શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.8.1

મનવે હ વૈ પ્રાતઃ । અવનેગ્યમુદકમાજહ્રુર્યથેદમ્પાણિભ્યામવનેજનાયાહરન્ત્યેવં તસ્યાવનેનિજાનસ્ય મત્સ્યઃ પાણી આપેદે -

સ હાસ્મૈ વાચમુવાદ । બિભૃહિ મા પારયિષ્યામિ ત્વેતિ કસ્માન્મા પારયિષ્યસીત્યૌઘ ઇમાઃ સર્વાઃ પ્રજા નિર્વોઢા તતસ્ત્વા પારયિતાસ્મીતિ કથં તે ભૃતિરિતિ -

સ હોવાચ । યાવદ્વૈ ક્ષુલ્લકા ભવામો બહ્વી વૈ નસ્તાવન્નાષ્ટ્રા ભવત્યુત મત્સ્ય એવ મત્સ્યં ગિલતિ કુમ્ભ્યાં માગ્રે બિભરાસિ સ યદા તામતિવર્ધા અથ કર્ષૂં ખાત્વા તસ્યાં મા બિભરાસિ સ યદા તામતિવર્ધા અથ મા સમુદ્રમભ્યવહરાસિ તર્હિ વા અતિનાષ્ટ્રો ભવિતાસ્મીતિ -

શશ્વદ્ધ ઝષ આસ । સ હિ જ્યેષ્ઠં વર્ધતેઽથેતિથીં સમાં તદૌઘ આગન્તા તન્મા નાવમુપકલ્પ્યોપાસાસૈ સ ઔઘ ઉત્થિતે નાવમાપદ્યાસૈ તતસ્ત્વા પારયિતાસ્મીતિ -

તમેવં ભૃત્વા સમુદ્રમભ્યવજહાર । સ યતિથીં તત્સમાં પરિદિદેષ તતિથીં સમાં નાવમુપકલ્પ્યોપાસાંચક્રે સ ઔઘ ઉત્થિતે નાવમાપેદે તં સ મત્સ્ય ઉપન્યાપુપ્લુવે તસ્ય શૃઙ્ગે નાવઃ પાશં પ્રતિમુમોચ તેનૈતમુત્તરં ગિરિમતિદુદ્રાવ -

સ હોવાચ । અપીપરં વૈ ત્વા વૃક્ષે નાવં પ્રતિબઘ્નીષ્વ તં તુ ત્વા મા ગિરૌ સન્તમુદકમન્તશ્છૈત્સીદ્યાવદુદકં સમવાયાત્તાવત્તાવદન્વવસર્પાસીતિ સ હ તાવત્તાવદેવાન્વવસસર્પ તદપ્યેતદુત્તરસ્ય ગિરેર્મનોરવસર્પણમિત્યૌઘો હતાઃ સર્વાઃ પ્રજા નિરુવાહાથેહ મનુરેવૈકઃ પરિશિશિષે -

સોર્ચંઞ્છ્રામ્યંશ્ચચાર પ્રજાકામઃ । તત્રાપિ પાકયજ્ઞેનેજે સ ઘૃતં દધિમસ્ત્વામિક્ષામિત્યપ્સુ જુહવાંચકાર તતઃ સંવત્સરે યોષિત્સમ્બભૂવ સા હ પિબ્દમાનેવોદેયાય તસ્યૈ હ સ્મ ઘૃતં પદે સંતિષ્ઠતે તયા મિત્રાવરુણૌ સંજગ્માતે -

તાં હોચતુઃ કાસીતિ । મનોર્દુહિતેત્યાવયોર્બ્રૂષ્વેતિ નેતિ હોવાચ ય એવ મામજીજનત તસ્યૈ વાહમસ્મીતિ તસ્યામપિ ત્વમીષાતે તદ્વા જજ્ઞૌ તદ્વા ન જજ્ઞાવતિ ત્વેવેયાય સા મનુમાજગામ -

