Shatapatha Brahmana · Chapter 1.8.1

manave ha vai prātaḥ / avanegyamudakamājahruryathedampāṇibhyāmavanejanāyāharantyevaṃ tasyāvanenijānasya matsyaḥ pāṇī āpede -

sa hāsmai vācamuvāda / bibhṛhi mā pārayiṣyāmi tveti kasmānmā pārayiṣyasītyaugha imāḥ sarvāḥ prajā nirvoḍhā tatastvā pārayitāsmīti kathaṃ te bhṛtiriti -

sa hovāca / yāvadvai kṣullakā bhavāmo bahvī vai nastāvannāṣṭrā bhavatyuta matsya eva matsyaṃ gilati kumbhyāṃ māgre bibharāsi sa yadā tāmativardhā atha karṣūṃ khātvā tasyāṃ mā bibharāsi sa yadā tāmativardhā atha mā samudramabhyavaharāsi tarhi vā atināṣṭro bhavitāsmīti -

śaśvaddha jhaṣa āsa / sa hi jyeṣṭhaṃ vardhate'thetithīṃ samāṃ tadaugha āgantā tanmā nāvamupakalpyopāsāsai sa augha utthite nāvamāpadyāsai tatastvā pārayitāsmīti -

tamevaṃ bhṛtvā samudramabhyavajahāra / sa yatithīṃ tatsamāṃ paridideṣa tatithīṃ samāṃ nāvamupakalpyopāsāṃcakre sa augha utthite nāvamāpede taṃ sa matsya upanyāpupluve tasya śṛṅge nāvaḥ pāśaṃ pratimumoca tenaitamuttaraṃ girimatidudrāva -

sa hovāca / apīparaṃ vai tvā vṛkṣe nāvaṃ pratibaghnīṣva taṃ tu tvā mā girau santamudakamantaśchaitsīdyāvadudakaṃ samavāyāttāvattāvadanvavasarpāsīti sa ha tāvattāvadevānvavasasarpa tadapyetaduttarasya girermanoravasarpaṇamityaugho hatāḥ sarvāḥ prajā niruvāhātheha manurevaikaḥ pariśiśiṣe -

sorcaṃñchrāmyaṃścacāra prajākāmaḥ / tatrāpi pākayajñeneje sa ghṛtaṃ dadhimastvāmikṣāmityapsu juhavāṃcakāra tataḥ saṃvatsare yoṣitsambabhūva sā ha pibdamānevodeyāya tasyai ha sma ghṛtaṃ pade saṃtiṣṭhate tayā mitrāvaruṇau saṃjagmāte -

tāṃ hocatuḥ kāsīti / manorduhitetyāvayorbrūṣveti neti hovāca ya eva māmajījanata tasyai vāhamasmīti tasyāmapi tvamīṣāte tadvā jajñau tadvā na jajñāvati tveveyāya sā manumājagāma -

tāṃ ha manuruvāca kāsīti / tava duhiteti kathaṃ bhagavati mama duhiteti yā amūrapsvāhutīrahauṣīrghṛtaṃ dadhi mastvāmikṣāṃ tato māmajījanathāḥ sāśīrasmi tāṃ mā yajñe'vakalpaya yajñe cedvai māvakalpayiṣyasi bahuḥ prajayā paśubhirbhaviṣyasi yāmu mayā kāṃ cāśiṣamāśāsiṣyase sā te sarvā samardhiṣyata iti tāmetanmadhye yajñasyāvākalpayanmadhyaṃ hyetadyajñasya yadantarā prayājānuyājān-

tayārccaṃñchrāmyaṃścacāra prajākāmaḥ / tayemāṃ prajātiṃ prajajñe yeyaṃ manoḥ prajātiryāmvenayā kāṃ cāśiṣamāśāsta sāsmai sarvā samārdhyata -

saiṣā nidānenā yadiḍā / sa yo haivaṃ vidvāniḍayā caratyetāṃ haiva prajātiṃ prajāyate yāṃ manuḥ prājāyata yāmvenayā kāṃ cāśiṣamāśāste sāsmai sarvā samṛdhyate -

sā vai pañcāvattā bhavati / paśavo vā iḍā pāṅtā vai paśavastasmātpañcāvattā bhavati -

sa samavadāyeḍām / pūrvārdhaṃ puroḍāśasya praśīrya purastāddhruvāyai nidadhāti tāṃ hotre pradāya dakṣiṇātyeti -

sa hoturiha nilimpati / taddhotauṣṭhayornilimpate manasaspatinā te hutasyāśnāmīṣe prāṇāyeti -

atha hoturiha nilimpati / taddhotauṣṭhayornilimpate vācaspatinā te hutasyāśnāmyūrja udānāyeti -

