti yatsādhu vadeyuryatsādhu kuryustasmādāha bhadravācyāyeti preṣito mānuṣaḥ sūktavākāyeti tadimaṃ mānuṣaṃ hotāraṃ sūktavākāya prasauti -

atha prastaramādatte / yajamāno vai prastarastadyatrāsya yajño'gaṃstadevaitadyajamānaṃ svagākaroti devalokaṃ vā asya yajño'gandevalokamevaitadyajamānamapinayati -

sa yadi vṛṣṭikāmaḥ syāt / etenaivādadīta saṃjānāthāṃ dyāvāpṛthivī iti yadā vai dyāvāpṛthivī saṃjānāthe atha varṣati tasmādāha saṃjānāthāṃ dyāvāpṛthivī iti mitrāvaruṇau tvā vṛṣṭyāvatāmiti tadyo varṣasyeṣṭe sa tvā vṛṣṭyāvatvityevaitadāhāyaṃ vai varṣasyeṣṭe yo'yaṃ pavate so'yameka ivaiva pavate so'yaṃ puruṣe'ntaḥ praviṣṭaḥ prāñca pratyañca tāvimau prāṇodānau prāṇodānau vai mitrāvaruṇau tadya eva varṣasyeṣṭe sa tvā vṛṣṭyāvatvityevaitadāha tametenaivādadīta yadā hyeva kadā ca vṛṣṭiḥ samiva tamanaktyāhutimevaitatkarotyāhutirbhūtvā devalokaṃ gacchāditi -

sa vā agraṃ juhvāmanakti / madhyamupabhṛti mūlaṃ dhruvāyāmagramiva hi juhūrmadhyamivopabhṛnmūlamiva dhruvā -

so'nakti / vyantu vayo'ktaṃ rihāṇā iti vaya evainametadbhūtamasmānmanuṣyalokāddevalokamabhyutpātayati tannīcairiva harati dvayaṃ tadyasmānnīcairiva haredyajamāno vai prastaro'syā evainametatpratiṣṭhāyai noddhantīho eva vṛṣṭiṃ niyacchati -

sa harati / marutāṃ pṛṣatīrgaccheti devalokaṃ gacchetyevaitadāha yadāha marutāmpṛṣatīrgaccheti vaśā pṛśnirbhūtvā divaṃ gaccha tato no vṛṣṭimāvahetīyaṃ vai vaśā pṛśniryadidamasyāṃ mūli cāmūlaṃ cānnādyaṃ pratiṣṭhitaṃ teneyaṃ vaśā pṛśniriyambhūtvā divaṃ gacchetyevaitadāha tato no vṛṣṭimāvaheti vṛṣṭādvā ūrgrasaḥ subhūtaṃ jāyate tasmādāha tato no vṛṣṭimāvaheti -

athaikaṃ tṛṇamapagṛhṇāti / yajamāno vai prastaraḥ sa yatkṛtsnamprastaramanupraharetkṣipre ha yajamāno'muṃ lokamiyāttatho ha yajamāno jyogjīvati yāvadvevāsyeha mānuṣamāyustasmā evaitadapagṛhṇāti -

tanmuhūrtaṃ dhārayitvānupraharati / tadyatrāsyetara ātmāgaṃstadevāsyaitadgamayatyatha yannānupraharedantariyāddha yajamānaṃ lokāttatho ha yajamānaṃ lokānnāntareti -

taṃ prāñcamanusamasyati / prācī hi devānāṃ digatho udañcamudīcī hi manuṣyāṇāṃ diktamaṅgulibhireva yoyupyeranna kāṣṭhairdārubhirvā itaraṃ śavaṃ vyṛṣanti nettathā karavāma yathetaraṃ śavamiti tasmādaṅgulibhireva yoyupyeranna kāṣṭhairyadā hotā sūktavākamāha -