તાં હ મનુરુવાચ કાસીતિ । તવ દુહિતેતિ કથં ભગવતિ મમ દુહિતેતિ યા અમૂરપ્સ્વાહુતીરહૌષીર્ઘૃતં દધિ મસ્ત્વામિક્ષાં તતો મામજીજનથાઃ સાશીરસ્મિ તાં મા યજ્ઞેઽવકલ્પય યજ્ઞે ચેદ્વૈ માવકલ્પયિષ્યસિ બહુઃ પ્રજયા પશુભિર્ભવિષ્યસિ યામુ મયા કાં ચાશિષમાશાસિષ્યસે સા તે સર્વા સમર્ધિષ્યત ઇતિ તામેતન્મધ્યે યજ્ઞસ્યાવાકલ્પયન્મધ્યં હ્યેતદ્યજ્ઞસ્ય યદન્તરા પ્રયાજાનુયાજાન્-

તયાર્ચ્ચંઞ્છ્રામ્યંશ્ચચાર પ્રજાકામઃ । તયેમાં પ્રજાતિં પ્રજજ્ઞે યેયં મનોઃ પ્રજાતિર્યામ્વેનયા કાં ચાશિષમાશાસ્ત સાસ્મૈ સર્વા સમાર્ધ્યત -

સૈષા નિદાનેના યદિડા । સ યો હૈવં વિદ્વાનિડયા ચરત્યેતાં હૈવ પ્રજાતિં પ્રજાયતે યાં મનુઃ પ્રાજાયત યામ્વેનયા કાં ચાશિષમાશાસ્તે સાસ્મૈ સર્વા સમૃધ્યતે -

સા વૈ પઞ્ચાવત્તા ભવતિ । પશવો વા ઇડા પાઙ્તા વૈ પશવસ્તસ્માત્પઞ્ચાવત્તા ભવતિ -

સ સમવદાયેડામ્ । પૂર્વાર્ધં પુરોડાશસ્ય પ્રશીર્ય પુરસ્તાદ્ધ્રુવાયૈ નિદધાતિ તાં હોત્રે પ્રદાય દક્ષિણાત્યેતિ -

સ હોતુરિહ નિલિમ્પતિ । તદ્ધોતૌષ્ઠયોર્નિલિમ્પતે મનસસ્પતિના તે હુતસ્યાશ્નામીષે પ્રાણાયેતિ -

અથ હોતુરિહ નિલિમ્પતિ । તદ્ધોતૌષ્ઠયોર્નિલિમ્પતે વાચસ્પતિના તે હુતસ્યાશ્નામ્યૂર્જ ઉદાનાયેતિ -

એતદ્ધ વૈ મનુર્બિભયાંચકાર । ઇદં વૈ મે તનિષ્ઠં યજ્ઞસ્ય યદિયમિડા પાકયજ્ઞિયા યદ્વૈ મ ઇહ રક્ષાંસિ યજ્ઞં ન હિંસ્યુરિતિ તામેતત્પુરા રક્ષોભ્યઃ પુરા રક્ષોભ્ય ઇત્યેવ પ્રાપયત તથો એવૈનામેષ એતત્પુરા રક્ષોભ્યઃ પુરા રક્ષોભ્ય ઇત્યેવ પ્રાપયતેઽથ યત્પ્રત્યક્ષં ન પ્રાશ્નાતિ નેદનુપહૂતામ્પ્રાશ્નામીત્યેતદેવૈનાં પ્રાપયતે યદોષ્ઠયોર્નિલિમ્પતે -

અથ હોતુઃ પાણૌ સમવદ્યતિ । સમવત્તમેવ સતીં તદેનાં પ્રત્યક્ષં હોતરિ શ્રયતિ તયાત્મંઞ્છ્રિતયા હોતા યજમાનાયાશિષમાશાસ્તે તસ્માદ્ધોતુઃ પાણૌ સમવદ્યતિ -