etaddha vai manurbibhayāṃcakāra / idaṃ vai me taniṣṭhaṃ yajñasya yadiyamiḍā pākayajñiyā yadvai ma iha rakṣāṃsi yajñaṃ na hiṃsyuriti tāmetatpurā rakṣobhyaḥ purā rakṣobhya ityeva prāpayata tatho evaināmeṣa etatpurā rakṣobhyaḥ purā rakṣobhya ityeva prāpayate'tha yatpratyakṣaṃ na prāśnāti nedanupahūtāmprāśnāmītyetadevaināṃ prāpayate yadoṣṭhayornilimpate -

atha hotuḥ pāṇau samavadyati / samavattameva satīṃ tadenāṃ pratyakṣaṃ hotari śrayati tayātmaṃñchritayā hotā yajamānāyāśiṣamāśāste tasmāddhotuḥ pāṇau samavadyati -

athopāṃśūpahvayate / etaddha vai manurbibhayāṃcakāredaṃ vai me taniṣṭhaṃ yajñasya yadiyamiḍā pākayajñiyā yadvai ma iha rakṣāṃsi yajñaṃ na hanyuriti tāmetatpurā rakṣobhyaḥ purā rakṣobhya ityevopāṃśūpāhvayata tatho evaināmeṣa etatpurā rakṣobhyaḥ purā rakṣobhya ityevopāṃśūpahvayate -

sa upahvayate / upahūtaṃ rathantaraṃ saha pṛthivyopa māṃ rathantaraṃ saha pṛthivyā hvayatāmupahūtaṃ vāmadevyaṃ sahāntarikṣeṇopa māṃ vāmadevyaṃ sahāntarikṣeṇa hvayatāmupahūtaṃ bṛhatsaha divopa māṃ bṛhatsaha divā hvayatāmiti tadetāmevaitadupahvayamāna imāṃśca lokānupahvayata etāni ca sāmāni -

upahūtā gāvaḥ saharṣabhā iti / paśavo vā iḍā tadenāṃ paro'kṣamupahvayate saharṣabhā iti samithunāmevaināmetadupahvayate -

upahūtā saptahotreti / tadenāṃ saptahotrā saumyenādhvareṇopahvayate -

upahūteḍā tatuririti / tadenāṃ pratyakṣamupahvayate tatuririti sarvaṃ hyeṣā pāpmānaṃ tarati tasmādāha tatuririti -

upahūtaḥ sakhā bhakṣa iti / prāṇau vai sakhā bhakṣastatprāṇamupahvayata upahūtaṃ hegiti taccharīramupahvayate tatsarvāmupahvayate -

atha pratipadyate / iḍopahūtopahūteḍopo asmāṃ iḍā hvayatāmiḍopahūteti tadupahūtāmevaināmetatsatīṃ pratyakṣamupahvayate yā vai sāsīdgorvai sāsīccatuṣpadī vai gaustasmāccaturupahvayate -

sa vai caturupahvayamānaḥ / atha nānevopahvayate'jāmitāyai jāmi ha kuryādyadiḍopahūteḍopahūtetyevopahvayetopahūteḍeti veḍopahūteti tadarvācīmupahvayata upahūteḍeti tatparācīmupo asmāṃ iḍā hvayatāmiti tadātmānaṃ caivaitannāntaretyanyatheva ca bhavatīḍopahūteti tatpunararvācīmupahvayate tadarvācīṃ caivaināmetatparācīṃ copahvayate -

mānavī ghṛtapadīti / manurhyetāmagre'janayata tasmādāha mānavīti ghṛtapadīti yadevāsyai ghṛtaṃ pade samatiṣṭhata tasmādāha ghṛtapadīti -

uta maitrāvaruṇīti / yadeva mitrāvaruṇābhyāṃ samagacchata sa eva maitrāvaruṇo nyaṅgo brahmā devakṛtopahūteti brahmā hyeṣāṃ devakṛtopahūtopahūtā daivyā adhvaryava upahūtā manuṣyā iti taddaivāṃścaivādhvaryūnupahvayate ye ca mānuṣā vatsā vai daivyā adhvaryavo'tha ya itare te mānuṣāḥ -

ya imaṃ yajñamavānye ca yajñapatiṃ vardhāniti / ete vai yajñamavanti ye brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso'nūcānā ete hyenaṃ tanvata eta enaṃ janayanti tadu tebhyo nihnute vatsā u vai yajñapatiṃ vardhanti yasya hyete bhūyiṣṭhā bhavanti sa hi yajñapatirvardhate tasmādāha ye ca yajñapatiṃ vardhāniti -