athāgnīdāhānuprahareti / tadyatrāsyetara ātmāgaṃstadevāsyaitadgamayetyevaitadāha tūṣṇīmevānuprahṛtya cakṣuṣpā agne'si cakṣurme pāhītyātmānamupaspṛśati teno apyātmānaṃ nānupravṛṇakti -

athāha saṃvadasveti / saṃvādayainaṃ devairityevaitadāhāgānagnīdityagankhalvityevaitadāhāgannitītaraḥ pratyāha śrāvayeti taṃ vai devaiḥ śrāvaya tamanubodhayetyevaitadāha śrauṣaḍiti vidurvā enamanu vā enamabhutsatetyevaitadāhaivamadhvaryuścāgnīcca devalokaṃ yajamānamapinayataḥ -

athāha svagā daivyā hotṛbhya iti daivyā vā ete hotāro yatparidhayo'gnayo hi tānevaitatsvagākaroti tasmādāha svagā daivyā hotṛbhya iti svastirmānuṣebhya iti tadasmai mānuṣāya hotre hvalāmāśāste -

atha paridhīnanupraharati sa madhyamamevāgre paridhimanupraharati yamparidhiṃ paryadhatthā agne deva paṇibhirguhyamānaḥ taṃ ta etamanu joṣaṃ bharāmyeṣa nettvadapacetayātā ityagneḥ priyaṃ pātho'pītamitītarāvanu samasyati -

atha juhūṃ copabhṛtaṃ ca sampragṛhṇāti / ado haivāhutiṃ karoti yadanaktyāhutirbhūtvā devalokaṃ gacchāditi tasmājjuhūṃ copabhṛtaṃ ca sampragṛhṇāti -

sa vai viśvebhyo devebhyaḥ sampragṛhṇāti / yadvā anādiṣṭaṃ devatāyai havirgṛhyate sarvā vai tasmindevatā apitvinyo manyante na vā etatkasyai cana devatāyai havirgṛhṇannādiśati yadājyaṃ tasmādviśvebhyo devebhyaḥ sampragṛhṇātyetadu vaiśvadevaṃ haviryajñe -

sa sampragṛhṇāti / saṃsravabhāgā stheṣā bṛhanta iti saṃsravo hyeva khalu pariśiṣṭo bhavati prastareṣṭhāḥ paridheyāśca devā iti prastaraśca hi paridhayaścānuprahṛtā bhavantīmāṃ vācamabhi viśve gṛṇanta ityetadu vaiśvadevaṃ karotyāsadyāsminbarhiṣi mādayadhvaṃ svāhā vāḍiti tadyathā vaṣṭkṛtaṃ hutamevamasyaitadbhavati -

sa yasyānaso havirgṛhṇanti / anasastasya dhuri vimuñcanti yato yunajāma tato vimuñcāmeti yato hyeva yuñjanti tato vimuñcanti yasyo pātryai sphye tasya yato
yunajāma tato vimuñcāmeti yato hyevaṃ yuñjanti tato vimuñcanti -

yujau ha vā ete yajñasya yatsrucau / te etadyuṅkte yatpracarati sa yaṃ nidhāyāvadyedyathā vāhanamavārcchedevaṃ tatte etatsviṣṭakṛti vimocanamāgacchataste tatsādayati tadvimuñcati te etatpunaḥ prayuṅkte'nuyājeṣu so'nuyājaiścaritvaitadvimocanamāgacchati te tatsādayati tadvimuñcati te etatpunaḥ prayuṅkte yatsampragṛhṇāti tadyāṃ gatimabhiyuṅkte tāṃ gatiṃ gatvā vimuñcate yajñaṃ vā anu prajāstasmādayaṃ puruṣo yuṅkte'tha vimuñcate'tha yuṅkte tadyāṃ gatimabhiyuṅkte tāṃ gatiṃ gatvāntato vimuñcate sa sādayati ghṛtācī stho dhuryau pātaṃ sumne sthaḥ sumne mā dhattamiti sādhvyau sthaḥ sādhau mā dhattamityevaitadāha -