શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 1.7-5

૧.૭.૩ સ્વિષ્ટકૃદાહુતિઃ
યજ્ઞેન વૈ દેવાઃ । દિવમુપોદક્રામન્નથ યોઽયં દેવઃ પશૂનામીષ્ટે સ ઇહાહીયત તસ્માદ્વાસ્તવ્ય ઇત્યાહુર્વાસ્તૌ હિ તદહીયત -

સ યેનૈવ દેવા દિવમુપોદક્રામન્ । તેનો એવાર્ચન્તઃ શ્રામ્યન્તશ્ચેરુરથ યોઽયં દેવઃ પશૂનામીષ્ટે ય ઇહાહીયત -

સ ઐક્ષત । અહાસ્ય હાન્તર્યન્ત્યુ મા યજ્ઞાદિતિ સોઽનૂચ્ચક્રામ સ આયતયોત્તરત ઉપોત્પેદે સ એષ સ્વિષ્ટકૃતઃ કાલઃ -

તે દેવા અબ્રુવન્ । મા વિસ્રક્ષીરિતિ તે વૈ મા યજ્ઞાન્માન્તર્ગતાહુતિં મે કલ્પયતેતિ તથેતિ સ સમબૃહત્સ નાસ્યત્સ ન કં ચનાહિનત્ -

તે દેવા અબ્રુવન્ । યાવન્તિ નો હવીંષિ ગૃહીતાન્યભૂવન્ત્સર્વેષાં તેષાં હુતમુપજાનીત યથાસ્મા આહુતિં કલ્પયામેતિ -

તેઽધ્વર્યુમબ્રુવન્ । યથાપૂર્વં હવીંષ્યભિઘારયૈકસ્મા અવદાનાય પુનરાપ્યાયયાયાતયામાનિ કુરુ તત એકૈકમવદાનમવદ્યેતિ -

સોઽધ્વર્યુઃ । યથાપૂર્વં હવીંષ્યભ્યઘારયદેકસ્મા અવદાનાય પુનરાપ્યાયયદયાતયામાન્યકરોત્તત એકૈકમવદાનમવાદ્યત્તસ્માદ્વાસ્તવ્ય ઇત્યાહુર્વાસ્તુ હિ તદ્યજ્ઞસ્ય યદ્ધુતેષુ હવિઃષુ તસ્માદ્યસ્યૈ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્યતે સર્વત્રૈવ સ્વિષ્ટકૃદન્વાભક્તઃ સર્વત્ર હ્યેવૈનં દેવા અન્વાભજન્ -

તદ્વા અગ્નય ઇતિ ક્રિયતે । અગ્નિર્વૈ સ દેવસ્તસ્યૈતાનિ નામાનિ શર્વ ઇતિ યથા પ્રાચ્યા આચક્ષતે ભવ ઇતિ યથા બાહીકાઃ પશૂનાં પતી રુદ્રોઽગ્નિરિતિ તાન્યસ્યાશાન્તાન્યેવેતરાણિ નામાન્યગ્નિરિત્યેવ શાન્તતમં તસ્માદગ્નય ઇતિ ક્રિયતે
સ્વિષ્ટકૃત ઇતિ -

તે હોચુઃ । યત્ત્વય્યમુત્ર સત્યયક્ષ્મહિ તન્નઃ સ્વિષ્ટં કુર્વિતિ તદેભ્યઃ સ્વિષ્ટમકરોત્તસ્માત્સ્વિષ્ટકૃત ઇતિ -

સોઽનુવાક્યામનૂચ્ય સમ્પશ્યતિ । યે તથાગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતમયાડગ્નિરગ્નેઃ પ્રિયા ધામાનીતિ તદાગ્નેયમાજ્યભાગમાહાયાટ્સોમસ્ય પ્રિયા ધામાનીતિ તત્સૌમ્યમાજ્યભાગમાહાયાડગ્નેઃ પ્રિયા ધામાનીતિ તદ્ય એષ ઉભયત્રાચ્યુત આગ્નેયઃ પુરોડાશો ભવતિ તમાહ -