upahūte dyāvāpṛthivī pūrvaje ṛtāvarī devī devaputre iti tadime dyāvāpṛthivī upahvayate yayoridaṃ sarvamadhyupahūto'yaṃ yajamāna iti tadyajamānamupahvayate tadyadatra nāma na gṛhṇāti pro'kṣṃ hyatrāśīryadiḍāyāmmānuṣaṃ ha kuryādyannāma gṛhṇīyādvyṛddhaṃ vai tadyajñasya yanmānuṣaṃ nedvyṛddhaṃ yajñe karavāṇīti tasmānna nāma gṛhṇāti -

uttarasyāṃ devayajyāyāmupahūta iti / tadasmā etajjīvātumeva paro'kṣamāśāste jīvanhi pūrvamiṣṭvāthāparaṃ yajate -

tadasmā etatprajāmeva paro'kṣamāśāste / yasya hi prajā bhavatyamuṃ lokamātmanaityathāsmiṃloke prajā yajate tasmātprajottarā devayajyā -

tadasmā etatpaśūneva paro'kṣamāśāste yasya hi paśavo bhavanti sa pūrvamiṣṭvāthāparaṃ yajate -

bhūyasi haviṣkaraṇa upahūta iti / tadasmā etajjīvātumeva paro'kṣamāśāste jīvanhipūrvamiṣṭvātha bhūyobhūya eva haviṣkaroti -

tadasmā etatprajāmeva paro'kṣamāśāste yasya hi prajā bhavatyeka ātmanā bhavatyathota daśadhā prajayā haviṣkriyate tasmātprajā bhūyo haviṣkaraṇam -

tadasmā etatpaśūneva paro'kṣamāśāste / yasya hi paśavo bhavanti sa pūrvamiṣṭvātha bhūyobhūya eva haviṣkaroti -

eṣā vā āśīḥ jīveyaṃ prajā me syācchriyaṃ gaccheyamiti tadyatpaśūnāśāste tacchriyamāśāste śrīrhi paśavastadetābhyāmevaitadāśīrbhyāṃ sarvamāptaṃ tasmādvā ete atra dve āśiṣau kriyate -

devā ma idaṃ havirjuṣantāmiti / tasminnupahūta iti tadyajñasyaivaitatsamṛddhimāśāste yaddhi devā havirjuṣante tena hi mahajjayati tasmādāha juṣantāmiti -

tāṃ vai prāśnantyeva / nāgnau juhvati paśavo vā iḍā netpaśūnagnau pravṛṇajāmeti tasmānnāgnau juhvati -

prāṇeṣveva hūyate / hotari tvadyajamāne tvadadhvaryau tvadatha yatpūrvārdhampuroḍāśasya praśīrya purastāddhruvāyai nidadhāti yajamāno vai dhruvā tadyajamānasya prāśitaṃ bhavatyatha yatpratyakṣaṃ na prāśnāti nedasaṃsthite yajñe prāśnānītyetadevāsya prāśitaṃ bhavati sarve prāśnanti sarveṣu me hutāsaditi pañca prāśnanti paśavo vā iḍā pāṅktā vai paśavastasmātpañca prāśnanti -

atha yatra pratipadyate / taccaturdhā puroḍāśaṃ kṛtvā barhiṣadaṃ karoti tadatra pitṝṇāṃ bhājanena catasro vā avāntaradiśo'vāntaradiśo vai pitarastasmāccaturdhā puroḍāśaṃ kṛtvā barhiṣadaṃ karoti -

atha yatrāhopahūte dyāvāpṛthivī iti / tadagnīdha ādadhāti tadagnītprāśnātyupahūtāpṛthivī mātopa māṃ pṛthivī mātā hvayatāmagnirāgnīdhrātsvāhopahūto dyauṣpitopa māṃ dyauṣpitā hvayatāmagnirāgnīdhrātsvāheti dyāvāpṛthivyo vā eṣa yadāgnīdhrastasmādevaṃ prāśnāti
-

atha yatrāśiṣamāśāste / tajjapati mayīdamindra indriyaṃ dadhātvasmānrāyo maghavānaḥ sacantāmasmākaṃ santvāśiṣaḥ satyā naḥ santvāśiṣa ityāśiṣāmevaiṣa pratigrahastadyā evātrartvijo yajamānāyāśiṣa āśāsate tā evaitatpratigṛhyātmankurute

atha pavitrayormārjayante / pākayajñiyayeva vā etadiḍayācāriṣuḥ pavitrapūtā yadata ūrdhvamasaṃsthitaṃ yajñasya tattanavāmahā iti tasmātpavitrayormārjayante -

atha te pavitre prastare'pisṛjati / yajamāno vai prastaraḥ prāṇodānau pavitre yajamāne tatprāṇodānau dadhāti tasmātte pavitre prastare'pisṛjati -