અથોપાંશૂપહ્વયતે । એતદ્ધ વૈ મનુર્બિભયાંચકારેદં વૈ મે તનિષ્ઠં યજ્ઞસ્ય યદિયમિડા પાકયજ્ઞિયા યદ્વૈ મ ઇહ રક્ષાંસિ યજ્ઞં ન હન્યુરિતિ તામેતત્પુરા રક્ષોભ્યઃ પુરા રક્ષોભ્ય ઇત્યેવોપાંશૂપાહ્વયત તથો એવૈનામેષ એતત્પુરા રક્ષોભ્યઃ પુરા રક્ષોભ્ય ઇત્યેવોપાંશૂપહ્વયતે -

સ ઉપહ્વયતે । ઉપહૂતં રથન્તરં સહ પૃથિવ્યોપ માં રથન્તરં સહ પૃથિવ્યા હ્વયતામુપહૂતં વામદેવ્યં સહાન્તરિક્ષેણોપ માં વામદેવ્યં સહાન્તરિક્ષેણ હ્વયતામુપહૂતં બૃહત્સહ દિવોપ માં બૃહત્સહ દિવા હ્વયતામિતિ તદેતામેવૈતદુપહ્વયમાન ઇમાંશ્ચ લોકાનુપહ્વયત એતાનિ ચ સામાનિ -

ઉપહૂતા ગાવઃ સહર્ષભા ઇતિ । પશવો વા ઇડા તદેનાં પરોઽક્ષમુપહ્વયતે સહર્ષભા ઇતિ સમિથુનામેવૈનામેતદુપહ્વયતે -

ઉપહૂતા સપ્તહોત્રેતિ । તદેનાં સપ્તહોત્રા સૌમ્યેનાધ્વરેણોપહ્વયતે -

ઉપહૂતેડા તતુરિરિતિ । તદેનાં પ્રત્યક્ષમુપહ્વયતે તતુરિરિતિ સર્વં હ્યેષા પાપ્માનં તરતિ તસ્માદાહ તતુરિરિતિ -

ઉપહૂતઃ સખા ભક્ષ ઇતિ । પ્રાણૌ વૈ સખા ભક્ષસ્તત્પ્રાણમુપહ્વયત ઉપહૂતં હેગિતિ તચ્છરીરમુપહ્વયતે તત્સર્વામુપહ્વયતે -

અથ પ્રતિપદ્યતે । ઇડોપહૂતોપહૂતેડોપો અસ્માં ઇડા હ્વયતામિડોપહૂતેતિ તદુપહૂતામેવૈનામેતત્સતીં પ્રત્યક્ષમુપહ્વયતે યા વૈ સાસીદ્ગોર્વૈ સાસીચ્ચતુષ્પદી વૈ ગૌસ્તસ્માચ્ચતુરુપહ્વયતે -

સ વૈ ચતુરુપહ્વયમાનઃ । અથ નાનેવોપહ્વયતેઽજામિતાયૈ જામિ હ કુર્યાદ્યદિડોપહૂતેડોપહૂતેત્યેવોપહ્વયેતોપહૂતેડેતિ વેડોપહૂતેતિ તદર્વાચીમુપહ્વયત ઉપહૂતેડેતિ તત્પરાચીમુપો અસ્માં ઇડા હ્વયતામિતિ તદાત્માનં ચૈવૈતન્નાન્તરેત્યન્યથેવ ચ ભવતીડોપહૂતેતિ તત્પુનરર્વાચીમુપહ્વયતે તદર્વાચીં ચૈવૈનામેતત્પરાચીં ચોપહ્વયતે -

માનવી ઘૃતપદીતિ । મનુર્હ્યેતામગ્રેઽજનયત તસ્માદાહ માનવીતિ ઘૃતપદીતિ યદેવાસ્યૈ ઘૃતં પદે સમતિષ્ઠત તસ્માદાહ ઘૃતપદીતિ -

ઉત મૈત્રાવરુણીતિ । યદેવ મિત્રાવરુણાભ્યાં સમગચ્છત સ એવ મૈત્રાવરુણો ન્યઙ્ગો બ્રહ્મા દેવકૃતોપહૂતેતિ બ્રહ્મા હ્યેષાં દેવકૃતોપહૂતોપહૂતા દૈવ્યા અધ્વર્યવ ઉપહૂતા મનુષ્યા ઇતિ તદ્દૈવાંશ્ચૈવાધ્વર્યૂનુપહ્વયતે યે ચ માનુષા વત્સા વૈ દૈવ્યા અધ્વર્યવોઽથ ય ઇતરે તે માનુષાઃ -