અથ યથાદેવતમ્ । અયાડ્દેવાનામાજ્યપાનાં પ્રિયા ધામાનીતિ તત્પ્રયાજાનુયાજાનાહ પ્રયાજાનુયાજા વૈ દેવા આજ્યપા યક્ષદગ્નેર્હોતુઃ પ્રિયા ધામાનીતિ તદગ્નિં હોતારમાહ તદસ્મા એતાં દેવા આહુતિં કલ્પયિત્વાથૈનેનૈતદ્ભૂયઃ સમશામ્યન્પ્રિય એનં ધામન્નુપાહ્વયન્ત તસ્માદેવં સંપશ્યતિ -

તદ્ધૈકે । દેવતાં પૂર્વાં કુર્વન્ત્યયાટ્કારાદગ્નેરયાટ્સોમસ્યાયાડિતિ તદુ તથા ન કુર્યાદ્વિલોમ હ તે યજ્ઞે કુર્વન્તિ યે દેવતાં પૂર્વાં કુર્વન્ત્યયાટ્કારાદિદં હિ પ્રથમમભિવ્યાહરન્નયાટ્કારમેવાભિવ્યાહરતિ તસ્માદયાટ્કારમેવ પૂર્વં કુર્યાત્ -

યક્ષત્સ્વં મહિમાનમિતિ । યત્ર વા અદો દેવતા આવાહયતિ તદપિ સ્વમ્મહિમાનમાવાહયતિ તદતઃ પ્રાઙ્નૈવ કિં ચન સ્વાય મહિમ્ન ઇતિ ક્રિયતે તદત્ર તં પ્રીણાતિ તથો હાસ્યૈષોઽમોઘાયાવાહિતો ભવતિ તસ્માદાહ યક્ષત્સ્વમ્મહિમાનમિતિ -

આ યજતામેજ્યા ઇષ ઇતિ । પ્રજા વા ઇષસ્તા એવૈતદ્યાયજૂકાઃ કરોતિ તા ઇમાઃ પ્રજા યજમાના અર્ચન્ત્યઃ શ્રામ્યન્ત્યશ્ચરન્તિ -

સો અધ્વરા જાતવેદા જુષતાં હવિરિતિ । તદ્યજ્ઞસ્યૈવૈતત્સમૃદ્ધિમાશાસ્તે યદ્ધિ દેવા હવિર્જુષન્તે તેન હિ મહજ્જયતિ તસ્માદાહ જુષતાં હવિરિતિ -

તદ્યદેતે અત્ર । યાજ્યાનુવાક્યે અવકૢપ્તતમે ભવતસ્તૃતીયસવનં વૈ સ્વિષ્ટકૃદ્વૈશ્વદેવં વૈ તૃતીયસવનં પિપ્રીહિ દેવાં ઉશતો યવિષ્ઠેતિ તદનુવાક્યાયૈ વૈશ્વદેવમગ્ને યદદ્ય વિશો અધ્વરસ્ય હોતરિતિ તદ્યાજ્યાયૈ વૈશ્વદેવં તદ્યદેતે એવંરૂપે ભવતસ્તેનો એતે તૃતીયસવનસ્ય રૂપં તસ્માદ્વા એતે અત્ર યાજ્યાનુવાક્યે અવકૢપ્તતમે ભવતઃ -

તે વૈ ત્રિષ્ટુભૌ ભવતઃ । વાસ્તુ વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યત્સ્વિષ્ટકૃદવીર્યં વૈ વાસ્ત્વિન્દ્રિયં વીર્યં ત્રિષ્ટુબિન્દ્રિયમેવૈતદ્વીર્યં વાસ્તૌ સ્વિષ્ટકૃતિ દધાતિ તસ્માત્ત્રિષ્ટુભૌ ભવતઃ -

ઉતો અનુષ્ટુભાવેવ ભવતઃ । વાસ્ત્વનુષ્ટુબ્વાસ્તુ સ્વિષ્ટકૃદ્વાસ્તાવેવૈતદ્વાસ્તુ દધાતિ પેસુકં વૈ વાસ્તુ પિસ્યતિ હ પ્રજયા પશુભિર્યસ્યૈવં વિદુષોઽનુષ્ટુભૌ ભવતઃ -

તદુ હ ભાલ્લવેયઃ । અનુષ્ટુભમનુવાક્યાં ચક્રે ત્રિષ્ટુભં યાજ્યામેતદુભયમ્પરિગૃહ્ણામીતિ સ રથાત્પપાત સ પતિત્વા બાહુમપિ શશ્રે સ પરિમમૃશે યત્કિમકરં તસ્માદિદમાપદિતિ સ હૈતદેવ મેને યદ્વિલોમ યજ્ઞેઽકરમિતિ તસ્માન્ન વિલોમ કુર્યાત્સચ્છન્દસાવેવ સ્યાતામુભે વૈવાનુષ્ટુભા ઉભે વા ત્રિષ્ટુભૌ -