ય ઇમં યજ્ઞમવાન્યે ચ યજ્ઞપતિં વર્ધાનિતિ । એતે વૈ યજ્ઞમવન્તિ યે બ્રાહ્મણાઃ શુશ્રુવાંસોઽનૂચાના એતે હ્યેનં તન્વત એત એનં જનયન્તિ તદુ તેભ્યો નિહ્નુતે વત્સા ઉ વૈ યજ્ઞપતિં વર્ધન્તિ યસ્ય હ્યેતે ભૂયિષ્ઠા ભવન્તિ સ હિ યજ્ઞપતિર્વર્ધતે તસ્માદાહ યે ચ યજ્ઞપતિં વર્ધાનિતિ -

ઉપહૂતે દ્યાવાપૃથિવી પૂર્વજે ઋતાવરી દેવી દેવપુત્રે ઇતિ તદિમે દ્યાવાપૃથિવી ઉપહ્વયતે યયોરિદં સર્વમધ્યુપહૂતોઽયં યજમાન ઇતિ તદ્યજમાનમુપહ્વયતે તદ્યદત્ર નામ ન ગૃહ્ણાતિ પ્રોઽક્ષ્ં હ્યત્રાશીર્યદિડાયામ્માનુષં હ કુર્યાદ્યન્નામ ગૃહ્ણીયાદ્વ્યૃદ્ધં વૈ તદ્યજ્ઞસ્ય યન્માનુષં નેદ્વ્યૃદ્ધં યજ્ઞે કરવાણીતિ તસ્માન્ન નામ ગૃહ્ણાતિ -

ઉત્તરસ્યાં દેવયજ્યાયામુપહૂત ઇતિ । તદસ્મા એતજ્જીવાતુમેવ પરોઽક્ષમાશાસ્તે જીવન્હિ પૂર્વમિષ્ટ્વાથાપરં યજતે -

તદસ્મા એતત્પ્રજામેવ પરોઽક્ષમાશાસ્તે । યસ્ય હિ પ્રજા ભવત્યમું લોકમાત્મનૈત્યથાસ્મિંલોકે પ્રજા યજતે તસ્માત્પ્રજોત્તરા દેવયજ્યા -

તદસ્મા એતત્પશૂનેવ પરોઽક્ષમાશાસ્તે યસ્ય હિ પશવો ભવન્તિ સ પૂર્વમિષ્ટ્વાથાપરં યજતે -

ભૂયસિ હવિષ્કરણ ઉપહૂત ઇતિ । તદસ્મા એતજ્જીવાતુમેવ પરોઽક્ષમાશાસ્તે જીવન્હિપૂર્વમિષ્ટ્વાથ ભૂયોભૂય એવ હવિષ્કરોતિ -

તદસ્મા એતત્પ્રજામેવ પરોઽક્ષમાશાસ્તે યસ્ય હિ પ્રજા ભવત્યેક આત્મના ભવત્યથોત દશધા પ્રજયા હવિષ્ક્રિયતે તસ્માત્પ્રજા ભૂયો હવિષ્કરણમ્ -

તદસ્મા એતત્પશૂનેવ પરોઽક્ષમાશાસ્તે । યસ્ય હિ પશવો ભવન્તિ સ પૂર્વમિષ્ટ્વાથ ભૂયોભૂય એવ હવિષ્કરોતિ -

એષા વા આશીઃ જીવેયં પ્રજા મે સ્યાચ્છ્રિયં ગચ્છેયમિતિ તદ્યત્પશૂનાશાસ્તે તચ્છ્રિયમાશાસ્તે શ્રીર્હિ પશવસ્તદેતાભ્યામેવૈતદાશીર્ભ્યાં સર્વમાપ્તં તસ્માદ્વા એતે અત્ર દ્વે આશિષૌ ક્રિયતે -

દેવા મ ઇદં હવિર્જુષન્તામિતિ । તસ્મિન્નુપહૂત ઇતિ તદ્યજ્ઞસ્યૈવૈતત્સમૃદ્ધિમાશાસ્તે યદ્ધિ દેવા હવિર્જુષન્તે તેન હિ મહજ્જયતિ તસ્માદાહ જુષન્તામિતિ -

તાં વૈ પ્રાશ્નન્ત્યેવ । નાગ્નૌ જુહ્વતિ પશવો વા ઇડા નેત્પશૂનગ્નૌ પ્રવૃણજામેતિ તસ્માન્નાગ્નૌ જુહ્વતિ -

પ્રાણેષ્વેવ હૂયતે । હોતરિ ત્વદ્યજમાને ત્વદધ્વર્યૌ ત્વદથ યત્પૂર્વાર્ધમ્પુરોડાશસ્ય પ્રશીર્ય પુરસ્તાદ્ધ્રુવાયૈ નિદધાતિ યજમાનો વૈ ધ્રુવા તદ્યજમાનસ્ય પ્રાશિતં ભવત્યથ યત્પ્રત્યક્ષં ન પ્રાશ્નાતિ નેદસંસ્થિતે યજ્ઞે પ્રાશ્નાનીત્યેતદેવાસ્ય પ્રાશિતં ભવતિ સર્વે પ્રાશ્નન્તિ સર્વેષુ મે હુતાસદિતિ પઞ્ચ પ્રાશ્નન્તિ પશવો વા ઇડા પાઙ્ક્તા વૈ પશવસ્તસ્માત્પઞ્ચ પ્રાશ્નન્તિ -

અથ યત્ર પ્રતિપદ્યતે । તચ્ચતુર્ધા પુરોડાશં કૃત્વા બર્હિષદં કરોતિ તદત્ર પિતૄણાં ભાજનેન ચતસ્રો વા અવાન્તરદિશોઽવાન્તરદિશો વૈ પિતરસ્તસ્માચ્ચતુર્ધા પુરોડાશં કૃત્વા બર્હિષદં કરોતિ -

અથ યત્રાહોપહૂતે દ્યાવાપૃથિવી ઇતિ । તદગ્નીધ આદધાતિ તદગ્નીત્પ્રાશ્નાત્યુપહૂતાપૃથિવી માતોપ માં પૃથિવી માતા હ્વયતામગ્નિરાગ્નીધ્રાત્સ્વાહોપહૂતો દ્યૌષ્પિતોપ માં દ્યૌષ્પિતા હ્વયતામગ્નિરાગ્નીધ્રાત્સ્વાહેતિ દ્યાવાપૃથિવ્યો વા એષ યદાગ્નીધ્રસ્તસ્માદેવં પ્રાશ્નાતિ
-

અથ યત્રાશિષમાશાસ્તે । તજ્જપતિ મયીદમિન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધાત્વસ્માન્રાયો મઘવાનઃ સચન્તામસ્માકં સન્ત્વાશિષઃ સત્યા નઃ સન્ત્વાશિષ ઇત્યાશિષામેવૈષ પ્રતિગ્રહસ્તદ્યા એવાત્રર્ત્વિજો યજમાનાયાશિષ આશાસતે તા એવૈતત્પ્રતિગૃહ્યાત્મન્કુરુતે

અથ પવિત્રયોર્માર્જયન્તે । પાકયજ્ઞિયયેવ વા એતદિડયાચારિષુઃ પવિત્રપૂતા યદત ઊર્ધ્વમસંસ્થિતં યજ્ઞસ્ય તત્તનવામહા ઇતિ તસ્માત્પવિત્રયોર્માર્જયન્તે -

અથ તે પવિત્રે પ્રસ્તરેઽપિસૃજતિ । યજમાનો વૈ પ્રસ્તરઃ પ્રાણોદાનૌ પવિત્રે યજમાને તત્પ્રાણોદાનૌ દધાતિ તસ્માત્તે પવિત્રે પ્રસ્તરેઽપિસૃજતિ -