સ વા ઉત્તરાર્ધાદવદ્યતિ । ઉત્તરાર્ધે જુહોત્યેષા હ્યેતસ્ય દેવસ્ય દિક્તસ્માદુત્તરાર્ધાદવદ્યત્યુત્તરાર્ધે જુહોત્યેતસ્યૈ વૈ દિશ ઉદપદ્યત તં તત એવાશમયંસ્તસ્માદુત્તરાર્ધાદવદ્યત્યુત્તરાર્ધે જુહોતિ -

સ વા અભ્યર્ધ ઇવેતરાભ્ય આહુતિભ્યો જુહોતિ । ઇતરા આહુતીઃ પશવોઽનુપ્રજાયન્તે રુદ્રિયઃ સ્વિષ્ટકૃદ્રુદ્રિયેણ પશૂન્પ્રસજેદ્યદિતરાભિરાહુતિભિઃ સંસૃજેત્તેઽસ્ય ગૃહાઃ પશવ ઉપમૂર્યમાણા ઈયુસ્તસ્માદભ્યર્ધ ઇવેતરાભ્ય આહુતિભ્યો જુહોતિ -

યજ્ઞપરિશિષ્ટમ્
એષ વૈ સ યજ્ઞઃ । યેન તદ્દેવા દિવમુપોદક્રામન્નેષ આહવનીયોઽથ ય ઇહાહીયત સ ગાર્હપત્યસ્તસ્માદેતં ગાર્હપત્યાત્પ્રાઞ્ચમુદ્ધરન્તિ -

તં વા અષ્ટાસુ વિક્રમેષ્વાદધીત । અષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી ગાયત્ર્યૈવૈતદ્દિવમુપોત્ક્રામતિ -

એકાદશસ્વાદધીત । એકાદશાક્ષરા વૈ ત્રિષ્ટુપ્ત્રિષ્ટુભૈવૈતદ્દિવમુપોત્ક્રામતિ -

દ્વાદશસ્વાદધીત । દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતી જગત્યૈવૈતદ્દિવમુપોત્ક્રામતિ નાત્ર માત્રાસ્તિ યત્રૈવ સ્વયં મનસા મન્યેત તદાદધીત સ યદ્વા અપ્યલ્પકમિવ પ્રાઞ્ચમુદ્ધરતિ તેનૈવ દિવમુપોત્ક્રામતિ -

તદાહુઃ । આહવનીયે હવીંષિ શ્રપયેયુરતો વૈ દેવા દિવમુપોદક્રામંસ્તેનો એવાર્ચન્તઃ શ્રામ્યન્તશ્ચેરુસ્તસ્મિન્હવીંષિ શ્રપયામ તસ્મિન્યજ્ઞં તનવામહા ઇત્યપસ્ખલ ઇવ હ સ હવિષાં યદ્ગાર્હપત્યે શ્રપયેયુર્યજ્ઞ આહવનીયો યજ્ઞે યજ્ઞં તનવામહા ઇતિ -

ઉતો ગાર્હપત્ય એવ શ્રપયન્તિ । આહવનીયો વા એષ ન વા એષ તસ્મૈ યદસ્મિન્નશૃતં શ્રપયેયુસ્તસ્મૈ વા એષ યદસ્મિંઞ્છૃતં જુહુયુરિત્યતો યતરથા કામયેત તથા કુર્યાત્ -

સ હૈષ યજ્ઞ ઉવાચ । નગ્નતાય વૈ બિભેમીતિ કા તેઽનગ્નતેત્યભિત એવ મા પરિસ્તૃણીયુરિતિ તસ્માદેતદગ્નિમભિતઃ પરિસ્તૃણન્તિ તૃષ્ણાયા વૈ બિભેમીતિ કા તે
તૃપ્તિરિતિ બ્રાહ્મણસ્યૈવ તૃપ્તિમનુતૃપ્યેયમિતિ તસ્માત્સંસ્થિતે યજ્ઞે બ્રાહ્મણં તર્પયિતવૈ બ્રૂયાદ્યજ્ઞમેવૈતત્તર્પયતિ -